Tính biện chứng trong chính sách kinh tế mới của v i lênin và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ ng

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nếu Mác cùng với Ăngghen là người đặt nền móng cho học thuyết lý luận về chủ nghĩa xã hội khoa học, lần đầu tiên đem khoa học thay thế cho mộng tưởng, làm nên bước chuyển tiếp vĩ đại của lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa (từ không tưởng đến khoa học), thì Lênin là người đã truyền bá chủ nghĩa Mác, chủ nghĩa xã hội khoa học vào nước Nga, đã sáng lập học thuyết Đảng kiểu mới,s đã lãnh đạo thành công Cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại, mở ra một thời đại mới trong lịch sử loài người. Sau thành công của Cách mạng Tháng 10 Nga, Lênin cùng các cộng sự bắt tay vào xây dựng CNXH một cách nghiêm ngặt theo đúng nguyên lý của Mác Angghen. Sau khi giành thắng lợi trong cuộc Cách mạng Tháng mười, cuộc nội chiến nước Nga 1921 đã khiến nền kinh tế nước nhà bị khủng hoảng nghiêm trọng, nước Nga Xôviết đứng trước bờ vực thẳm, nhận thấy chính sách cộng sản thời chiến không còn phù hợp, Lênin quyết định chuyển sang Chính sách kinh tế mới tạo ra bước ngoặt vĩ đại của nước Nga XôViết. Một chính sách được gọi là mới, trước hết nó phải đem lại hiểu quả cho sự phát triển kinh tế xã hội và đất nước, cải thiện đời sống phát triển dân sinh. Nhằm đáp ứng những yêu cầu đó, Chính kinh tế mới (NEP) của Lênin đã ra đời trong điều kiện, hoàn cảnh hết sức đặc biệt với nước Nga lúc bấy giờ đó là sau nội chiến năm 1921, chính những sai lầm trong hoạt động kinh tế đã gây ra những hậu quả nặng nề về kinh tế và chính trị ở nước Nga. Liên minh công nông đứng trước nguy cơ tan rã, vai trò lãnh đạo của Đảng yếu đi. NEP ra đời đã làm cho nước Nga vốn bị tàn phá nặng nề trong nội chiến thì nay đã có những bước phát triển vượt bậc. Nền kinh tế chuyển từ cộng sản thời chiến sang chủ nghĩa xã hội, bằng con đường, biện pháp hướng vào nền kinh tế thị trường, phát triển hàng hóa, có sự quản lý của chính quyền Xôviết. Sự thay đổi đó đã làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt nước Nga Xôviết tạo điều kiện ban đầu cho việc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga Xôviết. Ngoài ý nghĩa to lớn trong nước NEP còn có ý nghĩa quốc tế đặc biệt quan trọng đối với các nước phát triển theo định hướng XHCN trong đó có Việt Nam và điều đặc biệt là nước ta cũng có những điều kiện tiền đề rất giống với nước Nga thời đó. Với sự nhận thức đúng đắn vai trò và ý nghĩa của NEP Đảng ta đã vận dụng nó vào đổi mới nền kinh tế Việt Nam. Nhằm đưa nước ta sớm thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, sánh vai với các cường quốc trên thế giới như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mong muốn. Để thực hiện thành công chủ trương mà Đảng và Nhà nước đề ra, chúng ta không thể không tham khảo bài học kinh nghiệm của các nước XHCN đi trước qua đó rút ra bài học cho riêng mình. Thực tiễn đã chứng minh rằng: việc vận dụng sáng tạo Chính sách kinh tế mới của Lênin (NEP) vào nước ta, phù hợp với xu thế chung của thế giới: hợp tác hoá, đa phương hóa, các nước xích lại với nhau hợp tác cùng phát triển, với những nhận thức trên, tôi chọn vấn đề: Tính biện chứng trong Chính sách kinh tế mới của V.I. Lênin và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nếu Mác cùng với Ăngghen là người đặt nền móng cho họcthuyết lý luận về chủ nghĩa xã hội khoa học, lần đầu tiên đem khoa họcthay thế cho mộng tưởng, làm nên bước chuyển tiếp vĩ đại của lịch sử tưtưởng xã hội chủ nghĩa (từ không tưởng đến khoa học), thì Lênin làngười đã truyền bá chủ nghĩa Mác, chủ nghĩa xã hội khoa học vào nướcNga, đã sáng lập học thuyết Đảng kiểu mới,s đã lãnh đạo thành côngCách mạng tháng Mười Nga vĩ đại, mở ra một thời đại mới trong lịch sửloài người Sau thành công của Cách mạng Tháng 10 Nga, Lênin cùngcác cộng sự bắt tay vào xây dựng CNXH một cách nghiêm ngặt theođúng nguyên lý của Mác - Angghen Sau khi giành thắng lợi trong cuộcCách mạng Tháng mười, cuộc nội chiến nước Nga 1921 đã khiến nềnkinh tế nước nhà bị khủng hoảng nghiêm trọng, nước Nga Xôviết đứngtrước bờ vực thẳm, nhận thấy chính sách "cộng sản thời chiến" khôngcòn phù hợp, Lênin quyết định chuyển sang "Chính sách kinh tế mới"tạo ra bước ngoặt vĩ đại của nước Nga XôViết

Một chính sách được gọi là mới, trước hết nó phải đem lại hiểuquả cho sự phát triển kinh tế - xã hội và đất nước, cải thiện đời sốngphát triển dân sinh Nhằm đáp ứng những yêu cầu đó, Chính kinh tế mới(NEP) của Lênin đã ra đời trong điều kiện, hoàn cảnh hết sức đặc biệtvới nước Nga lúc bấy giờ đó là sau nội chiến năm 1921, chính những sailầm trong hoạt động kinh tế đã gây ra những hậu quả nặng nề về kinh tế

và chính trị ở nước Nga Liên minh công nông đứng trước nguy cơ tan

rã, vai trò lãnh đạo của Đảng yếu đi NEP ra đời đã làm cho nước Ngavốn bị tàn phá nặng nề trong nội chiến thì nay đã có những bước phát

triển vượt bậc Nền kinh tế chuyển từ "cộng sản thời chiến" sang "chủ nghĩa xã hội", bằng con đường, biện pháp hướng vào nền kinh tế thị

trường, phát triển hàng hóa, có sự quản lý của chính quyền Xôviết Sựthay đổi đó đã làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt nước Nga Xôviết tạo điềukiện ban đầu cho việc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga Xôviết

Ngoài ý nghĩa to lớn trong nước NEP còn có ý nghĩa quốc tếđặc biệt quan trọng đối với các nước phát triển theo định hướng XHCNtrong đó có Việt Nam và điều đặc biệt là nước ta cũng có những điềukiện tiền đề rất giống với nước Nga thời đó Với sự nhận thức đúng đắnvai trò và ý nghĩa của NEP Đảng ta đã vận dụng nó vào đổi mới nềnkinh tế Việt Nam Nhằm đưa nước ta sớm thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu,

sánh vai với các cường quốc trên thế giới như Chủ tịch Hồ Chí Minh đãmong muốn Để thực hiện thành công chủ trương mà Đảng và Nhà nước

đề ra, chúng ta không thể không tham khảo bài học kinh nghiệm của cácnước XHCN đi trước qua đó rút ra bài học cho riêng mình Thực tiễn đãchứng minh rằng: việc vận dụng sáng tạo Chính sách kinh tế mới củaLênin (NEP) vào nước ta, phù hợp với xu thế chung của thế giới: hợptác hoá, đa phương hóa, các nước xích lại với nhau hợp tác cùng phát

triển, với những nhận thức trên, tôi chọn vấn đề: Tính biện chứng

trong Chính sách kinh tế mới của V.I Lênin và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình.

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Do vị trí, vai trò và ý nghĩa to lớn của NEP nói chung và vấn đềxây dựng nền kinh tế thị trường nói riêng đối với các nước đang pháttriển trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội Việc nghiên cứu, vậndụng đã có rất nhiều công trình có giá trị to lớn khai thác ở những khíacạnh, góc độ khác nhau, và nhiều bài viết, bài báo, tác phẩm trong đó

có những công trình tiêu biểu như sau: Trần Ngọc Hiên: Chính sách

kinh tế mới của Lênin và vận dụng vào điều kiện ở nước ta, năm 1989 ;

Nguyễn Quang Đăng: Biện chứng của NEP và thời đại.; Nguyễn Ngọc

Thành: Tính biện chứng trong Chính sách kinh tế mới của Lênin và ý nghĩa của nó đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay, năm 2007;

Lê Thành Sinh: Chính sách kinh tế mới của Lênin với công cuộc đổi mới ở Việt Nam; Nguyễn Văn Kỷ: Kinh tế hợp tác trong nông nghiệp của nước ta hiện nay ; Trần Ngọc Bút: Chính sách nông nghiệp nông thôn Việt Nam nửa cuối thế kỷ XX

Ngoài ra còn nhiều công trình, các bài báo, hội thảo khoa họcđược đăng lên các tạp chí hay chuyên đề

3 Mục đính và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Mục đích của đề tài là làm rõ tính biện chứng trong nội dungcủa Chính sách kinh tế mới (NEP) do V.I Lênin đề xướng; từ đó chỉ ra

ý nghĩa của nó trong thực tiễn xây dựng nền kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Nhiệm vụ: - Khái quát hoàn cảnh ra đời của NEP và tính biện chứngtrong nội dung của Chính sách kinh tế mới

- Ý nghĩa của việc vận dụng NEP trong quá trình xây dựngnền kinh tế thị trường định hướng XNCH ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài tập trung nghiên cứu những nội dung cơ bản trong NEPcủa Lênin, hoàn cảnh ra đời, so sánh bối cảnh nước Nga và Việt Namcũng như những tư tưởng biện chứng của NEP Trên cơ sở đó, chỉ ranhững ý nghĩa và giải pháp cơ bản của việc nghiên cứu Chính sách kinh

tế mới vào việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ởnước ta hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài

Đề tài dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tưtưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm của Đảng Cộng Sản Việt Nam

Xuất phát từ phương pháp duy vật biện chứng Mácxit Sử dụngnhững phương pháp nghiên cứu: phân tích, tổng hợp, logic, lịch sử, sosánh cùng với việc tham khảo một số tài liệu, sách báo có liên quan làmcho đề tài phong phú, khoa học và có sức thuyết phục hơn

6 Đóng góp của đề tài

Đề tài góp phần làm rõ cơ sở lý luận cũng như thực tiễn củaChính sách kinh tế mới, chỉ ra tầm quan trọng của nó đối với việc xâydựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay

Đề tài còn đưa ra một số giải pháp cơ bản để phát triển NEPtrong cơ chế thị trường định hướng XHCN có sự quản lý của nhà nước

Đề tài góp phần một phần nhỏ vào việc nghiên cứu những vấn

đề lý luận của NEP, là tài liệu có thể tham khảo cho việc nghiên cứu cácvấn đề liên quan đến nội dung của đề tài

7 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo,khóa luận gồm có 2 chương và 6 tiết

Chương 1

HOÀN CẢNH CỦA SỰ RA ĐỜI CHÍNH SÁCH KINH TẾMỚI VÀ

TÍNH BIỆN CHỨNG TRONG NỘI DUNG CỦA CHÍNH SÁCH

KINH TẾ MỚI 1.1 Hoàn cảnh lịch sử của sự ra đời Chính sách kinh tế mới

Chính sách kinh tế mới là một khái niệm không có nghĩa nhưmột vài chính sách cụ thể, mà nó có một nghĩa bao trùm đó là đường lốixây dựng CNXH ở một nước kinh tế còn lạc hậu như nước Nga

Sau cách mạng tháng 10 Nga thành công (1917) việc thực hiện

kế hoạch xây dựng CNXH của V.I Lênin bị gián đoạn bởi cuộc nội

chiến 1918-1920 Trong thời kì này, Lênin đã áp dụng chính sách cộngsản thời chiến là trưng thu lương thực thừa của nông dân sau khi dànhlại cho họ mức ăn tối thiểu, đồng thời xóa bỏ quan hệ hàng hóa - tiền tệ,xóa bỏ việc tự do mua bán lương thực trên thị trường, thực hiện chế độcung cấp hiện vật cho quân đội và bộ máy nhà nước vào nền kinh tế Tuy nhiên khi hòa bình lập lại, chính sách cộng sản thời chiến lạitrở thành nhân tố kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất Điều đóđòi hỏi phải có chính sách kinh tế thích ứng thay thế Chính sách kinh tếmới được V.I Lênin khởi xướng để đáp ứng nhu cầu này nhằm tiếp tụcxây dựng kế hoạch xây dựng CNXH trong giai đoạn mới

Vậy, Chính sách kinh tế mới xuất hiện là do hậu quả của 2 cuộcchiến tranh đã tàn phá nước Nga nặng nề cả về vật chất lẫn tinh thần

Cùng với sự tác động và ảnh hưởng của điều kiện khách quan,

về mặt chủ quan, Đảng Bônsêvich Nga còn có nhận thức chưa rõ về mặtchủ nghĩa xã hội, từ đó đã vấp phải những sai lầm Do không nhận rõcác quy luật khách quan nên việc xác định các chủ trương chính sáchkhông sát, không phù hợp, có phần nóng vội đốt cháy giai đoạn

Do vậy, nhận thức lại, nhận thức đúng đắn những điều kiệnkhách quan kết hợp với sự sửa chữa những sai lầm chủ quan trước đây

về CNXH chính là tiền đề trực tiếp dẫn đến sự xuất hiện của Chính sáchkinh tế mới Sự ra đời của NEP phản ánh tiến trình phát triển quy luậtcủa đời sống xã hội

1.2 Tính biện chứng trong nội dung Chính sách kinh tế mới

1.2.1 NEP là biểu hiện mối quan hệ biện chứng giữa mục tiêu và bước đi

Mục tiêu lớn nhất, bao trùm nhất của nước Nga Xôviết và cũngchính là mục tiêu của Chính sách kinh tế mới là: quyết tâm bảo vệ vàxây dựng thành công CNXH ở nước Nga Đó cũng là mục tiêu chiếnlược của cuộc cách mạng trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước Nga.Nhưng đi như thế nào? Có thể chuyển trực tiếp nước Nga lên CNXHđược không? Vấn đề đặt ra và giải quyết là quan hệ giữa mục tiêu tronggiai đoạn đầu đầy khó khăn và thử thách này

Lênin đã xuất phát từ sự phân tích các mâu thuẫn đang tồn tại ởnước Nga Xôviết trong thời kỳ quá độ lên CNXH đó là:

Thứ nhất, xuất phát từ đặc điểm lịch sử của nước Nga đó là

nước Nga bước vào thời kỳ quá độ lên CNXH trong hoàn cảnh kinh tếgặp nhiều khó khăn Do đó, mâu thuẫn lớn nhất của nước Nga lúc này là

mâu thuẫn giữa hiện trạng của nước Nga với yêu cầu của CNXH phải cómột nền kinh tế phát triển toàn diện, năng suất cao

Thứ hai, mâu thuẫn giữa nhận thức và hiện thực về các quy luật

đi lên CNXH

Thứ ba, đó là sự bao vây của bọn đế quốc bên ngoài, nhằm phá

hoại nước Nga Xôviết đang còn non trẻ, tạo ra mâu thuẫn giữa CNXH ởnước Nga và CNTB ở các nước đế quốc

Từ những nguyên nhân trên Lênin chỉ ra nguyên nhân bêntrong, những sai lầm về lãnh đạo quản lý, trước hết và chủ yếu trên lĩnhvực kinh tế Kết luận đó của Lênin đã hướng dẫn hành động của Ngườitrong việc thực hiện mối quan hệ biện chứng giữa mục tiêu và bước đi,tìm ra các giải pháp thích hợp để giải quyết tình thế cách mạng của nướcNga Ở trong Chính sách kinh tế mới, Lênin đã như vậy để có CNXHhiện thực ở nước Nga Bảo vệ vững chắc thành quả Cách mạng thángMười vĩ đại, mở ra thời kỳ phát triển mới cho nhân loại, đó là mục tiêucủa cách mạng nước Nga, cũng là mục tiêu mà chính trong nội dung củaChính sách kinh tế mới đã được đặt ra

Để đạt được mục tiêu đã đề ra là CNXH và chủ nghĩa cộng sản,NEP của Lênin được cụ thể hóa bằng những bước đi sau:

Bước đi đầu tiên, thực hiện tốt chính sách thuế lương thực

Việc thay đổi chế độ trưng thu lương thực, bằng thuế lương thực

đã đáp ứng được lòng mong mỏi của nhân dân lao động, làm thay đổi bộmặt của đời sống của nông dân, kích thích tái sản xuất, lòng tự giác, vì

từ nay họ có quyền định đoạt sản phẩm do mình làm ra sau khi hoànthành thuế cho nhà nước, còn sản phẩm "dư thừa" thì họ thực hiện việctrao đổi mua bán với công nghiệp để tái sản xuất được tốt hơn, làm cho

xã hội sôi động hơn

Thuế lương thực có ý nghĩa chuyển từ biện pháp hành chínhthuần túy sang biện pháp hoạch toán kinh tế, kích thích sản xuất pháttriển

Bước đi thứ hai, khôi phục và phát triển sản xuất hàng hóa nông nghiệp nông thôn, thực hiện lưu thông công nghiệp với nông nghiệp.

Dưới thời CNTB, nông dân với công trường thủ công đã có sựsản xuất lớn tập trung, có những cánh đồng cỏ rộng vài nghìn ha phục

vụ nuôi cừu để sản xuất lấy bông vải, cung cấp nguyên liệu cho côngnghiệp dệt nhưng nó chỉ diễn ra với các nước tư bản phát triển, trongkhi đại đa số nông dân còn chịu ảnh hưởng hệ tư tưởng phong kiến lạc

hậu, nước Nga là một minh chứng Thuộc tính cố hữu của nông dântrong sản xuất là mang tính "tự cấp, tự túc" kinh tế tự nhiên cho nênkhông có nền sản xuất lớn được, và từ đó kéo theo sự trao đổi bằng hiệnvật Cái mà chủ nghĩa xã hội đang cần lại là khác với nó, đó là sản xuấthàng hóa lớn cho xã hội, xã hội chủ nghĩa.

Như vậy, chính sách thuế lương thực của Lênin còn bao hàm tưtưởng chuyển sang kinh doanh lương thực, được coi như một đòn bẩyquan trọng cho sự phát triển sản xuất lương thực và sản xuất nôngnghiệp nói chung Theo hướng đó, nhà nước đã đem lại sự giúp đỡ tolớn về tài chính và kỹ thuật cho nông dân

Bước đi thứ ba, khôi phục và phát triển lại nền sản xuất công nghiệp phù hợp với yêu cầu của nông nghiệp và nông dân

Để nông nghiệp phát triển hướng vào sản xuất hàng hóa kinh tế,thì ngoài liên kết tập trung hợp tác, thì nó phải được cơ khí hóa nền sảnxuất tức là công nghiệp hóa nông nghiệp nông thôn, đây là vấn đề quantrọng được xem như là nội dung của cải cách kinh tế Mặt khác cân đốicông nghiệp, nông nghiệp nhằm thiết lập thế cân bằng bằng những "viêngạch" đầu tiên để đi vào "đại công nghiệp", điện khí hóa, lúc đó chúng

ta có "đủ lực và sức" để đi vào chủ nghĩa xã hội đây là bước tiến đi từthấp tới cao với những "bước đi" vững chắc

Bước đi thứ tư, củng cố mở rộng thương nghiệp XHCN

Thương nghiệp là một khâu quan trọng nối liền giữa sản xuất

và tiêu dùng Làm tốt khâu thương nghiệp sẽ thúc đẩy sản xuất và lưuthông phát triển, xây dựng và củng cố lực lượng sản xuất Trong thời kỳthực hiện Chính sách kinh tế mới, Lênin chủ trương đẩy mạnh việc củng

cố và mở rộng thương nghiệp

Nhờ các biện pháp tích cực theo quan điểm của NEP nên đếnnăm 1925 - 1926 thương nghiệp nước Nga, giao thông vận tải phát triển,nền tài chính tiền tệ ổn định, góp phần thực hiện mục tiêu của Chínhsách kinh tế mới là bảo vệ và xây dựng CNXH ở nước Nga

Bước đi thứ năm, củng cố nền tài chính, ổn định tiền tệ

Khôi phục kinh tế theo quan điểm NEP đã tạo điều kiện kinh tếthuận lợi cho việc giải quyết các vấn đề tài chính, tiền tệ Các xí nghiệp

đi vào hoạch toán kinh tế không đòi hỏi kinh tế từ ngân sách nhà nước,

mà nộp một phần lợi nhuận vào ngân sách nhà nước Hoạt động ngoạithương phục hồi, bắt đầu bổ sung dự trữ vàng cho nhà nước Xôviết Đó

là một mặt của tình hình, nhưng mặt khác, các hoạt động sản xuất và lưu

thông càng mở rộng, kinh tế hàng hóa phục hồi và phát triển thì càngđòi hỏi phải giải quyết vấn đề tài chính, tiền tệ một cách cấp bách Việc ổn định tiền tệ, củng cố nền tài chính Xôviết được đặttrong bối cảnh đặc biệt: do trải qua mấy năm thi hành "chính sách cộngsản thời chiến" và những hậu quả của chiến tranh, nền kinh tế bị xáotrộn, bị tàn phá, kinh tế hàng hóa bị thu hẹp, xu hướng hiện vật hóa ngàycàng tăng Bước vào khôi phục kinh tế trong tình trạng lạm phát nặng

nề, ngân sách bội chi ngày càng lớn, đồng rúp mất giá Nhà nước đứngtrước hai vấn đề cực kỳ khó khăn: chấn chỉnh công tác tài chính và ổnđịnh đồng tiền Hai vấn đề liên quan mật thiết với nhau, không thể táchrời nhau trong quá trình cải cách lĩnh vực quan trọng này

Ổn định tiền tệ tránh lạm phát "rối loạn nền kinh tế" ổn địnhtiền tệ còn làm cho tâm lý đầu tư sản xuất được yên tâm Như vậy, trướchết cần phải có một đội ngũ cán bộ trong sạch vững mạnh, phẩm chấtđạo đức tốt, trung thực và có năng lực trong quản lý cũng như việc theosát thị trường yêu cầu thực tế của nó Tóm lại, công tác quản lý của nhànước và công tác cán bộ giảm các chi phí không cần thiết, đầu tư chotrọng điểm, tinh giảm bộ máy quản lý nhà nước tránh chồng chéo Làmtốt công tác này góp phần thắng lợi trong thời ký quá độ đi lên CNXH

1.2.2 Chính sách kinh tế mới là sự biểu hiện mối quan hệ biện

chứng giữa kinh tế và chính trị

Ở trong NEP, mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị được biểuhiện khá đậm nét, trong quá trình chỉ đạo cách mạng nước Nga, thời kỳđầu của nước Nga Xôviết đã coi trọng mối quan hệ này Mối quan hệ đóđược Lênin khái quát như sau: "Chính trị là biểu hiện tập trung của kinhtế" và "Chính trị không thể giữ vị trí ưu tiên so với kinh tế"

Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế

Với tư cách là một yếu tố của kiến trúc thượng tầng, chính trị

sẽ do cơ sở kinh tế quyết định Cơ sở kinh tế có vai trò rất to lớn đối với

tư tưởng chính trị và hệ thống tổ chức chính trị

Do chính trị là biểu hiện tập trung của nền kinh tế, cho nên mọichính sách kinh tế đúng đắn đều phải xuất phát từ tình hình hiện thực,phản ánh sát, đúng với trạng thái hiện thực của nền kinh tế và chínhsách đó xét cho cùng cũng do tình hình kinh tế quyết định Tình hìnhkinh tế là cơ sở xuất phát cho việc lựa chọn các phương tiện, chính sáchkích thích nền sản xuất phát triển nhằm hoàn thiện nền sản xuất xã hội.Đồng thời kinh tế cũng có vai trò quyết định cả việc lựa chọn chính sách

phân phối và sự dụng hợp lý tổng sản phẩm xã hội, sản phẩm thặng dưdưới hình thức giá trị và hiện vật

Luận điểm chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế, đã đượcLênin áp dụng để chỉ đạo việc xây dựng xã hội mới ở nước Nga saucách mạng tháng Mười năm 1917 Song, do tình hình kinh tế ở nướcNga trong những năm đầu tiên sau Cách mạng tháng Mười nên nhànước đã phải áp dụng chính sách cộng sản thời chiến Nhưng sau cuộcnội chiến và cuộc chiến tranh chống can thiệp của bọn đế quốc bênngoài đã làm cho nền kinh tế nước Nga đổ nát, gặp nhiều khó khăn.Cuộc khủng hoảng toàn diện bắt đầu diễn ra ở nước Nga Xôviết Tìnhhình kinh tế - chính trị đó đòi hỏi phải có chính sách đúng đắn hơn, phùhợp với thực tế hơn Lênin đã chuyển sang Chính sách kinh tế mới màđặc trưng của nó là chính sách thuế lương thực, ra sức phát triển thươngnghiệp và phát huy tính chủ động của tư nhân trong việc xây dựng vàquản lý nền sản xuất xã hội, giải quyết khó khăn của đất nước

Chính trị không thể không chiếm vị trí hàng đầu

Chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng, đời sống chính trị về cơ bảnphản ánh đời sống kinh tế, chính trị bắt nguồn sâu xa từ quan hệ kinh tế,

từ trình độ và yêu cầu của lực lượng sản xuất chứ không phải do đạođức, tinh thần, trí tuệ tạo ra Tư duy chính trị phải quán triệt rằng chínhtrị là phản ánh hiện trạng kinh tế, đáp ứng yêu cầu của kinh tế và sự pháttriển của lực lượng sản xuất Chính trị phản ánh tập trung kinh tế Do

đó, chính trị không thể không ưu tiên và ổn định chính trị để phát triểnkinh tế Vì vậy chính trị không thể không chiếm vị trí hàng đầu trongkiến trúc thượng tầng của xã hội

Sau Cách mạng tháng Mười(1917), để chiến thắng thù trongLênin cho rằng: " mỗi bước dẫn chúng ta tiến tới ngày thắng lợi bọnbạch vệ, đều chuyển dần trọng tâm đấu tranh vào chính trị trong lĩnhvực kinh tế" và người đã nhấn mạnh: "Chính trị chủ yếu của chúng talúc này là xây dựng nước nhà về mặt kinh tế để tích góp được nhiều lúa

mì hơn, để sản xuất được nhiều than hơn, để sử dụng lúa mì và than, đó

là hợp lý hơn sao cho không còn người đói nữa"

1.2.3 NEP là biểu hiện quan hệ biện chứng giữa động lực là kích thích vật chất và động viên tinh thần cho người lao động

Kích thích vật chất

Kích thích vật chất và tinh thần là những hình thức, phươngpháp, biện pháp để thúc đẩy mọi người lao động, nâng cao tính chủđộng sáng tạo và tính tích cực lao động của họ

Con người hành động bao giờ cũng theo lợi ích Chính lợi ích làđộng lực thúc đẩy, là chất men kích thích con người nhận thức và hànhđộng Lợi ích có nghĩa là: có ý nghĩa, quan trọng, là nguyên nhân hiệnthực của các hành động xã hội, các sự kiện, thành tựu ẩn giật đằng saunhững sự thúc đẩy trực tiếp động cơ, ý đồ, lý tưởng của cá nhân, tậpđoàn, xã hội, giai cấp tham gia vào những hành động đó.

Khi phân tích vai trò của nhu cầu trong sự phát triển của sảnxuất, người ta thấy rằng, không có sản xuất thì không có nhu cầu.Nhưng ngược lại, không có nhu cầu thì không có sản xuất Tuy nhiên,nhu cầu không phải chỉ là động lực mạnh mẽ kích thích sự phát triển củariêng sản xuất, mà còn là tác động thúc đẩy toàn bộ sự hoạt động củacon người nói chung

Như vậy, các nhu cầu nảy sinh là do kết quả tác động qua lạicủa hoàn cảnh bên ngoài với trạng thái riêng của từng chủ thể, trong đóhoàn cảnh bên ngoài đóng vai trò là cái quyết định

Xét về mặt bản chất, lợi ích chính là quan hệ - quan hệ giữa các

sự vật, hiện tượng của thế giới bên ngoài với nhu cầu của chủ thể; còn

về mặt nội dung, lợi ích là cái thỏa mãn nhu cầu, đáp ứng lại nhu cầu.Trong mối quan hệ giữa nhu cầu và lợi ích, nhu cầu là cái quyết định đốivới chủ thể lợi ích Do đó, nó là cơ sở của lợi ích Còn lợi ích, ngược lạixuất phát từ nhu cầu, là sự thể hiện của nhu cầu Khi nhu cầu bắt đầuxuất hiện thì còn người cũng bắt đầu hướng sự nhận thức của mình vàoviệc tìm kiếm cải thỏa mãn nhu cầu Và khi cái thỏa mãn nhu cầu đó -tức là lợi ích - chưa có hành động của con người nhằm đoạt lấy lợi ích

ấy cũng chưa có Nhưng khi lợi ích ấy đã xuất hiện và đã được tìm thấy,

đã được nhận thức thì nó trở thành mục tiêu hành động của con người Như vậy, cùng với nhu cầu, lợi ích là một trong những động lựccực kỳ quan trọng trực tiếp thúc đẩy con người và thông qua đó, gây nênnhững biến đổi trong tiến trình vận động của lịch sử

Trong sự phong phú, đa dạng của lợi ích thì suy cho đến cùng,lợi ích kinh tế là cái quyết định các loại lợi ích khác Lợi ích kinh tế làmối quan hệ nhằm thực hiện nhu cầu kinh tế của chủ thể Nó nảy sinhmột cách tất yếu, khách quan trong hoàn cảnh kinh tế, trực tiếp quy địnhkhuynh hướng và động cơ hoạt động của các chủ thể kinh tế Lợi íchkinh tế phản ánh vị trí của con người, hệ thống sản xuất xã hội Lợi íchkinh tế được phản ánh trong ý thức con người dưới dạng những mụctiêu đã đặt ra và những nhân tố thúc đẩy ý chí đạt tới các mục tiêu ấy

Động viên tinh thần người lao động

Dưới chế độ xã hội mới, không chỉ lợi ích kinh tế đóng vai tròđộng lực mà các nhân tố kích thích tinh thần trong lao động cũng có một

ý nghĩa rất quan trọng Điều này cũng phù hợp với vai trò ngày càngtăng lên của các nhân tố chủ quan trong quá trình phát triển lịch sử, củatính tích cực của người lao động trong xã hội mới Một nền kinh tế hợp

lý có hiệu quả, đòi hỏi yêu cầu và bắt buộc trong hoạt động kinh tế phải

sử dụng cả hệ thống kích thích vật chất lẫn các nhân tố kích thích tinhthần Cần tạo ra một cơ chế hoạt động để các nhân tố vật chất lẫn tinhthần tác động hài hòa, là chất men thúc đẩy hành động của người laođộng có hiệu quả, đúng hướng

Khi chuyển sang Chính sách kinh tế mới với việc quan tâm đếnlợi ích cá nhân trong quan hệ biện chứng với lợi ích tập thể và xã hội,với yêu cầu không chỉ dựa vào nhiệt tình mà còn phải chú trọng đến lợiích kinh tế, Lênin đã kiên quyết bác bỏ những quan niệm về "CNXHtình cảm" phê phán gay gắt những biểu hiện nóng vội, những chủtrương "đốt cháy giai đoạn" Và ở đây cũng đã toát lên tính biện chứngcủa NEP: Tính biện chứng của động cơ vật chất và động cơ tinh thần,của kích thích vật chất và tinh thần, của lợi ích kinh tế và lợi ích tinhthần Nếu trong quá trình cách mạng mà lợi ích kinh tế (vật chất) củaquần chúng không được cải thiện trái lại còn chậm chạp, sút kém thìnhiệt tình cách mạng sẽ giảm sút, có khi tiêu tan Con người chỉ làmviệc tốt khi người đó biết trân trọng việc làm của mình Và con ngườichỉ có thể trân trọng việc làm của mình khi công việc đó được đáp lạinhững lợi ích chính đáng của họ Chính sách kinh tế mới đã chỉ ra trong

xã hội mới, có một tổng thể phong phú gồm những kích thích vật chấttinh thần đối với người lao động Và chỉ thực hiện tốt mối quan hệ giữakích thích vật chất và tinh thần, giải quyết hài hòa lợi ích vật chất vàtinh thần mới có thể xây dựng được tinh thần trách nhiệm, thái độ hăngsay trong lao động và tính nguyên tắc của công cuộc tạo lập xã hội mới

2.1 Tính tất yếu của nền kinh tế thị trường định hướng CNXH

2.1.1 Khái niệm nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

Kinh tế thị trường định hướng XHCN là một tổ chức kinh tếvừa dựa trên các quy luật phát triển của thị trường vừa dựa trên cácnguyên tắc, bản chất của CNXH, hai nhân tố đan xen, tác động lẫn nhau,tồn tại trong nhau

Đây cũng là nền kinh tế thị trường kiểu mới, có tổ chức, có kếhoạch, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và sự quản lý của Nhànước xã hội chủ nghĩa Nó hoạt động trên cơ sở kết hợp giữa sự nhậnthức tính tất yếu khách quan với phát huy vai trò năng động sáng tạo củachủ thể, nhằm phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa vàphát triển rút ngắn, đưa nước ta hội nhập vào nền kinh tế thế giới và trởthành quốc gia phát triển trong thế kỷ XXI

2.1.2 Tính tất yếu của nền kinh tế thị trường định hướng CNXH

Việc Đảng và Nhà nước ta lựa chọn phát triển nền kinh tế thịtrường định hướng XHCN Đây là sự lựa chọn con đường và mô hìnhphát triển của Việt Nam trong điều kiện toàn cầu hóa kinh tế đáp ứngyêu cầu "đi tắt, đón đầu" đang đặt ra như một yếu tố sống còn Sự hìnhthành tư duy của Đảng ta về nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là

cả một quá trình tìm tòi thể nghiệm, phát triển từ thấp lên cao, từ chưađầy đủ, hoàn thiện tới ngày càng đầy đủ, sâu sắc và hoàn thiện

Những khía cạnh quy định tính tất yếu của việc lựa chọn môhình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đó là:

Thứ nhất, mô hình CNXH cổ điển, đặc trưng bởi hệ thống kinh

tế kế hoạch hoá tập trung, sau gần 70 năm tồn tại với tất cả những ưu thế

và nhược điểm, rốt cuộc đã tỏ ra không còn sức sống và khả năng tựphát triển nội sinh về mặt kinh tế, bị va vấp nặng nề trong thực tiễn

Thứ hai, mặc dù CNTB đã có những thành công nhất định trong

phát triển kinh tế thị trường, nhưng cần nhận thức sâu sắc rằng, pháttriển kinh tế thị trường theo con đường tư bản chủ nghĩa không phải làduy nhất đúng mà trong nó cũng ẩn chứa đầy rẫy những cạm bẫy, rủi ro

Thứ ba, trong thực tế không có một mô hình kinh tế thị trường

chung cho mọi quốc gia, mà trái lại, mỗi quốc gia - dân tộc tùy theotrình độ phát triển, đặc điểm cơ cấu tổ chức và thể chế chính trị, kể cảcác yếu tố văn hoá - xã hội truyền thống, mà xây dựng những mô hìnhkinh tế thị trường đặc thù của riêng mình

Thứ tư, nền kinh tế thị trường hiện đại ngày càng thể hiện xu

hướng tự phủ định và tiến hoá tất yếu để chuyển sang giai đoạn mới cao

hơn - hậu thị trường, hậu công nghiệp và kinh tế tri thức Nếu như nềnvăn minh công nghiệp ra đời trên cơ sở phủ định nền văn minh nôngnghiệp thì trái lại, nền văn minh hậu công nghiệp - kết quả của làn sóngcách mạng khoa học - công nghệ lần thứ ba lại có thể hàm chứa và gầngũi với nền văn minh nông nghiệp Thực tế cho thấy, công nghệ cao cókhả năng áp dụng trong hoàn cảnh nông nghiệp và tương ứng, một nềnnông nghiệp truyền thống có thể đi tắt sang hậu công nghiệp mà khôngbắt buộc phải trải qua tất cả các giai đoạn của quá trình công nghiệp hoá

tư bản chủ nghĩa nặng nề, tốn kém

Thứ năm, xét về mặt lịch sử thì quan hệ hàng hoá - thị trường

chỉ là hình thái đặc biệt, là nấc thang trung gian cần thiết để chuyển xãhội từ trình độ xã hội nông nghiệp, phi thị trường, lên trình độ xã hộihậu công nghiệp, hậu thị trường Nếu xét kỹ, ngay ở giai đoạn phát triểnphồn thịnh, sung mãn của các quan hệ thị trường thì sự xuất hiện của

chúng cũng không có nghĩa là đồng nhất với chủ nghĩa tư bản

Thứ sáu, sự lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng

XHCN ở Việt Nam là một tất yếu nếu đặt trong bối cảnh toàn cầu hoá;thế giới đang bước vào giai đoạn quá độ sang trình độ xã hội hậu côngnghiệp, hậu thị trường và kinh tế tri thức; yêu cầu phát triển rút ngắn vàhội nhập Đây không phải là sự gán ghép khiên cưỡng, chủ quan giữakinh tế thị trường và CNXH, mà là trên cơ sở nhận thức sâu sắc tính quyluật tất yếu của thời đại, sự khái quát hoá, đúc rút từ kinh nghiệm pháttriển kinh tế thị trường thế giới, và đặc biệt, từ tổng kết thực tiễn mấychục năm xây dựng CNXH và gần hai thập kỷ đổi mới của Việt Nam Việc Việt Nam lựa chọn con đường phát triển kinh tế thị trườngtheo định hướng XHCN là sự lựa chọn vừa phù hợp với xu hướng pháttriển khách quan của thời đại, là sự tiếp thu các giá trị truyền thống củađất nước và những yếu tố tích cực trong giai đoạn phát triển đã qua củaCNXH kiểu cũ Đây cũng là sự trùng hợp giữa quy luật khách quan vớimong muốn chủ quan, giữa tính tất yếu thời đại với lôgic tiến hoá nộisinh của dân tộc, khi chúng ta chủ trương sử dụng hình thái kinh tế thịtrường để thực hiện mục tiêu phát triển, từng bước quá độ lên CNXH

Nó cũng là con đường để thực hiện chiến lược phát triển rút ngắn, đểthu hẹp khoảng cách tụt hậu và nhanh chóng hội nhập, phát triển

2.1.3 Vì sao nên vận dụng Chính sách kinh tế mới vào Việt Nam

Chính sách kinh tế mới của Lênin ra đời ở nước Nga năm 1921,đến nay đã gần 90 năm nhưng nó vẫn còn có ý nghĩa nóng hổi đối với

sự nghiệp đổi mới toàn diện hiện nay của nước ta Khó có thể đánh giá

hết được ý nghĩa lịch sử vĩ đại của tư tưởng V.I Lênin về xây dựng chủnghĩa xã hội nói chung, về Chính sách kinh tế mới nói riêng.

Ý nghĩa to lớn đó được thể hiện ở những điểm sau:

- Chúng ta đều dễ dàng nhận thấy có nhiều sự trùng hợp vềnhững vấn đề được đặt ra và cách giải quyết chúng giữa Chính sáchkinh tế mới và công cuộc đổi mới trong những năm qua ở nước ta

- Chiến tranh đã bắt buộc chúng ta phải áp dụng những biệnpháp kinh tế thời chiến Hoàn cảnh khách quan và những sai lầm trongnhận thức về CNXH dẫn tới sai lầm nhất thời cho rằng chủ nghĩa cộngsản thời chiến có thể áp dụng đưa nước Nga tiến thẳng lên CNXH Trong bối cảnh đó, với một sự táo bạo dám vượt lên chính mình, Lênin

đã lãnh đạo đảng Bônsêvích Nga "thay đổi một cách căn bản quan niệm

về CNXH Cách đặt vấn đề của Lênin là phải kiên quyết từ bỏ cáchthức, phương pháp tiến công chính diện, tìm cách thức khác, có thể làdùng "đường vòng", để đi đến mục tiêu XHCN

Những nội dung trong Chính sách kinh tế mới được Lênin nêu

ra hết sức phong phú, nó được quyện chặt với nhau trong một hệ thống

mà nổi bật là các mối quan hệ biện chứng sau:

+ Mối quan hệ giữa mục tiêu chiến lược và các bước đi

cụ thể, các giải pháp khôn khéo về sách lược

+ Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị

+ Mối quan hệ giữa kích thích vật chất với động viêntinh thần của người lao động

Các mối quan hệ biện chứng này thể hiện sâu sắc trong đườnglối của Đảng ta nhằm đổi mới đất nước toàn diện trên các lĩnh vực: kinh

tế, chính trị, xã hội, khoa học, giáo dục, an ninh quốc phòng, xây dựngĐảng, xây dựng đội ngũ cán bộ

Những tư tưởng của Lênin trong Chính sách kinh tế mới là vôgiá đối với sự nghiệp đổi mới của nước ta hiện nay theo định hướngXHCN nhằm xây dựng một nước Việt Nam trở thành một nước độc lập,giàu mạnh, công bằng, văn minh và hạnh phúc

Vì vậy, đối với công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay, nhất làxây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, Chính sách kinh tếmới cần phải được tiếp tục nghiên cứu và vận dụng nó một cách toàndiện, sáng tạo, triệt để và sâu sắc hơn

2.1.4 Tính phù hợp giữa lý luận của Chính sách kinh tế mới và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay