Giáo trình lịch sử các học thuyết chính trị , NXB đại học quốc gia (phần 1)

Trong so nhimg hpc thuyét, quan diém, tu tudng da dang dò, càc hpc thuyét, quan diém tu tudng ve nhà nude va phàp luàt co mot y nghìa quan trpng rat Idn, vi nd quan he truc tiép va mang

DAI HOC QUÓC GIÀ HA NÓI

KHOA LUÀT

• NGL^ÈN DANCi DUNG (Chù biéril NCiUYÈN NGpC DÀO, NCiUVÉN TU| HOT BÙI NGOC SdN, Bùi VÀN NAM S(J>J

GIAO TRINH

I T - I ^ • PilO<iHS

V^GÓ

GIAO TRINH LICH SU CÀC HOC THUYÉT CHÌNH TRI

Cuón giào trình này dirgfc in theo Nghi quyét So Oli ngày 30 thàng 3 nàm 2009 ctia Hpi dóng Khoa hgc va Dào > tao Khoa Luàt trvrc thupc Dai hpc Quòc già Ha Npi vdi tinh i chat là còng trình khoa hpc ctia Khoa

PGS.TS^ NGUYÉN DANG DUNG (Chù bièn)

TS NGUYÈN NGOC DÀO, TS NGUYÈN THI HOl, ThS BÙI NGOC SON, BÙI VAN NAM SON

GIÀO TRÌNH L€H sur CÀC HOC THUYÉT CHÌNH TRI

NHA XUAT BAN DAI HOC QUOC GIÀ HA NÓI

PHAN GONG BIEN SOAN

*:* BÙI VÀN NAM SON

viét Chuong 6 01.3), Chuong 7 (11.3)

MUC LUC

Trang

M d d à u

NHAP MÒN KHOA HOC LICH SU'

CÀC HOC THUYÉT CHÌNH TRI 11

ChtfOTig 1 T y t u d n g chinh tri Àn Dp co dai 19

1 Tutudng cùa dao Brahman (Bàlamon) 19

i ^ Tutudng cùa dao Phàt 26

3 Tu tudng cùa Kautilya 29

4 Tu tudng cùa Asoka Dai de 34

ChtfOTig 2 Càc hoc thuyet chinh trj Trung Quóc co dai 37

1 Xu hudng "nhàn dao chinh vi dai" d Trung Qudc thdi ed dai 37

II Tdng quan ve su hình tbành càc hoc thuyét chinh tri

Trung Qudc ed dai 44 III Mot sd hoc thuyét chinh tri tiéu biéu

cùa Trung Qudc thdi ed dai 59

/ Chù thuyét chinh tri cùa KhdngJ'ìr 59

2 Chù thuyét chinh tri cùa Mgnh Tir 88

3 Chù thuyét chinh tri cùa Tuàn Tir IODI

4 Chù thuyét chinh tri cùa Mac Tir 1111

5 Chù thuyét chinh tri cùa Lào Tic 1222

6 Chù thuyét chinh tri cùa Trang Tu 14.15

7 Chù thuyét chinh tri cùa Hàn Phi Tir 15'57

8 Tu tudng chinh tri trong Kinh Dich 1832

/ Tu tudng cùa Solon (638-559 Tr.CN) 2000

2 Tutudng cùa Pythagore (580-500 Tr.CN) 2033

3 HQC thuyit cùa Heraclite 2005

IH Tu tudng chinh tri phdp ly trong thdi ky himg thinh

va suy vong cùa nén dàn chù chilm bini nd le 2008

1 Epicure (341 -270 Tr.CN) 278

2 Truàng phdi khdc ki 280 3Polybe (201 - 120 Tr.CN) 282

Ciu"(mg 4 Càc hpc thuyét chinh tri La MS co dai 289

I.fChai quàt chung 289

Il Tu tudng chinh tri cùa nd le khdi nghla 291

II Tu tudng chinh tri cùa nén ddn chù chiém bini nd le 293

I^ Tu tudng chinh tri cùa Mare Tulli Ciceron

(106-43 Tr.CN) 299

V Tu tudng chinh tri cùa cdc nhà triét hpc khic ky La Ma 309

VI Tutudng chinh tri cùa cdc nhà Luàt hpc La Ma 312

VII Tu tudng chinh tri cùa Thién Chùa giao ed dai 317

Ciu-ong 5 Càc hpc thuyét chinh tri Tày Au trung co 329

I Chai quàt chung 329

II Càc hoc thuyét chinh tri tiéu biéu 330

l.Hoc thuyét thàn quyén 330 2.Sxfxuàt hi$n cùa tu tudng thi dàn 335

3.Càc phong trào tà giào 336 4.Tu tudng chinh tri cùa thdi dgi Phuc hung 339

5 Tu tuàng chinh tri cùa phong trào cài càch Tdn giào,

\>à phong trào chàng chuyén che 361

Ciu-oTig 6 Càc hpc thuyét chinh tri Anh thòi can dai 371

I Chài quàt chung 371

II Càc hpc thuyét chinh tri tiéu biéu 371 i

/ Hoc thuyit chinh tri cùa Thomas Hobbes (1588-1679) 3711

2 HQC thuyit chinh tri cùa John^Locke (1632 -1704) 3811

3 Nhà cài càch tu tuàng Jeremy Bentham 388^

4 Sir William Blackstone (- 1780) 390)

5 Tu tudng chinh tri cùa J.S Mill 392 2

Chvoìig 7 Càc hpc thuyet chinh tri Phàp can dai 423 5

1 Khài quàtchung 423 5

II Càc hpc thuyét chinh trj tiéu biéu 425 5

/ Hoc thuyét chinh tri cùa Montesquieu (1689 -1755) 425 5

2 Hoc thuyét chinh tri cùa Jean Jacques Rousseau (1712-1788) 4341

3 Tutudng chinh tri cùa A de Tocqueville (1805-1859) 4422

Chu-oTig 8 Càc hpc thuyet chinh tri Dure thòi can dai 465 5

I Khài quàt chung 4655

IL Càc hpc thuyét chinh tri tiéu biéu 4663

1 Hoc thuyét chinh tri cùa Immanuel Kant (1724 -1804) 4663

2 Tutudng chinh tri cùa G G Fichte (1762-1814) 4741

3 Hoc thuyit chinh tri phàp lugt cùa Hegel G.F (1770-1830) 4763

Chu-tmg 9 Càc hpc thuyét chinh tri My thòi can dai 489)

I Hoàn cành ra ddi va ddc dilm cdc tu tudng chinh trj

thdi ky dàu tranh gidnh dpc làp d My 489 )

II Cdc hpc thuyit chinh tri tiéu biéu 4922

/ Nhùmgquan diém chinh tri cùa T Jefferson (1743 - 1826) 4922

2 Nhùng quan diém chinh tri cita Thtmui.s Faine (1737 - 1890) 496

3 Nhùng quan diém chinh tri cuti Haniillon (1755 - 1804) 520

4 Càc quan diém chinh tri cùa James Madison (1751 - 1836) 525

ChtfOTig 10 Hpc thuyet chinh trj Marx-Lenin 533

I Tdng quan 533

II Mot sd quan nièm cùa chù nghìa Marx-Lenin

ve nhà nude va phàp luàt 535

1 Ve nguàn góc va hdn chat cùa nhà nude 535

2 Ve hiénphdp va md hình td chùc quyén lue nhà nude 544

3 Ve nguón góc va bàn chat cùa phdp luàt 548

ChuoTig 11 Tu tuòng chinh trj Viét Nam 555

/ Tu tutmg chinh tri cùa ngudi Viét bàn dia

badi dàu dung nude 555

2 Tu tutmg chinh tri Nho giào d Viét Nam 563

3 Tu tutjrng chinh tri Viét Nam thdi Phàp thudc 579

4 Tu tutyng chinh tri Ho Chi Minh 697

Mò dàu

NHÀP MÒN KHOA HOC LICH SU CÀC HOC THUYÉT CHÌNH TRI

• • •

1 Khài quàt chung ve Ijch sir càc hpc thuyét chinh tri

Cd thè ndi ràng Hch su xà bòi loài ngudi cùa chùng ta ed

dupc ngày hdm nay là nhd su ddng gdp vd cùng già tri cùa càc

thè he di trudc Trong sd dò, su ddng góp ve mat tu tudng cùa

hp ed mot y nghìa rat quan trong Nhiéu quan diém, hpc thuyét

cùa hp khdng nhCrng dà góp phàn giài quyét càc vudng màc cùa

chinh xà hdi duong dai cùa hp, ma cdn trd tbành kim chi nam

cho mpi boat dóng cùa càc thè he sau Nhùng hpc thuyét, nhùng

quan diém cùa nhùng ngudi di trudc rat toàn dién, bao quàt rat

nhiéu ITnh virc cùa cupe sdng xà hdi loài ngudi tu tu nbién cho

dén càc boat ddng cùa xà hòi Trong so nhimg hpc thuyét, quan

diém, tu tudng da dang dò, càc hpc thuyét, quan diém tu tudng

ve nhà nude va phàp luàt co mot y nghìa quan trpng rat Idn, vi

nd quan he truc tiép va mang tinh quyét djnh dén su phàt trién

cùa xà hdi

Su vàn dpng khdng ngùng cùa càc quan he kinh té - chinh

tri - xd hpi trong Hch su càc qudc già trén thè gidi dà dupc phàn

ành khà phong phù trong nhiéu lình virc khoa hpc xà bòi Ljch sur càc hpc thuyét chinh tri là mot trong nhimg bd phàn quan trpng; trong he thdng càc lình virc ndi trén bdi vi nd bàm chùa qua trìnhi hinh thành va phàt trién cùa nhùng tu tudng chinh trj tiéu biéu -

ké cà nhimg tu tudng chinh tri tìmg dupc dành già va dang duoc; dành già ed mot y nghìa to Idn ddi vdi cdng cupe xày dimg nhài nude va phàp luàt

Lich su càc hpc thuyét chinh tri là Hch su càc he luàn co bàn;

ve bàn chat va hình thùc thè bién cùa càc chinh thè Càc he luàn

co bàn này lai chinh là nhimg nhàn thùc va nhùng càch dành già

ve càc tbièt che nhà nude tu khi chùng mdi xuàt bién Vi vày, hoàn toàn ed thè nhàn thày rdng Hch su càc hpc thuyét chinh tri

là bd phàn khdng thè tàch rdi cùa khoa hpc ly luàn ve nhà nude phàp quyén Trén quan diém duy vàt Hch su, chùng ta ed thè thày dupc hoàn cành xuàt bién va phàt trién cùa càc hpc thuyét chinh tri Hoàn cành xuàt bién cùa chùng là qua trình hình thành va phàt trién cùa xd hpi vd nhd nude thdng qua "cupe va cham khdng khoan nhupmg ve quyén Ipi giùa cdc giai càp xà hdi" Su

"va cham" mang tinh Hch su dd làm này sinh nhCrng quan diém chinh tri bao gdm: nhàn thùc ve bàn thàn su vàn ddng càc quan

he xà hdi, nguyén tdc vd ndi dung su vàn ddng dd qua tbièt chi chinh tri va he thdng càc quy pham phàp luàt Tu nhàn thùc này, trong noi dung càc hpc thuyét chinh tri cdn hàm chùa nhimg y tudng kbàc nbau (thàm chi màu thuàn nhau) ve tinh bop ly cùa chinh thè Dd là nhimg y tudng ma muc dich là su vuon tdi hoàn thién tbièt che nhà nude phù bop vdi quyén lue cùa tùng giai càp

ed nhùng he luàn chinh tri kbàc nhau Càc hpc thuyét chinh tri khdng phàt trién ngoài quy luàt phàt trién chung cùa Hch su xà

hdi nhà nude Chùng xuàt hicn cùng vói su xuàt hién cùa nhà nude va phàt trién tuong xùng vdi su phàt trién cùa nhà nude d tùng thdi ky Hch su cu thè Ndi mot càch kbàc, tu thdi ky ed dai, khi nhà nude indi xuàt hién d trang thài so khai thi chinh là lue càc hpc thuyét làn lugt phàt sinh vdi nhùng nói dung han hep Trai qua càc thdi ky ké tiép nhau cùa Hch su, càc tbièt che chinh tri dàn hoàn thién hon va càc hpc thuyét mang nói dung phàn ành càc thiét che dd cùng dupc nàng lén ve tinh khoa hpc trong làp luàn va pham vi càc vàn de Lich su càc hpc thuyét chinh trj cdn dupc coi là lich su dàu tranh càc tu tudng Diéu này dupc giài thich qua nói dung nhùng vàn de ma càc hpc thuyét này dà thè hién Bdi vi dù càc luàn thuyét chinh trj ed thè dupc biéu hién bang nhiéu hinh thùc khàc nhau (qua he ly luàn triét hpc, xà bòi hoc, kinh té hpc v.v ) thi chùng cùng phàn ành mot càch ed dpng nhàt nhùng quan diém, tu tudng cùa càc giai càp xà hpi va càc dàng pbài chinh trj cùng nhu cùa càc giào phài kbàc nhau Bing nhimg quan diém chinh tri va thàm chi cà bang nhimg giao ly, cdc giai càp xà bdi thè hién khàt vpng mudn bào

ve Igi ich kinh té cùa minh trong qua trình vàn ddng khdng ngùng cùa càc quan he xà hpi ma trong dò quan he kinh té ddng vai trò tbièt yéu Lpi ich kinh té cùa càc giai càp xà bòi ed thè duoc duy tri hoàc bi xàm pham tùy thudc vào thiét che nhà nude Diéu này ly giài tai sao lai ed su khàc nhau trong càc hpc thuyét chinh trj ve bàn chat cùa cùng mdt chinh thè Chàng han, ddi vdi nhà nude chiém hùu nd le (Hy Lap, La Ma v.v ) thi cùng tdn tai hai he luàn ddi nghjch, mdt he luàn chinh tri coi nhà nude chiém

nò là bop ly, su phàn biét giàu nghèo là diéu nguy biém bdi giàu nghèo là hién tuong mang tinh tu nbién v.v cdn mdt he luàn

khàc thi coi nhà nude là diéu àc, là trai vdi tu nbién, hoàc nhà nude sé hprp ly nèu nd là cdng cu ngàn cbàn bao lue va kim chi tham mudn tu phia nhùng ngudi giàu ed Su trai ngupc ed tinh nguyén tdc ndi trén cùng dut7C thè hién trong nói dung cdc hoc thuyét chinh tri thdi ky phong kién va tu san

Trong qua trình phàt trién ed nhimg hpc thuyét chinh 'ri hàm chùa nói dung phàn ành khà chinh xàc bàn chat cùa thdi dai Hch su, nbijmg luàn cu chat che ve ngudn gdc xuàt hién, nguyén nhàn phàt trién va tiéu vong cùa mò hình nhà nude cu thè Cd nhùng hpc thuyét chinh tri dupc sd ddng su dung nhu mdt vù khi

tu tudng sic ben trong cupe dàu tranh ed muc dich nhàm thù tièu mpt che dp xà bòi dà Idi thdi hoàc thay ddi mot thiét che cho phù bop vdi quy luàt phàt trién cùa xà hdi

Chinh vi vày, y nghìa quan trpng cùa viéc nghién cùu Hch su càc hpc thuyét chinh tri thè hién d khà nàng nhàn biét nhùng gid-tri tu tudng tièn bd bodc phdn tièn bd de tu dd xày dimg cho minh mpt hp luàn bop ly nhdm su dung nd de gdp phàn cài bién che dd kinh té xà hdi Trén co sd nghién cùu tièn trinh phàt sinh va phàt trién càc hpc thuyét chinh tri là Hch su cùa mdt qua trình nhini thùc cùa con ngudi trong xà hdi Nhàn thùc ndi trén khdng phài bàt di bàt dich ma nd ludn bién dòi cùng vdi su bién ddi cùa xd hpi lodi ngudi vd muc dich co bàn là dat tdi nhùng già tri tu tudig; hoàn thién hon, tièn bd hon cho phù bop vdi quy luàt khach quan Ddi tuong nghién cùu cùa mdn Lich su cdc hpc thuyét chiihi tri là he tu tudng chinh tri dupc thè hién qua càc hpc thuyét cd> nói dung de càp mot càch tdng thè ve nhà nude va phàp luàt qaai càc thdi dai Hch su Npi dung lich su càc hpc thuyét chinh :ri! khdng thè dupc hình thành ngoài càc mdi quan he kinh té xà Ipii

Ijci su cu thè, tue là khdng nàm ngoài ljch su Diéu này ed nghìa

là Khi nghién cùu càc hpc thuyét chinh tri cdn phài di sàu vào VKC khàm phà ra nhùng nguyén nhàn mang tinh lich su - xà hdi dà làn phàt sinh ra chùng Bdi vi su phàt sinh va phàt tnèn càc tu tumg chinh tri va phàp luàt dà dupc thùa nhàn nhu là mot hình thfc nhàn biét xà hdi lién quan tdi su phàt sinh, phàt trién cùa xà

bó ed giai càp làm san sinh ra nò Mot hpc già rat co ly khi nói ràig: "Mudn biét va biéu dupc càc che djnh chinh tri cùa mot xà

ho dùng ra là trudc tièn phài nghién cùu chinh bàn thàn xà hói ày

dà Càc che dinh, trudc khi trd thành nguyén nhàn dà là két qua xà

ho dà san sinh ra chùng, trudc khi hi chùng làm bién ddi " Món Lich su càc hpc thuyét chinh tri khdng nghién cùu càc tu tumg va hpc thuyét ndi chung ma chi nghién cùu he tu tudng va

hp thuyét chinh tri ed qua trinh phàt sinh va phàt trién lién quan cb;t che tdi su vàn dóng khóng ngùng cùa xà bòi co nhà nude va he tbcig quy pham phàp luàt cùa nhà nude dd dupc thè hién trong cufC dàu tranh nhàm giù gin va phàt trién xà boi loài ngudi

Ddc diém ddi tuong nghién cùu cùa mdn Lich su càc hpc thiyét chinh tri dupc thè bién trong ndi dung cùa càc hpc thuyét, tìdlà ndi dung de càp dupc nbiìng vàn de co bàn ed lién quan tdi

su y giài ve nhà nude, che dò chinh tri, bàn chat va hình thùc thè hiéi cùa nhà nude, tinh bop ly hoàc nhimg han che cùa càc loai hìih nhà nude va bé thdng càc quy pham phàp luàt kèm theo cùa mei mot che dp nhà nude, muc dò tuong xùng giùa nhà nude va

nd dung cùa phàp luàt Nói dung càc hpc thuyét chinh tri thudng dé:àp dupc nhùng vàn de co bàn ed lién quan tdi su li giài ve: rigidn gdc nhà nude, che dp chinh tri, bàn chat va hình thùc thè hiéi cùa nd tinh bop ly hoàc nhùng han che cùa càc loai hình

nhà nude va he thdng càc quy pham phàp luàt, su tuong xùng ',

giùa nhà nude va nói dung cùa phàp luàt

Màc dàu ed thè cho ràng khi nghién cùu càc hpc thuyét t chinh tri, chùng ta thudng khàm phà chùng qua bé tu tudnig cùa i

mdt sd nhàn vàt nhàt dinh nhu: càc triét già, càc chinh tri &'A va i

càc nhà boat ddng càch mang - xà bòi ed tén tudi v.v nhumg tu r tudng va hpc thuyét cùa hp hoàn toàn khdng mang tinh cà nhàn,, hoàn toàn khdng thè mang tinh giai càp, dàng phài Duong nbién i khi nghién cùu cùng càn phàn biét chùng theo tùng trudng phài i hoàc tùng "he tu tudng" cu thè de trành su nhàm làn nàm wào vi i tri "trung tàm" Viéc phàn loai tuong ddi nhu vày cdn cho phép > biéu dupc cà mdt qua trình "vàn bành" cùa nhiìng tu tudmg dd > trong Hch su ed chùa dung quy luàt ké thùa thàm chi cho tdi i ngày nay Duong nbién, khi trong ndi dung càc hpc thuyét chinh i tri ed su ké thùa nhùng già tri tu tudng cùa thdi dai trudc md thi i cùng khdng thè két luàn cài gpi là "su md phdng tran trui" hiay su '

ghi chép "ràp khudn" Cd nhùng tu tudng xuàt hién tu thidi ed <

dai, nhàt là nhùng quan niém ve ngudn gdc va bàn chàit nhà t nude, nhùng quan niém ve quyén tu do cùa con ngudi, "vé su -thoà thuàn xà hdi v.v vàn cdn giù dupc nhiìng già tri nhàtt dinh i cùa chùng Tuy vày, trong càc thdi ky beh su tiép theo dd nhùng ; quan diém chinh tri phd quàt ndi trén lai dupc nàng lén d tàim gid i tri cao hon, dupc bd sung day dù hon de trd thành già tri tu • tudng chung cho cà nhàn loai - nhùng già tri tu tudng khdng thè

bi phù nhàn theo thdi gian va khdng gian Hch su

Ndi tdm lai, ddi tuong nghién cùu cùa mdn Lich su càie hpc thuyét chinh tri là nhùng tu tudng chinh trj, nhimg quan diem ve nhà nude va phàp luàt xuàt hién va phàt trién trong ddng Ijich su • cùa loài ngudi tu khi ed td chùc nhà nude Nhimg hpc t;huyet :

chinh tri này duoc xàc dinh bdi càc mdi quan he kinh té va chùng

dà phàn ành lai ich cùa giai càp xà hói trong cupe dàu tranh

l^hóng khoan nhupng ve quyén lai xà hói va tài san nói chung

Bang phuong phàp nghién cini lich su va phuong phàp so

sành trén quan diém duy vàt bién chùng va duy vàt Hch su,

chùng ta co thè phàn ky qua trinh xuàt hicn va phàt trién cùa càc

hpc thuyét chinh tri Tuy vày, su phàn ky bop ly nhàt vàn phài

dira vào nguyén tàc thay thè càc hinh thài kinh té xà bòi Ranh

gidi giùa càc thdi ky trong Hch su dàn su dupc tinh bang su

thàng thè cùa mot chinh thè này dói vdi mot chinh thè trudc dò,

con ranh gidi giùa su phàn ky lich su càc hpc thuyét chinh tri lày

su xuàt hién nhimg tu tudng mdi trong long che dò xà bòi dang

ton tai va dinh diém cùa nd phù hgp vdi su này sinh mdt phuong

thùc xà hdi mdi hon phuong thùc trudc dò Cuón giào trình này

tgm phàn ky Hch su càc hpc thuyét chinh tri theo bdn giai doan

chù yéu: giai doan ed dai, giai doan trung dai, giai doan càn dai,

giai doan hién dai va nhùng hpc thuyét chinh tri co bàn dupc

trình bay theo khu virc phuong Dóng va phuong Tày

2 Y nghìa cùa viéc nghién cihi Lich su- càc hpc thuyét chinh tri

Mpi ly thuyét va mpi ly luàn làm co sd càc boat ddng cùa

tilià nude va xà hdi loài ngudi hién nay phàn nhiéu déu bàt ngudn

tu nhiìng tu tudng xua, trong dò co càc hpc thuyét chinh tri Su

ipliàt trién ra nbirng quan diém tu tudng mdi thdi hién dai thudng

«chi là su hoàn thién, su chinh ly nhimg quan diém tu tudng hpc

ithuyét cùa nhùng ngudi di trudc trong diéu kién va hoàn cành

imdi ma thdi Nghién cùu Lich su càc hpc thuyét chinh tri rat

iquan trpng trong thdi dai cùa cbùn^ta> vi nhùng nghién cùu này

DAI HOC QUÓC Ci.'A HA NOI TRUNG TAM THÒNG TIN THU VIÉNj 17

v^GO ! 047433

se gdp phăn giùp chùng ta suy nghì rd hon ve nhùng văn de damgg căn phăi giăi quyĩt hiĩn nay

Vi văy, viĩc nghiĩn cùu, giăng day va hpc tăp Ljch su c;ăQc hpc thuyĩt chinh trj trong căc chuong trình dai hpc, trĩn dai bcpoe cùa căc khoa chuyĩn ngănb xă hdi trong dd ed că luăt hpc lă n'ăit căn thiĩt Nd se giùp cho ngudi hpc ed mdt nhăn thùc toăn diĩìnn,

bd sung cho nhùng gì ed thỉ cdn lă thiỉu hut trong qua trinh diăoo tao cùa minh Giăo trình năy dupc viĩt trĩn tinh thăn chinh siùtra

lai căn băn cudn giăo trinh Lich su cdc hoc thuyĩt chinh tri xiuăit

băn lăn dău tiỉn tai Khoa Luăt, Dai hpc Tdng bop Ha Ndi năinm

1997, ed bd sung nhimg tu tudng mdi phù hgp vdi cdng cupe dlddi mdi hiĩn nay va tu tudng cùa căc tăc giă căn hiĩn dai va hiĩn cdaai nhu K Marx, J S Mill, Tocqueville, nhùng ngudi ed chù truomjig

ăp dung căc hpc thuyĩt ve dăn chù văo cupe sdng va nhăt lă pbiănn

tu tudng chinh tri cùa căc nhă tu tudng Viĩt Nam, ma trudc dlăăy

vi nhiĩu ly do khăch quan va chù quan khăc nhau, cudn giiẳo trinh trudc khdng ed diĩu kiĩn thỉ hiĩn

Chucng 1

TU TUONG CHINH TRI ÀN DO CO DAI

• • •

I Tir tudng cùa dao Brahman (Bàlamon)

Àn Dò - mot trung tàm vàn minh ed dai - vdn ed nén vàn minh phàt trién sdm, tu khoàng hon 3000 nàm Tr.CN Theo càc tài Héu khào ed hpc, d mdt sd vùng thudc ha luu sdng Indus nhu Amri, Mohenjo, Dao, Harapa, Chanhudaro ngudi ta dà tìm duge nhùng di tich cùa nhùng thành phd rdng Idn dupc thành làp khoàng hon 3000 nàm Tr.CN ma dà ed nhà 2 tàng, co nhùng dò ddng thudc nén vàn minh dd ddng phàt trién cao

Nhirng cu dàn dàu tièn sinh sdng d day là ngudi Dravida, ngudi Munda Sau dò, khoàng thè ky XIII Tr.CN, ngudi Arya -mot toc ngudi da tràng tu Bàc Capcase tran sang xàm chiém dàt

dai cùa ngudi Dravida, chinh phuc va bàt ngudi Dravida va

nhùng tbd dàn khàc d day làm nd le Do vày, ngudi Arya trd thành td tién cùa ngudi Indo Aryans hién tai va nén tàng vàn hda chinh yéu duoc luu truyén dén ngày nay cùng là do ngudi Aria tao nén Tu dò, thó dàn d day dugc gpi bang tu Dasyous ed nghìa

là tòi td, cdn ngudi Arya dugc gpi là Aryas là quy phài

An Dò là qué buong cùa nhiéu loai tdn giào khàc nhau: Dao Veda Dao Bàlamon Dao Phàt, Àn Dd giào v.v Tdn giào hình

tbành cùng vdi su xuàt hién cùa nhixng nén vàn minh dàu tiéèni nén cùng gidng nhu d Ai Càp va Babilon, co sd cùa càc tu tuónag; chinh tri ndi chung, tu tudng nhà nude vd phàp luàt nói riéng d»

Àn Dò ed dai là tdn giào Sau khi thdn tinh dugc vùng Punjab vvài càc vùng khàc cùa Àn Dd, de cùng co dia vj cùa minh, ngurdii Arya dà làp ra dao Veda hoàc Rig-Véda là dao dàu tièn cùa ÀVm

Dd Veda ed nghìa là tri thùc là trén tàt cà, là toàn nàng Veda I lai

da thàn giào Nd cho ràng van vàt déu ed thàn Thàn chung nhaàtt

va cao nhàt là Bàlamdn (Brahmanaspati)

Xuàt phàt tu chù Bàlamdn (Brahmanas) tue là quyén luircc thiéng liéng, Bàlamdn là càn bàn cùa van vàt, ngudn gdc cùa vaam vàt Mpi vàt déu là hình thùc biéu hién, hình thùc tdn tai ci;ùia Bàlamdn va lai trd ve vdi Bàlamdn Dao Bàlamdn vdi tu tudrnjg khing djnh nhùng dàc quyén cùa dàng càp Bàlamdn, ddng thndri xày dung va cùng ed mot tràt tu xà hdi vd cùng ha khic vi/dri nhùng ngudi lao ddng nén ngay tu khi mdi ra ddi, nd dà gap phhàii

su chdng ddi manh me cùa nhùng ngudi nghèo khd Hp khdimjg tin vào thàn thành nén dà phù nhàn, chdng ddi kich liét càc giààio

sì Bàlamdn Hp chdng lai su phàn chia con ngudi trong xà hhp3i thành càc Vama, cho ràng su phàn chia này khdng cdng bing ' V)à phàn tu nbién Tu tudng bình dàng ve tinh thàn cùa tàt cà mnc?i ngudi khdng phu thudc vào dàng càp dà này sinh trong xà bòi Trong sd cdc thàn ed thàn Varunna chuyén ve luàt phàp, die

ra dudng Idi dao due cho nhàn gian va toàn quyén de ra duòJnig Idi de trùng phat nhùng ké phi dao due Vi thàn này chuyén >x(ét

ve due hanh cùa con ngudi, càn nhic bành ddng cùa tìmg nguucòi rdi quyét dinh su trùng phat theo luàt phàp do thàn quy dinh

Nhu vày, theo quan niém cùa dao Veda thi mpi su vàt wà hién tugng déu ed ngudn gdc thin thành Va phàp luàt dugc hiiièìu

dai thuàn chi là nhùng bién phàp trùng phat nhùng ngudi vi phim dao due

Sau khi tran vào Àn Dò vài thè ky, ngudi Arya dà làp ra nhiìig nhà nude dàu tién, bao gdm nhiéu nude va ludn ludn dàu traih vdi nhau de tranh giành ed va nude (ngudi Arya vdn là iigrdi chàn nuòi du muc) Càc nhà nude này xuàt hién trong kh<àng thè ky X-Vl Tr.CN De cùng ed manh me han nùa quyén thóig trj cùa ngudi Arya, quyén lue nhà nude, càc nhà nude này

dà ;ù dung dao Veda, tao diéu kién cho nò phàt trién lén thành dac Bàlamon (Brahman) va thùa nhàn nò thành he tu tudng chiih thdng cùa xà bòi Càc tu tudng cùa dao này dà dugc thùa nhm, cùng ed va bào ve bang chinh càc quy dinh cùa mot trong càc dao luàt ed cùa loài ngudi - Bd luàt Manou Day là Bò luàt bànj tho gdm 2685 diéu chia thành 12 chuong, là su suu tàp càc tàpquàn, bièn tàp thành sàch vào khoàng thè ky I Cdng nguyén Ciidig nhu Bd luàt Hammourabi, Manou là mdt bd luàt tdng hgp gdn càc quy djnh ve nhiéu lình virc: dàn su, hình su, hdn nhàn giaJình, td tung, quyén va nghìa vu cùa nhà vua, cùa càc giai càptrèn cùa xà hdi vd ddc biét là nghìa vu cùa càc tàng Idp dudi vdi tàng Idp trén, vdi nhà nude, vdi ngudi Bàlamdn, nghìa vu cùa nò le vdi chù, vdi càc tàng Idp khàc Bd luàt dà diéu chinh càc mdi quan bé chù yéu trong xà bdi nhu: quan he giùa nhà nud: va cà nhàn, giùa càc giai càp vdi nhau va vdi nhà nude, giù ed nhàn vdi cà nhàn Thdng qua càc quy dinh cùa dao luàt

Cd tié thày toàt lén mpt sd quan diém co bàn

TPiù nhàt, nd thàn thành hda nguón góc cùa nhà vua - ngudi

dùn; dàu nhà nude - va phàp luàt Vua dugc coi là su hda thàn ciìa bành thàn trén tran thè "Vua dugc tao ra tu nhùng phàn cùa càc 'i thành sièu ding này ngudi là vi thành tdi cao mang hình

ngudi" Do vày, mpi ngudi phài kinh trpng, thàn phuc hoàng de nhu thugng de trén trai dàt Bp luàt kbàng djnh su toàn quyén i cùa nhà vua Vua nim trong tay toàn bd bd mày nhà nude, lành i dao viéc thirc bién chinh sàch ddi ndi, ddi ngoai, viéc xét xù Nhà vua ed tràch nhiém thùc giuc càc dàng càp dudi thirc bién i day dù nghìa vu cùa minh, nèu khdng thi thè gidi se sinh loan Ddng thdi dao luàt cùng quy djnh tràch nhiém cùa càc nhà vua là j pbài bào ve dàt nude va thudng phat cdng minh Trong càc tran i chién nhà vua phài ed khi phàch oai hùng, khdng dùng tén ed > tàm thudc ddc Nèu càn ndi rdng lành thó phài dùng phuong^ phàp hda bình, nhàt là bing càc cupe tbuong thuyét de khdi phài i dùng dén vù lue Cdn phàp luàt là nhùng quy djnh do tham Varunna dàt ra de thóng trj nhùng ké phi dao due

Thii hai, nd thè hién tu tudng làp phàp, khdng dinh tàm quann

trpng cùa phàp luàt thành vdn, cùa hình thùc vdn bàn quy phamn phàp luàt, khing dinh su càn thiét va vai trd cùa phàp luàt trongg diéu chinh càc quan bé xà bòi, quàn ly xà bòi, bào ve quyén Igifi cùa giai càp thóng tri, su tdn tai cùa nhà nude

Thir ba, thùa nhàn tu tudng cùa dao Veda va dao Bàlamón,i,

luàt Manou thiét làp va bào ve tràt tu dàng càp khà ha khàc trongg

xà hdi Theo quy dinh cùa dao luàt này, con ngudi dugc phàn chiaa thành bón ding càp (Vama) vdi dia vi hoàn toàn khàc biét nhau Cao nhàt là ddng càp Bdlamdn, tue là tàng lù dao Bàlamdnn Nhùng ngudi này dugc Thugng de sinh ra tu cài miéng cùa mìnhh

de làm chùa té thè gidi va vi su phdn vinh cùa thè gidi vi vày hpo chiém dia vj trpng yéu nhàt trong xà bòi va dugc luàt phàp dàcie biét uu dai Ngay nhà vua cùng phài tuyét dói tuàn theo nhùnjig Idi khuyén cùa ngudi Bàlamdn va thirc hién y mudn cùa hpp Ngudi tbupe càc ding càp khàc càng phài tuyét ddi tuàn thù, thàrìn

phuc ngudi Bàlamdn Nèu xùc pham hoàc làm hai ngudi Hàlamón thi phài chiù nhùng hình phat tàn khóc nhu: bi càt ludi,

hi dòi nude sdi vào tai, bi chat tay, chpc gay sàt nung dd vào miéng Ngudi Bàlamdn là thành hién thàn song d nhàn gian nén phài dugc tón sùng dén cuc diém cùa su kinh trpng, tu hp co quyén lành dao xà hòi, quyén dàm nhàn toàn bò còng cupe giào due, giàng va nghién cùu kinh Veda, chù tri càc nghi le tón giào Dàng càp thù hai là vua chùa vuong tón quy toc va binh linh (Ksatriya) dugc sinh ra tu co tay cùa thugng de Nhùng ngudi này sé cùng vdi ngudi Bàlamon tham già vào bò mày nhà nude, nàm giù quyén lue nhà nude, song phài doàn két vdi dàng càp Bàlamon, theo su ed vàn cùa bp de cùng ed che dd chiém hihi nd le Hp ed tràch nhiém bào ve nhàn dàn vùng minh cai tri, phàn phàt cùa bd thi, bành le tdn giào va nghién cùu kinh Veda Dàng càp thù ba là Vaisya, tue là ndng dàn, thg thù CQng va nhùng nhà budn Nhùng ngudi này dugc sinh ra tu cài dui cùa tliugrng de Hp ed nghìa vu phài phuc tùng nhà vua, nhimg ngudi thuòc dàng càp trén va phài hoàn thành mpi nghìa vu ddi vdi nhà nu-dc, ed tràch nhiém trdng trgt, chàn nudi, buon bàn, cho vay lai, phàn phàt cùa bó thi, cùng le va nghién cùu kinh Veda

Dàng càp thù tu là Sudra, là nhùng ngudi nghèo khdng ed tài san, bp dugc sinh ra tu bàn chàn cùa thugng de nén là nhùng ngudi hèn ha va pbài phuc dich, bau ha tàt cà càc dàng càp khàc khóng dugc cbòng dòi va dugc phuc vu ngudi Bàlamdn là mot dàc àn ddi vdi hp Hp khóng dugc tham già hói nghi eóng còng, khóng dugc tham già vào bd mày nhà nude, tham dir viéc té le, khóng dugc dpc kinh Veda Nhùng ngudi này phài sdng riéng biét, xa càc ding càp trén, khdng dugc ed tài san va càc tién nghi

sinh sdng thdng thudng Hp hoàn toàn vd quyén, khdng dugc e tham già vào càc giao djch trong xà hói

Mdi ding càp lai dugc chia thành nhiéu mdn phàii khàc e nhau Ngudi khàc dàng cip, mdn phài khdng dugc phép cùngg ngoi, cùng dn, cùng d vdi nhau, khdng dugc giùp dò nhau vàà khdng dugc két hdn vdi nhau Trong ding càp Sudra ed haii hangg ngudi khdn khd nhàt, dd là Paria va Sandala Sandala là c:on càiii

cùa nhùng ngudi phu nù Bàlamdn lày cbòng Sudra sinh ra Hp hhì

coi là bang ngudi de tién, bàn thiu nhàt Chd d cùa hp phài tàchh biét khdi làng, hp khdng dugc mua bàn, tiép xùc vdi nbùnjg hangg ngudi khàc, ban dém khdng dugc di lai trong làng va trong thànhh phd Màc dù khdng phài là nd le song dja vj xà bòi va dòti sdngg cùa nhùng ngudi này khdng khàc nd le là mày Ò Àn Dd co daiii khdng ed mdt tu riéng de chi tàng Idp nd le ma chi ed impt tùù chung là Dasyous de chi tàt cà nhùng ngudi bj phu thudc; d cape mùc dp khàc nhau, tue là tói td Sudra là mdt ddng càp co djnhh, cdn nd le ed nhiéu ngudn gdc khàc nhau (tu binh trong; chiénn tranh, nhùng ké pham tdi, nhùng ngudi bj phà san hoàc midc ngg)

va ed thè dugc giài phòng

Ngoài nhiìng quy dinh trén, tràt tu dàng càp cdn ducre thmra nhàn va bào ve bang nhiéu quy dinh trong lình vuc luàt dàn vi/à luàt hình Chdng han luàt quy dinh mùc Idi vdi tùng dding càjìp trong hgp ddng vay mugn nhu sau: ngudi Brahamana mdù thànpg phài tra 2%, Ksatriya 3%, Vaisya 4%, Sudra 5% Trong luiàt hìnhb thi viéc dinh hình phat cùng phài tùy theo ding càp: giiét mpót ngudi Brahmana bi trùng tri nàng bing giét bdn ngudi Ksatriya a, bing giét tàm ngudi Vaisya va bing giét mudi sàu ngudi Sudra a Nhu vày, thóng qua viéc thùa nhàn su phàn chia ding cà)p tronpg

xd bòi va dja vj sang hèn, cao thàp cùa càc dàng càp là do "thiécn

dinh", do "chisa trai dà an bài san", dóng thdi qua viéc quy dinh

rò quyén va nghìa vu cho càc dàng càp, Luàt Manou muón khàng dinh: tràt tu dàng càp trong xà hòi là tu nhicn, tàt yéu va bàt bién nén khóng thè dào lón, thay dòi dugc, tu dò tao ra su an phàn va khuàt phuc cùa ngudi nò le Nò còng khai thè hién tinh giai càp cùa nhà nude va phàp luàt

Thù tu Bò luàt néu lén tu tudng càc nhà vua phài khùng bó

dàn àp su chcng dói cùa nhùng ngudi bi àp bue Nò tuyén bò:

"Nèu nhu nhà vua khóng quy dinh xù phat dòi vdi nhùng ké dàng phat thi chàng mot ai co sd hùu va sé xày ra su xào tròn trén dudi, moi dàng càp bi phà vd va nhàn dàn se phàn ùng d dàu co su trùng phat dù dòi, nhàn tién tiéu diét bpn tòi pham thi

d dd thàn dàn khóng làm loan " Nhu vày, nd cho ràng su trùng phat là càn thiét de giù gin tràt tu dàng càp va ngàn càn su chdng dòi, phàn khàng cùa nhùng ngudi lao ddng Cùng qua dd ed thè thày màu thuàn giùa càc giai càp trong xà bòi Àn Dò dà khà càng thàng, tràt tu dàng càp bj thù ghét va bj de dpa phà vd

^^ Thù nani, de kbàng dinh vj tri thdng trj va cùng ed dia vj

cùa dao Bàlamdn, Bò luàt Manou cdn dành cà Chuong 12 de giài thich ve luàt luàn hdi va cùu vàn linh hdn Nd cho ràng trong con ngudi thi cài quan trpng là linh hdn chù khdng phài là thè xàc Kièp sdng tran gian chi là tam bg, linh hdn mdi là bàt tu Sau khi chét linh hdn se tboàt khdi thè xàc de dàu tbai sang kièp khàc sudng hon hoàc khd hon, tùy thuòc vào bành vi cùa mòi ngudi khi con song Ngudi Bàlamdn thi sau khi chét lai dugc dàu thai trd lai thành ngudi Bàlamdn (trù trudng hgp lày ngudi Sudra), con ngudi cùa càc ding càp khàc néu trong qua trinh sdng ma tuyét ddi phuc tùng ngudi Brahmana va càc dàng càp khàc cao

hcrn hoàn tbành mpi nghìa vu ddi vdi nhà nude thi chét dì sé

dugc dàu thai thành ngudi Bàlamdn hoàc ngudi thudc dàng càp cao hon Ngugc lai, néu chdng ddi hoàc khdng làm trdn nghìa vu cùa minh thi sé bj dàu thai thành nd le hoàc kièp vàt Luàn diém này thè hién su dàn àp ve tu tudng dòi vdi ngudi lao dóng, làm cho bp khóng tin tudng vào khà nàng ed thè dugc giài tboàt khdi

su àp bue bòc lòt khi cdn sdng trén trai dàt, tu bd udc mo cài tao

xà hdi, cài thién ddi sdng cùa minh, chàp nhàn va khuàt phuc sd ménh cùa minh de ed thè dugc sdng sudng hon trong kièp khdc

2 Tir tudng cùa dao Phat

Dao Phàt ra ddi vào khoàng thè ky thù VI - V Tr.CN, tuong tmyèn là do Thài tu Gautama Siddharta dàt ra Òng cdn ed nhiéu tén xung khàc nhu: Bouddha hay Phàt, Sakyamouni - Thich Ca Màu Ni, Tathagata hay Nhu Lai Phàt sinh ra trong già dinh Gautama (Co Dàm) Ò À Dóng ngudi ta quen gpi là Thich Ca Màu

Ni Phàt Su chdng ddi tu tudng cùa dao Bàlamdn khdng chi này sinh trong nhiìng ngudi lao ddng ma cdn thè hién trong tu tucVng cùa càc tdn giào khàc Dao Phàt là mdt trong càc tdn giào ày

Ddi làp vdi tu tudng cùa dao Bàlamdn, Phàt giào thè hién tu tudng nhàn dao va cdng bing khi nd tuyén bd ràng mpi ngudi déu ed quyén dugc "cùu vdt" nhu nhau trudc Phàt Td, tue là deu

ed su bình dàng ve tinh thàn, trong tdn giào Phat ndi: "Hdi càc

de tu! Nhùng con sdng dù Idn thè nào di nùa, sdng Hàng, song Yamuna, Acirawati, sdng Xarabu, sdng Mahy khi dà chày ra dai duong thi déu màt tén gpi riéng cùa chùng, tàt cà déu trd thành nude cùa dai duong Cùng nhu vày, hòi càc de tu! Tbành vièn cùa bdn dàng càp, Ksatriya, Brahman, Vaisya, Sudra, mot khi dd sdng theo luàt va phàp do Nhu Lai thuyét giàng thi cùng tu bd

nhùng tén gpi riéng cùa dàng càp minh va tra thành nhùng thành vicn cua cùng mot doàn tin dò"

Phàt mong muón co mot xà hói trong dò vua thi ed dao due

va dira vào phàp luàt de trj dàn khóng chuyén quyén dpc doàn, cdn nhàn dàn thi dugc an cu lac nghiép dugc chàm lo dén Igi ich cùa minh Sàch Phàt ké ràng: Mot hóm Phàt thày mot nhà dai phù dang làp mot dàn té Idn, Phàt nói: "Bay viéc té Idn, tdn tién cùa ma khóng ich lai Trai lai, lai ich Idn nhàt là bay làm cho tàt

cà dàn chùng déu dugc no dù"

Làn khàc, Phàt nói vdi mot òng vua ràng: "Dai vuong vi muón chàm dùt nhùng bành dóng phi phàp cùa dàn chùng ma Dai vuong dà ra nhùng luàt le phat tién, truc xuàt, ha nguc va xù

tu Tuy phuong phàp dò manh me thàt nhung khóng còng biéu bang phuong phàp này: Nhiìng ngudi làm rudng va cbàn nudi thi càp cho hp hat gidng va thirc vàt; nhiìng ngudi budn bàn thi càp vón cho hp; nhùng ngudi làm quan thi tùy theo khà ndng md thàng thudng ludn, néu làm dugc nhu thè thi mpi ngudi déu bèt làng phuc vumà qudc già khóng sinh bién loan" Dao Phàt thè hién su yéu thuong con ngudi nhàt là dói vdi nhiìng ngudi nghèo khd, bi àp bue, lén àn va mong muón làt dò tràt tu dàng càp, làt dò che dò xà bòi dang tón tai;

Phàt giào thdi ky so khai cho ràng thud ban dàu tàt cà mpi ngurdi déu sdng hanh pbùc, bình dàng va tu do Nhung sau dd Xiùt hién su cudp bdc va lùa dào nén sinh ra bàt bình dàng xà

bd Lue dò, thdng qua con dudng lira chpn mpi ngudi dà thiét làf nén chinh quyén nhà vua vdi tu càch là ngudi phàn xù va dà xdì bd dugc nhùng biém kbich Cd thè ndi d day dà thè hién su mong mudn tbièt làp mdt nhà nude ma càc chùc vu nhà nude

dugc hình tbành bang con dudng bau cu va tu tircmg ve chùc ndng trpng tài, làm diu xung dot xà hdi cùa nhà nude

Phàt giào thùa nhàn tinh khdng cdng bang cùa he thdng ding cip trong xà hdi, thè hién su bàt binh trudc su bàn cùng cùa mgudi lao ddng bdi su àp bue cùa chinh quyén nhà nude ddi voi hp Chinh quyén này dà khdng mudn va khdng thè giù gin duac làu dai nén dàn chù dà bàt dàu tu td chùc bd lac Nd lén àn su tham lam vd do va mong mudn bành trudng thè lue cùa càc nhà vaia Theo truyén thuyét Due Phàt dà tùng nói: "Nhà vua dà chinh phuc mpi qudc già trén thè gidi, dù dà trd thành bà chù mpi vorong qudc d phia ben này bd bién cho dén tàn dai duong, nhunig vàn càm thày chua dù, ma cdn thèm khàt ed nhiìng lành thd ben kia dai duong" "Càc hoàng de tri vi càc vucmg qudc ed biét bao nhiéu cùa cài, chàu bau, vàn tham lam nbòm ngd làn nhau, nunjg nàu trong Idng nhiìng thèm khàt vd han Va néu hp cu bành dpng khdng biét mét mdi nhu vày, cu chìm dàm trong ddng xoày trién mièn cùa su tham lam, thi Héu ai co thè bình yèn di trén trai diàt" Dao Phàt kéu gpi mpi ngudi bay yéu thuong làn nhau, tu nhàn tich due, tu bi bàc ài, vi tha, ngàn chàn va khdng làmi diéu

de, bd thi cho ké nghèo khd de bào ve cupe sdng thanh bình

Nd dà ed nhùng y tudng chdng lai su bdc Idt, nhung lai k:hòng kéu gpi dàu tranh tich cuc de xda bd diéu dd ma l^i kéu gpi phuc tùng tuyét ddi Nd ké thùa tu tudng ve kièp luàn hdi, ve sd nnénli,

ve nghiép bào (bào ùng, quan bé nhàn qua) cùa dao Bàlaimdn, tuyén truyén cho tu tudng chi làm diéu thién, khóng dùng bao lue chdng lai cài àc de linh hdn dugc sièu tboàt, khdng kéiu gpi dàu tranh de cài tao xà hpi, xda bd àp bue bàt cdng

Theo thuyét ly cùa dao Phàt cupe ddi dugc md tà nhu ha m^t cài àc, là "bé khd tram luàn" Do vày, con ngudi mudn tboàt khdi

nhùng dau khd tran tue thi khòng dugc phép bào ve minh, ngudi thàn, ban bè trudc su àp bue va bao ngugc Bdi le mgi bành vi tdi

àc, chdng lai ngudi khàc déu can trd su dat dugc trang thài sièu phàm trén eòi niét bàn noi khóng con khó dau, àp bue ma chi co sung sudng, bòa binh vình cùu Day là nhùng diém han che co bàn cùa dao Ph;it nò thè hién su thd a vdi cupe song bi àp bue, bàt còng cua ngudi lao dóng, nò tàch khòi ddi song chinh tri - xà hòi nén tuy co muc dich chóng lai bé tu tudng thóng tri lue dò là dao Bàlamon, song nò khòng he nguy biém dói vdi giai càp thóng tri

va nhà nude lue dò Nò dà dugc càc nhà nude ed Àn Dò su dung

de khuàt phuc nhiìng ngudi bj àp bue va nd dà trd tbành Qudc dao cùa Àn Dò tu khoàng thè ky thù III Tr.CN

3 Tu tudng ciìa Kautilya

Kautilya là té tudng trong trièu dai Maurya hùng cudng trièu dai ed cdng xày dung mdt quóc già Àn Dò tbòng nhàt, phón thinh va hùng manh thdi ed dai Chùng ta déu biét tièu lue dja Àn

-Dò trong thdi ed dai là lành tbd cùa nhiéu nude nhò Trong so càc nude d luu vuc sdng Gange (Hàng) mièn Ddng Àn thi Magadha là nude giàu manh nhàt, do ddng vua Nanda cai tri Nàm 317 Tr.CN, Chandragupta dà ndi day làt dd ddng bp Nanda chiém ngdi vua Sau dd Chandragupta chinh phuc dugc hàu bèt càc nude làn càn tu Dóng dén Trung Àn Dò va dung lén trièu dai Maurya Tiép theo, òng ta tiép tue dành chiém dupc toàn bd mién phia Bdc va Tày An Dd de dung lén mdt dàt nude An Dò tbòng nhàt va rdng Idn Ddng thdi cdn phà tan cupe xàm lupe cùa Alexandre Dai de (Vua cùa Macedoine - mdt nude nhd d Bàc Hy Lap), dung lén mdt trong nhiìng de qudc rdng Idn nhàt trong thdi ed dai

Tu tudng cùa Kautilya dugc thè hién trong tàc phàm Arthca

Sastram (Luàn ve bdn phàn hay cdn gpi là khoa hpc chinh tri), mdtt

bd sàch chuyén khào ve nbirng vàn de quàn ly nhà nude, bd suu tàjp nhùng Idi khuyén ddi vdi nhà vua trong viéc tri nude Cd quam diém cho ràng Artha Sastram là do Kautilia viét, song ed quan diérm cho ràng dd là cdng trình nghién cùu cùa mdt tàp thè tàc già méà Kautilya là ngudi viét chù yéu va là ngudi chi dao xày dung

Kautilya cho ràng mudn cho dàt nude hung thinh thi trudcc tién phài thiét làp dugc tràt tu xà bòi Muón co tràt tu ày tbì vaii trò va tràch nhiém dàu tién va co bàn thudc ve nhà nude ma cui thè là nhà vua, ben canh dd cdn ed tràch nhiém cùa toàn dànj Trong tàc phàm ed doan viét: "Qudc vuong tue là Qudc già"'

"Tram hp ma biét dén quyén Igi cùa Qudc già là trudc bèt phàii phuc vu cho quyén Igi cùa Qudc vuong dugc khuyécb truong dai Phài biét ràng, quyén Igi Qudc già là su no àm cùa tram bp, edm quyén Igi cùa Qudc vuong là su thinh tri xày dung trén co sd cùea tràt tu chung, là su chung limg dàu càt md mang bd eòi de dàjy manh uy thè cùa Qudc vuong ra tàn càc vién bang" Co thè thàjy tdc già cùa Artha Sastram dà coi nhà vua là nhà nude, dd là mdtt

tu tudng khà phd bién khi ày, nhà nude dugc coi nhu su nghiépp

va san nghiép riéng cùa nhà vua

Kautilya cho ràng vai trd cùa nhà vua chi là diéu khién, chii huy, cdn nhàn dàn mdi là lue lugng boat dpng de xày dàp ném thinh tri cho dàt nude Tràch nhiém cùa nhà vua là phài thùc giucc mpi giai càp, tàng Idp trong xà bòi thirc hién day dù nghìa vu cùaa minh, bdi vi: "Néu mpi Idp ngudi khdng chiù tich cuc phuc viu trong pham vi vj tri xà hdi cùa gidi minh va cùa riéng bàn thànj

' "Ljch sur triét tioc Àn D$" cua Tiiich Man Giào, Sài Gòn 1967, tr 162

qudc già tàt sinh bién loan va vuang quyén tàt bi sup dd theo" Kautilya khuyén càc nhà vua phài dàt quyén Igi cua nhà vua, cùa qudc già lén trén hct Ong vict: "Quyén Igi riéng chi.lién quan dén mot nhà, nhung quyén Igi chung ành hudng dòn cà nude Cho nén, dà vi qudc già ma muu dd thi thà de thiét cho mot van nhà chù dùng de quyén Igi quóc vuang bi tón thuong"'

Òng chi rò vai trò to Idn va khdng thè thiéu cùa phàp luàt trong viéc cai tri, quàn ly dàt nude, cùng co va bào ve quyén Igi cùa nhà vua Dóng thdi chi rd tàm quan trpng cùa viéc tdn trong, tuàn theo phàp luàt cùa chinh nhà vua Diéu dò co lién quan chat che tdi su an nguy cùa mot vuang trièu Òng viét: "Tuy nbién, d ngdi Quóc vuong dàm tràch quyén trj nude, khóng phài là cu phòng tùng làm theo y minh Muón cho toàn dàn cùng nò lue tham già xày dàp cho nén thjnh tri thi nhà vua phài tón trpng phàp luàt, phài ép minh trong khuòn khó cùa quy phàp còng còng Trj quóc ma vó phàp là tu noi nhà vua làt dò ngai vàng cùa minh, chù khóng phài nhàn dàn ngudi ta dành dó"^ Co thè thày

d day tu tudng tdn trpng tinh tdi cao cùa phàp luàt, tuyét ddi tuàn thù phàp luàt, tu tudng phàp luàt pbài dugc tdn trpng bdi chinh nhà nude hay tu tudng nhà nude phàp quyén

Ve viéc hoach djnh chinh sàch ngoai giao cùa nhà nude Kautilya néu lén dudng Idi ddi ngoai dira trén sue manh quàn su, bang bao lue Day là dudng Idi ddi ngoai phàn tièn bd song lai là khà phd bién trong thdi gian dd Òng khuyén càc nhà vua:

"Ngoai giao là tìm dóng minh de lién két cho quóc già thèm hùng manh Cho nén, trudc khi két ngoai giao hày tu xct xem minh ed

dù khà nàng giao djch vdi nude ngudi hay khdng, sau dd mdi luàn dén viéc minh lién két vdi nude ngudi thi cà ddi ben cùng

' ^ "Ljch sii triét hpc Àn Dò" cua Thich Man Giào Sdd, tr 162

dugc hudng Igi trén nhùng diém nào Mudn cho ngoai giao luóóni luón dugc thing Igi, trudc bèt minh phài ed sue manh, ma sùùic manh biéu duong ra trudc ngoai giao thi khóng gì bang quàn luiric hùng bau Hon nùa, ngoai giao ma di theo sau mot chién tbinnjg thi ngoai giao ày tu khàc sé thu dugc két qua tòt dep"'

Kautilya néu lén mot cu thè de tò chùc, huàn luyén, nuuóii dudng quàn ddi, càc chién thuàt quàn su Dd là ké hoach xààjy dung mdt dàt nude hùng manh, gdm càc ndi dung chinh nhu: >xid hdi tràt tu, dn dinh; kinh té phdn thinh, quàn dpi hùng bau va thbté lue dugc md mang De thirc hién dugc ké hoach ày tbì vai ntrio cùa hàng ngù quan lai vd cùng quan trpng Hp nhu qua càn treo ) ed mài dàu ngoài cùa càn càn, nhd thdi nhung dù sue vit ndi hànnjg tram ta Mudn cho ddi ngù này dàm nhiém dugc chùc vu cuùia minh tbì dng vua sàng sudt phài biét chpn ngudi hién tài ma traraio nhiém vu Ddi ngù quan lai phài trung thành, chinh truc Òng kkéét luàn: "Quàn ddi nhiéu ma kho tàng trdng ròng tbì lày gì nuucoi dudng quàn dpi Kho tàng day àp ma thành quàch khòng co t thiì lày gì ra ma chùa kho tàng Thành quàch nhiéu ma khòng nguudri hién tài bào ve thi ed khàc nào nhu bd ngd tàt cà cho ngoai bann>g

cu thè ma tiln vào chiém doat lày"^

v i viéc td chùc bd mày nhà nude, theo Kautilya, càn pbhàài

ed mot co quan giàm sàt tdi cao de vùa thùc day càc co quan nhhid nude hoàn thành nhiém vu cùa minh, vùa de loai trù mpi wi pham phàp luàt cùa càc co quan nhà nude Òng de ra càc pbuounig phàp giàm sàt de bào dàm biéu qua cùa nd bào dàm tinh nghioéim minh cùa phàp luàt, khdng de cho vi pham phàp luàt Ipt lutrdri Day là tu tudng de cao phàp chi, mpt tu tudng tién bd cdn co ggiià tri cho dén hipn tai

'•^ Xem: "Ljch sir triét h<?c Àn DQ" cùa Thich Man Giào, Sdd, tr 163,166,5

Kautilya de cao vai trò cua Igi ich thirc té òng chù truong

;ginlién phàp luàt vdi Igi ich thuc té Òng viét: "Thirc Igi là (diéi cót yéu nhàt càn dat dugc cùa chinh tri Chinh trj pbài lày

]phkf luàt làm góc Phàp luàt là phài phòi hgp tinh yéu vdi Idng

Iham mudn cùa tram ho Va chung quy tinh yéu va Idng ham imuói cùa dàn khóng ngoài hai chù: "thuc Igi"' "Phàp luàt là ccàn lugc su ho irg cua tinh yéu va long ham muón cùa dàn de ccùn{ dóc lue tao nén tài hòa Dugc nhu vày co lo gì dàn khòng j.giàu nude khdng manh"^ Co thè thày Kautilya dà thày dugc wai rd rat quan trpng cùa kinh té, nhà nude, phàp luàt ddi vdi ssu hmg thinh cùa qudc già, chi ra dugc mdi quan bé giùa kinh tté vci chinh tri, vdi phàp luàt

Ben canh càc tu tudng trén, Kautilya con khàng djnh svr càn tthiétcùa tdn giào, cùa su phàn chia xà bòi thành bdn Vama, tinh c;hàt:bàn linh cùa ngdi vua Ddng thdi dng néu lén tu tudng phài

xiky lung mdt chinh quyén chuyén che trong dd quyén lue nhà

mudi hoàn toàn tàp trung trong tay vua, vua co toàn quyén trong wipe lành dao càc boat dóng kinh té chinh tri cùa dàt nude Vua c;ùng phài thuc hién su dàn àp mpi cupe bao loan trong nude, irhei dng "Mot chinh quyén trùng phat manh - dd là diéu duy nihàt jào dàm cho su tón tai hóm nay va mai sau"

^dm Igi, càc quan diém cùa Kautilya chù yéu nhim bào ve

qjuyèi Igi cùa nhà vua, nhà nude va cùa giai càp thdng tri, bào ve svir tndng tdn cùa che dp chiém hùu nd le

' Xcn: "Ljch sir triét hpc Àn Dp" cua Thich Man Giào, Sdd, tr 166

4 Tu- tirdng cùa Asoka Dai de

SS là thiéu néu ndi dén tu tudng nhà nude va phàp Ilu$t ÀK.n

Dò ed dai ma khdng nhàc dén tu tudng cùa Asoka Dai de Asokica

là chàu nói cùa Chandragupta, ngudi ké nghiép xuàt sic ciùa triéèu dai Mauria, ngudi ed cdng dua dàt nude Àn Dd phàt traén déèn dinh cao nhàt cùa su hùng manh trong thdi ed dai Òn;g dirg7c ménh danh là mdt trong nhùng qudc vuong anh minh, day dJù due tài cùa Àn Dò Trung thành vdi dudng lói cùa ò'Ug iiò5i, Asoka ra sue cùng co che dp chuyén che trung uong tàp quyénn, bào ve su tbòng nhàt dàt nude va tiép tue md rdng bd coi Tiéép tue de cao vai trd cùa phàp luàt trong cai tri, quàn ly Òng chno dung nén nhiéu bia dà trén khàp lành tbd, thàm chi cho miài nhàdn

ed mpt sd vàch dà d bién gidi de kbàc lén dd càc quy dinh cùùa phàp luàt, cdc dao du, chiéu chi cùa nhà vua de thè hi>én rò y tudng cùa nhà vua, nhà nude, ddng thdi khuyén kbich nhàn dààn thuc hién phàp luàt, ràn de phdng ngùa vi pham phàp luàt

Asoka cho ràng nhàn loai, thè gian dà ed cài ly de sinh tóòn

tbì phàp luàt phài xày dung dira trén co sd cài ly dd Vi •vày ònng

gpi phàp luàt là ly phàp chù khdng gpi là phàp luàt Nhiém vvu cùa ngudi dùng dàu qudc già là phài bào ve va làm sàng ttd cài 1 ly phàp ày Theo dng: "Chinh trj là vi su Igi ich va su an lac cùùa mpi ngudi Néu khdng giùp dugc Igi ich cho dàn tbì sao ggpi dugc là làm chinh tri"' Cd thè ndi, dng là ngudi theo quan diècm qudc thài dàn an

Diém khàc so vdi càc ludng tu tudng trén va cùng là diècm tién bd trong tu tudng cùa Asoka là dng quan niém ring tibà vi'ua cùng ed ngudn gdc tran tyc nhu mgi ngudi chù khdng phài e ed

' Xem: "Lich sii triét hpc Àn Dp" cua Thich Man Giào, Sdd, tr 170

n.igudn gó thàn thành Ong nói: "Vua là gi? Vua cùng chi là mot clhùng sini trong hàng ha chùng sinh Vua ed khàc chàng chi d diièm vuclà chùng sinh dugc hudng àn hué ma càc chùng sinh kihàc khdrJ dugc Vày dà là vua thi phài ed tràch vu thi bành nén clhinh trj t't de bào dàp dàc àn riéng ày"''^

Ve dn, dng quan niém nhu sau: "Dàn là ai? Dàn là ta chù C(0n là ai ;ùa Mpi ngudi dàn déu là ta, mgi già dinh dàn là già dìình ta, n-ji con dàn déu là con ta" Càu ndi Uén cùa òng dà thè

hiién su gèi gùi, hòa dóng, quan tàm dén ngudi dàn cùa òng Qua

càc viéc len cu thè cùa Asoka nhu: ha du di khàp nude de kéu gpi lò)ng nhàn ài, khuyén kbich làm viéc thién, cho làp nhiéu nhà té bfàn de nu>i dudng ngudi nghèo hay tàn tàt, làp bénh vién chùa bfénh m:èrphi cho mpi ngudi Cd thè khàng dinh òng là ngudi ed lò^ng nhìn lao cao cà va ludn ludn de cao tu tudng nhàn dao

Khi x:m xét ve phàp luàt, Asoka dà nèu lén quan diém mpi n{girdi dèi bình dàng trudc phàp luàt, óng pho ràng: trudc ly plbàp, khcig co phàn biét quòc tjch, chùng toc bay tón giào Trong ^iél tó chùc va boat dóng cùa bò mày nhà nude, Asoka dà plhàn bipt hòc nàng cùa bành phàp vdi tu phàp va nèu lén quan diièm; khóig ai bi két tói nèu khòng qua xét xù cùa tòa àn Òng bfan bàrh biéu chi yéu càu càc tòa àn khi xét xù phài càn nhic

cik tình;à y, phài thè hién su khoan dung, dò lugng Ddng thdi,

ccdn thàn lành di kiém tra bàt ngd viéc xét xù cùa tda àn hoàc

Chirong 2

CÀC HOC THUYÉT CHINH TRI TRUNG QUÓC CO DAI

Li Xu hudng "nhàn dao chinh vi dai" à Trung Quóc thòi co dai

Kinh Le viét: "Nhàn dao chinh vi dai."' (Chinh tri là viéc lódn trong dao ngudi) Dd là tinh thàn phd quàt cùa càc hpc thuyét trriet hpc Trung Hoa ed dai Càc hpc thuyét triét hpc déu ed xu huudng giài quyét càc vàn de chinh tri

O Phàp chi ed thè ky XVIII là hàu bèt càc vàn sì déu bàn ve chhinh trj Con d Trung Qudc thi tu thdi Chién Qudc cho tdi sau cààch mang Tàn Hgi, nghìa là khoàng gàn 2500 nàm, hàu bèt càc vààn nhàn, thi sì déu bàn ve chinh trj Ngudi ta ed càm tudng rdng kh-bòng ed dàn tpc nào cho chinh trj là quan trpng bang dàn tpc Tr'rung Hoa, ràng ddi vdi hp, viéc trj dàn, trj nude phài là su ménh cùùa ké sì, ma néu khdng gap thdi, bàt dàc dì phài "dpc thién" tbì kéé §T it nhàt cùng phài truyén cài dao cùa tién vuong, tièn thành chho doàn hàu sinh Tién vi quan thoài vi su Cà mdt thdi Chién QUuéc ludn mày tram nàm ngudi ta chi bàn ve chinh trj Khdng

KKinh Le Nguyén Tón Nhan djch NXB Van hpc H, 1999, tr 223

Tu md dàu phong trào, tiép theo là Màc Tu, Lào Tu Thiu(ang l/dng, Manh Tu, Trang Tu, Tuàn Tu, Hàn Phi Tu thd'i Hàin trd

di, nhà vàn nào ed tén trong vàn hpc su cùng ed tén trong cchiinh tri trilt hpc su: Già Nghi Ddng Trung Thu (Hàn), Hàn Dù, L.ieu Tdn Nguyén (Dudng), Vuong An Thach, Td Ddng Ph;a (Tding), Luu Co, Vucmg Thù Nhàn (Minh), Vuong Tbuyén Som, Klhianh Hùu Vi, Luong Khài Sièu (Thanh) '

Vàn de chinh tri chiém mdt vi tri quan trpng trong triè;t hpc Trung Hoa ed dai ed nhùng co sd khàch quan cùa nd

Trong thdi ed dai, Trung Qudc là mdt khdi biét làp) Bai phia Bàc, Tdy, Nam là nùi cao, ddng ed va sa mac, phia Ddng nlhim ra Thài Bình Duong ménh mdng Trung Qudc thdi ed daii gàm nhu quay lung lai vdi càc nén vàn minh d Trung À, Tày À, sònjg mot

càch riéng biét Tuy ed bd bién dai nhung d mièn Bàcc hot Ibién

thàp, lày, lai thiéu dào d gdn, nén ngudi Trung Hoia thidii ed khdng mudn mao biém ra kboi; cdn d mién Nam b ò biiéni lai khdng bdng phdng, khi bau xàu, gidng td nhiéu Nhìn c;hun}g, nùi

va bièn gàn nhu chin ành hudng cùa càc nén vàn minih T;à\y À, khdng cho ành hudng tdi Trung Qudc, va trong thdi ed cdaii, it nhàt là tdi dàu ki nguyén Tày Hch, dàn tdc Trung Q>uòc Sidng càch biét vdi cdc nén vdn minh khdc ^

Trung Qudc là mdt xù dai lue Ngudi Trung QUCK thidri ed dai coi xù này là cà thè gidi De phàn ành y niém ve thè gtidri hp

ed chù "thién ha" hay "tu bài" Do dàc tinh ve dia li nhiu thié., càc

' Gian Chi, Nguyén Hién Le Dai cirang Iriéi HQC Trung Quóic, qiuyién 2

NXB Thành phó Ho Chi Minh, 1992, tr 434

^ Nguyén Hién Le Su Trung Quóc igp I NXB Van hoà Thóng tiin Hi, 11997,

tr 20

nhà triét hpc Trung Quóc co dai dù song gàn bién nhung cùng

khóng co ai dà tirng du hành trén bién Sàch Ludn ngù cùa

Khóng Tu chi nhàc mot làn tdi bién Thién Còng Dà Tràng, chuong 6 viét: "Dao bàt hành thùa phu phù u hai, tung ngà già

ky Do du?"(Dao khóng thi hành dugc, ta sé eòi bè lénh dénh ngoài bién l'heo ta co le là [Trpng] Do) Manh Tu cùng chi nhàc rat it dén bién Chuong Tàn Tàm thugng sàch Manh Tu ed viét:

"Quan u hai già, nan vi thuy "(Ai dà thày bién tbì khd ma nghì dén ddng nude khàc)

Trung Hoa co dai là mot xù biét làp nhung khóng thóng nhàt ve màt dia li Vi là mot khu vuc ròng Idn, nén Trung Qudc thdi ed dai gdm nhiéu nude nhd hgp tbành, nhiéu dàn toc kbàc nhau ve Hch su, phong tue Idi sdng Càc day nùi Idn d phia Tày chay tu Bic tdi Nam; ngoài ra lai ed nhùng day nùi nhò, thàp hcm d phia ngoài, hudng tu Tày qua Ddng (phia bién), chia Trung Hoa tbành nhiéu mién càch biét vdi nhau, chi thdng vdi nhau bang nhiìng dèo nhu dèo tbòng Thiém Tày vdi Ha Nam, Son Tày vdi Ha Bàc, Thiém Tày vdi Tu Xuyén, Ha Nam vdi Hd Bàc Hon nùa càc con song Idn nhu Hoàng Ha, Duong Tu, song Hoài, Tày Giang chay tu Tày qua Ddng hgp vdi càc day nùi

ma chia Trung Hoa thành nhùng mièn: d phia BÌC ed ha du sdng Hoàng Ha, binh nguyén Son Tày, cành ddng Thiém Tày, bàn dào :Son Ddng; d phia Nam ed cành ddng d trung luu sdng Duong

Tu, nhùng cành ddng d ha luu sdng Duong Tu, mièn Idng chào dàt dò d Tu Xuyén Nhùng mién trén dà khai phà dugc tu thdi Tièn Tàn '

Nguyén Hién Le Su Trung Quóc Idp I Sdd, tr 22

Dàc tinh ve dia li dd ành hudng Idn dòi vdi càc quan dicnn ^vé chinh tri trong càc tu tudng triét hge Trung Qudc ed dai Lành tlhd rdng Idn, lai khdng thdng nhàt, bao gdm nhiéu qudc già nhd kvhsàc nhau, càc dàn tdc khàc nhau dà tao nén mdt su phuc tap ve màtt diia

li Chinh su pbùc tap này dà làm này sinh nhu càu cai tri mdt c:àvch biéu qua Day là mdi quan tàm thudng truc ddi vdi càc nh;à itu nrdng triét hpc Dd chinh là li do bình tbành su quan tàm cùa ctàc nhà triét hpc Trung Qudc ed dai ddi vdi vàn de chinh tri

Trung Qudc là xù dai lue nén dàn tpc Trung Qudc tàt {phiài song bang ngbé ndng Tài san chù yéu cùa nhà nòng là rudng dìàt

Trong sàch Là Thi Xuàn Thu ed mot thién nhan de là "TTiutging

ndng" (coi trpng ngbé ndng) cho thày su de cao vai trd cùa kinih té ndng nghiép Rudng dàt là cdng dién thudc quyén sd hùu tòi ciao cùa nhà vua Nhà vua chia déu cho ndng dàn theo phép tinh diém Phép tinh dién nhu sau: rudng dàt dugc phàn dinh ranh igiidi thành tùng khu vudng vùc 900 mau (ddi nhà Chu) Moi khu ichiia làm chin phàn bang nhau, mdi phàn là 100 màu Tàm phàn cbiumg quanb chia cho 8 ndng dàn tu 20 tudi dén 60 tudi de cày càyy wà nudi vg con Khi con trai dugc 20 tudi tbì càp cho phàn klhàic Phàn d giùa de lai mdt it làm chd d cho tàm già dinh, cdn laii tthì tàm già dinh cày cày chung ndp lùa cho nhà vua Hình miéng dIàt

khi chia nhu vày gidng chù tinh nén gpi là phép tinh dién

Dàn phài cày cày phàn cdng dién d giùa rdi mdi cày ciày phàn tu dién cùa minh Nhu vày sd lùa ndp cho nhà vua cùng viào khoàng 1/10 sd thu hoach cùa moi già dinh Dàn khdng diutgc phép trdng cày Idn trong rudng, sg mit dàt trdng lùa nhiurng dugc phép trdng dàu, rau, trai cày chung quanb moi nhà Ciùmg khdng dugc trdng ddc mdt gidng lùa, sg gidng dd màt mùa thiì -sè