Phân tích chi tiết tác phẩm Sóng (Xuân Quỳnh)

Sóng là hình tượng nghệ thuật được Xuân Quỳnh sáng tạo để diễn tả những cảm xúc, tâm trạng ; những sắc thái tình cảm vừa phong phú, vừa phức tạp của một trái tim phụ nữ đang rạo rực, kha

SÓNG

Xuân Quỳnh

A KHÁI QUÁT

1 Tác giả

Xuân Quỳnh là một trong số những nhà thơ tiêu biểu nhất của thế hệ các nhà thơ thời kháng chiến chống Mĩ Thơ Xuân Quỳnh thể hiện một trái tim phụ nữ hồn hậu, chân thành, giàu đức hi sinh và lòng vị tha Trong thơ Xuân Quỳnh, khát vọng sống, khát vọng yêu chân thành, mãnh liệt luôn gắn liền với những dự cảm, lo âu, những mong manh, bất ổn

2 Tác phẩm

2.1 Xuất xứ - Giá trị bài thơ:

“Sóng” là một bài thơ những bài thơ thành công nhất của Xuân Quỳnh về đề tài tình yêu, được viết năm 1967, in trong tập “Hoa dọc chiến hào” (1968) Bài thơ thể hiện chân thực và tinh tế vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ, luôn khao khát được yêu thương gắn bó ; một trái tim luôn trăn trở, lo âu ; một tấm lòng luôn mong muốn được hi sinh, dâng hiến cho tình yêu

2.2 Kết cấu hình tượng

- Bài thơ là sự vận động và phát triển song hành của 2 hình tượng: sóng và

em Em là cái tôi trữ tình của nhà thơ, là hình tượng được miêu tả trong những cung bậc khác nhau của tình yêu Sóng là hình tượng nghệ thuật được Xuân Quỳnh sáng tạo để diễn tả những cảm xúc, tâm trạng ; những sắc thái tình cảm vừa phong phú, vừa phức tạp của một trái tim phụ nữ đang rạo rực, khao khát yêu thương Sóng là hình ảnh ẩn dụ cho trái tim người phụ nữ đang yêu, là sự hóa thân, phân thân của em

- 2 hình tượng ấy khi phân đôi để soi chiếu sự tương đồng, khi hòa nhập để

âm vang, cộng hưởng Trái tim người phụ nữ đang yêu soi vào sóng để nhận ra mình, thông qua sóng để thể hiện những rung động đam mê, khao khát 2 hình

tượng ấy đan cài quấn quýt với nhau, từ đầu tới cuối bài thơ, soi sáng cho nhau nhằm diễn tả sâu sắc, thấm thía những khát vọng tình yêu trào dâng mãnh liệt trong lòng người phụ nữ

- Với hình tượng sóng, bài thơ đã làm hiện lên hình ảnh người phụ nữ đứng trước đại dương, mang tâm thế của một cá thể suy ngẫm về những khát vọng tình yêu, cũng vô biên vĩnh hằng của con người trong một nhu cầu tự nhận thức – cảm xúc thơ vì thế vừa sôi nổi, mãnh liệt, vừa có chiều sâu triết lý

2.3 Âm hưởng thơ

Thể thơ 5 chữ với những dòng thơ thường ngắt nhịp, sự đắp đổi tuần hoàn các thanh bằng, trắc ở cuối mỗi câu thơ, nhiều từ ngữ trùng điệp, những hiện tượng sóng đôi, hô ứng xô đuổi từ đầu  cuối đã tạo nên âm hưởng dào dạt, nhịp nhàng; hình ảnh những con sóng miên man, bất tận khi ào ạt trào dâng, khi lại êm đềm lặng lẽ - đó cũng đồng thời là nhịp điệu của những con sóng lòng, những đợt sóng của đam mê, khao khát và da diết yêu thương, luôn cuộn trào trong trái tim người phụ nữ

B TÌM HIỂU TÁC PHẨM

ĐỀ 1: PHÂN TÍCH 4 KHỔ ĐẦU

 MB:

- Tác giả, tác phẩm (A.1 + 2.1)

- Đoạn thơ bình giảng là 4 khổ đầu của bài thơ, trong đó nhân vật trữ tình soi vào sóng để tự nhận thức những đặc điểm và phẩm chất, những trạng thái tâm lý bí ẩn, riêng tư đầy nữ tính của một trái tim phụ nữ đang say đắm trong tình yêu

TB:

1 A (2.2)

2 Phân tích

a) Khổ 1: Những câu thơ trong khổ đầu miêu tả sóng vừa chân thực, cụ thể, vừa

tiềm tàng những nét nghĩa ẩn dụ ; gợi liên tưởng tinh tế sâu xa tới tình yêu của

người phụ nữ

- Nhịp ngắt 2/3 và sự đan xen các thanh bằng trắc trong mỗi vế câu thơ khiến 2 câu đầu như chao đưa giữa những thái cực:

Dữ dội và dịu êm

Ồn ào và lặng lẽ Trước hết 2 câu thơ có tới 4 tính từ mang sắc thái tương phản đã gợi ra sự thất thường muôn đời của sóng giữa đại dương mênh mông, ở trạng thái đối lập, thay đổi đột ngột, bất ngờ khi dữ dội, ồn ào, bão tố ; khi yên ả, lặng lẽ, dịu êm

- Những trạng thái thất thường của sóng đã gợi lên trạng thái thất thường của trái tim người phụ nữ khi yêu bởi như sóng, tình yêu rất dễ nhạy cảm, rất dễ bị tổn thương Trái tim của người phụ nữ luôn bao hàm những trạng thái tâm lý phức tạp, đầy mâu thuẫn, bất thường với những vui buồn, hờn giận, nhớ nhung… nhưng “dữ dội, ồn ào” là sóng mà “lặng lẽ, dịu êm” cũng vẫn là sóng ; khi vui, lúc buồn, khi mãnh liệt sôi nổi, lúc dịu dàng đằm thắm, khi gần gũi như những con sóng âu yếm

vỗ bờ, lúc lại xa xôi như những con sóng rời bờ, tít tắp mù khơi – tất cả những trạng thái thất thường đều là biểu hiện của tình yêu, tình yêu luôn là sự thống nhất của những mâu thuẫn kì lạ, luôn mang trong nó những trạng thái tâm lý phức tạp đầy biến động cũng bởi vì: “Tình yêu muôn thửơ – Có bao giờ đứng yên” nhưng cũng chính điều này lại làm nên nét duyên dáng, đáng yêu, đầy nữ tính, nhất là tạo nên sự quyến rũ cho tình yêu của người phụ nữ

Tới 2 câu sau sóng được miêu tả trong mối quan hệ giữa sông và bể:

Sông không hiểu nổi mình Sóng tìm ra tận bể

- Có thể hiểu 2 câu thơ ở những nét nghĩa khác nhau, căn cứ vào chức năng ngữ pháp của từ “sông” Khi coi sông là một chủ thể cảm nhận, ý thơ sẽ là một tuyên bố mạnh mẽ và kiên quyết Nếu sông không hiểu nổi những khát vọng mãnh liệt của mình thì sóng dứt khoát từ bỏ nơi chốn chật hẹp ấy, từ bỏ một không gian

có thể là quen thuộc và bình yên, “tìm ra tận bể”, nơi có những sự đồng cảm lớn lao, nơi có thể tìm thấy một tình yêu đích thực Người phụ nữ thường khao khát những bến bờ quen thuộc, bình yên của tình yêu, nhưng không vì thế mà cam chịu nhẫn nhịn, mà luôn đầy bản lĩnh để có thể chủ động kiêu hãnh và quyết liệt hướng tìm sự đồng điệu, tri âm

- Cũng có thể hiểu sông như một từ chỉ không gian, nơi chốn ; lúc đó ý thơ thể hiện một cố gắng không mệt mỏi của “sóng” để có thể được sống đúng với

“bản ngã” của mình! Giới hạn chật hẹp của 2 bên bờ sông làm bức bối những con sóng trong lòng sông, sóng không thật sự là mình, “không hiểu nổi mình”, không nhận ra mình Sóng tìm ra bể lớn để thỏa sức vẫy vùng, để trở thành chính mình giữa đại dương bao la, phóng khoáng, để có thể nhận thức được sức mạnh và những khát khao của mình trong những mãnh liệt của đam mê, trong trường liên tưởng của tứ thơ, nếu sóng không còn là sóng bởi những giới hạn chật hẹp thì tình yêu cũng không còn là tình yêu nếu có những điều kiện, buộc ràng Người phụ nữ không chấp nhận những tầm thường, nhỏ hẹp, họ luôn khao khát để được khám phá chính mình trong tình yêu, khao khát một tình yêu lớn lao, khao khát được giải phóng khỏi mọi giới hạn để con người thực sự là mình, tình yêu thực sự là tình yêu

 Như vậy, dù hiểu theo nghĩa nào, bản chất của tình yêu đều mang những nét tương đồng với sóng, đó là đều khao khát vươn tới sự mạnh mẽ, lớn lao, phóng khoáng, cao cả khôn cùng

b) Khổ 2: Nếu ở khổ 1, sóng được miêu tả trong không gian thì tới khổ 2, sóng

được soi chiếu trong thời gian:

Ôi con sóng ngày xưa

Và ngày sau vẫn thế

- Sóng được đặt giữa “ngày xưa” và “ngày sau”, những khái niệm chỉ thời gian và ý nghĩa khẳng định của cụm từ “vẫn thế” đem đến một ý niệm vĩnh hằng cho sóng bởi trong thực tế, biển là một thế giới vô biên vô vàn những con sóng vĩnh viễn xao động

- Sự hòa nhập tinh tế các nét nghĩa ẩn dụ trong các khổ thơ đưa người đọc đến một cảm nhận tương đồng giữa sóng và tình yêu Giống như những con sóng

từ ngàn xưa cho đến mai sau mãi mãi cồn cào trong lòng biển, mãi trường tồn và vĩnh cửu với thời gian, nỗi khát vọng tình yêu xôn xao, rạo rực trong trái tim con người là khát vọng đã có từ muôn đời của nhân loại Xuân Diệu đã từng khẳng định:

Làm sao sống được mà không yêu Không nhớ, không thương một kẻ nào

- 2 câu thơ sau là một ẩn dụ tinh tế:

Nỗi khát vọng tình yêu Bồi hồi trong ngực trẻ Trong cảm nhận của người phụ nữ đang yêu, khi đứng trước đại dương mặt biển giống như vồng ngực trẻ trung, cường tráng của trời đất, sóng giống như nhịp thở phập phồng mang khát vọng tình yêu bồi hồi trong ngực biển Hình tượng thơ làm hiện ra một tương đồng rạo rực Biển giống như con người, sóng giống như nhịp đập của trái tim yêu thương Còn biển thì còn sóng, còn con người thì còn khát vọng tình yêu Cũng như những con sóng muôn đời rào rạt nơi lòng biển, tình yêu

là khát vọng vĩnh hằng của con người và mãnh liệt nhất là tuổi trẻ Ngoài ra cũng

có thể hiểu chính khát vọng tình yêu đã đem đến cho con người niềm vui tràn trề

và sức sống mãnh liệt của tuổi thanh xuân

c) Khổ 3 – 4:

- Giấu mình trong hình tượng sóng ở khổ 1, 2, tới khổ 3 – 4, hình tượng em

đã trực tiếp xuất hiện, em được đặt trong sự đối diện với muôn trùng sóng biển, trước cái vô biên vô hạn của trời đất và tình yêu

- Khi đứng trước cõi vô biên, người ta thường quên đi cái nhỏ nhặt, tầm thường, những lo toan vặt vãnh mà chỉ nghĩ đến những gì lớn lao, cao cả Dòng suy nghĩ của mình đưa nhà thơ tới với những điều lớn lao, huyền diệu đang hiện hữu trước mắt, đó là biển lớn với sóng và gió, cùng điều huyền diệu lớn lao luôn thường trực trong lòng, đó là tình yêu với anh:

Trước muôn trùng sóng bể

Em nghĩ về anh, em

Em nghĩ về biển lớn

- Tình yêu là một tình cảm lớn lao, thiêng liêng và rất đặc biệt đối với con người Tình yêu thường phát triển theo quy luật riêng của tình cảm lứa đôi Trước khát vọng tình yêu mãnh liệt, trước sự kì diệu của tình yêu, con người luôn có nhu cầu khám phá những bí ẩn trong lòng nó và luôn muốn cắt nghĩa cội nguồn tình yêu Tuy nhiên đó lại là trạng thái không dễ giải thích bằng những lí lẽ thông thường ; khó có thể trả lời chính xác về ngữ nghĩa, về khởi nguồn tình yêu, đúng như Lép Tônxtôi từng nói: “Có bao nhiêu cái đầu thì có bấy nhiêu cách suy nghĩ,

có bao nhiêu trái tim thì có bấy nhiêu cách yêu đương” Còn Xuân Diệu thì lại lí giải tình yêu bằng cách cắt nghĩa khá mơ hồ:

Làm sao cắt nghĩa được tình yêu?

Có nghĩa gì đâu, một buổi chiều

Nó chiếm hồn ta bằng nắng nhạt Bằng mây nhè nhẹ, gió hiu hiu

- Tâm hồn luôn trăn trở của Xuân Quỳnh cũng luôn thường trực nỗi khắc khoải và những băn khoăn, suy ngẫm về tình yêu Suy ngẫm hiện lên trong các câu hỏi về sóng: “Từ nơi nào sóng lên”, về gió: “Gió bắt đầu từ đâu?” và sau cùng lại

trở về với câu hỏi muôn đời: “Khi nào ta yêu nhau?” Những câu hỏi dồn dập như những con sóng nối tiếp đến vô cùng, miên man không dứt, đưa suy ngẫm của con người tới vô tận

- Câu hỏi đầu tiên về sóng, lời đáp lại dễ dàng, chóng vánh: “Sóng bắt đầu từ gió”, câu hỏi thứ 2 riết ráo hơn, lý trí muốn đẩy những băn khoăn trăn trở đến tận cùng Nếu “Sóng bắt đầu từ gió” thì “Gió bắt đầu từ đâu?” – Câu trả lời xuất hiện nhưng lại mơ hồ, chơi vơi giữa 2 câu hỏi về gió và tình yêu:

Gió bắt đầu từ đâu?

Em cũng không biết nữa Khi nào ta yêu nhau + Câu trả lời chung cho thấy cả gió và tình yêu đều bí ẩn và bất ngờ, đều không thể cắt nghĩa, đều không có lí lẽ hay quy luật – Nếu có thể thì đây cũng là quy luật riêng của trời đất, lí lẽ riêng của tình yêu Em không biết gió có từ đâu, em không biết những xao xuyến của trời đất

có từ bao giờ cũng như em không biết “Khi nào ta yêu nhau”, càng không thể cắt nghĩa: “Vì sao ta yêu nhau?” Đây cũng là một quy luật phổ biến trong tình yêu: trực cảm thường dẫn dắt lý trí, thậm chí mạnh hơn, đến trước lý trí

Tuy nhiên chính sự bí ẩn của trực cảm lại là yếu tố làm nên nét quyến

rũ của tình yêu: Khi con người không thể lý giải tình yêu của mình thì cũng là lúc sống thật nhất với những cảm xúc vô tư, chân thành của tình yêu

+ Cấu trúc đảo trong 2 câu cuối của khổ thơ: đáp trước hỏi sau khiến câu trả lời duyên dáng như một nụ cười vừa bối rối vừa hạnh phúc Bối rối vì sự bất lực của lý trí, và hạnh phúc khi nhận ra một điều kì diệu: tình yêu đích thực không cần đến bất cứ lí do nào, tình yêu lớn lao hơn mọi thứ lý trí trên đời ; tình yêu hồn nhiên, giản dị mà mãnh

liệt như sóng, như gió, như thiên nhiên muôn đời bí ẩn, như một lẽ tự nhiên huyền diệu của cuộc sống, như quan niệm của Pascal: “Trái tim

có những quy luật riêng mà lý trí không thể hiểu nổi”

 KL:

- Thông qua những ẩn dụ, hoán dụ, những phép điệp tạo sự xao xuyến cho

âm hưởng thơ, đoạn thơ đã thể hiện chân thực những sắc thái phong phú phức tạp quyến rũ của tình yêu, diễn tả sâu sắc, tinh tế những nhịp đập của một trái tim đang bồi hồi, rạo rực trăn trở, những trạng thái tâm lí với những nét riêng đầy nữ tính của người phụ nữ trong tình yêu

- A – 2.3: Những con sóng làm nên sức mạnh và vẻ đắm say cho tâm hồn người phụ nữ đang yêu

ĐỀ 2: PHÂN TÍCH 5 KHỔ CUỐI

MB:

- Tác giả, tác phẩm: như đề 1

- Đoạn thơ bình giảng là 5 khổ cuối của bài thơ, trong đó nhân vật trữ tình thông qua sóng để tự biểu hiện những nỗi niềm, cảm xúc, tan vào sóng để dâng hiến và bất tử

 TB:

1 A – 2.2

2 Phân tích 3 khổ 5, 6, 7: Những nỗi niềm, cảm xúc trong tình yêu

a) Khổ 5:

- 4 câu đầu khổ 5 là hình ảnh của sóng trong cả không gian và thời gian:

Con sóng dưới lòng sâu Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ Ngày đêm không ngủ được

+ Trong thực tế, sóng là một hình tượng thiên nhiên xuất hiện khi sóng tạo nên những dao động trong nước, hình tượng ấy mang tính chất vĩnh hằng bởi sóng luôn tồn tại hoặc trên bề mặt hoặc dưới lòng sâu thăm thẳm của đại dương và luôn có xu thế hướng vào bờ

+ Quan sát sóng bằng trái tim đang yêu, Xuân Quỳnh xao xuyến nhận

ra sự tương đồng kì diệu giữa một hình tượng thiên nhiên vĩnh hằng của trời đất với những trạng thái cảm xúc của tình yêu luôn dào dạt trong lòng mình, thi sĩ đã mượn sóng để thể hiện trước hết là nỗi nhớ - một trạng thái cảm xúc luôn hiện hữu trong tình yêu

+ Ca dao từng nói về nỗi nhớ trong tình yêu: “Nhớ ai bổi hổi bồi hồi – Như đứng đống lửa như ngồi đống than” còn Xuân Diệu bộc lộ:

Anh nhớ tiếng, anh nhớ hình, anh nhớ ảnh Anh nhớ em, anh nhớ lắm em ơi

Còn nỗi nhớ của Hàn Mặc Tử lại:

Người đi một nửa hồn tôi mất Một nửa hồn tôi hoá dại khờ

- Trong 4 câu đầu, nhà thơ dường như chỉ miêu tả sắc thái của sóng bằng những từ ngữ trùng điệp, luôn chuyển, nhà thơ tạo ra nhịp điệu sôi nổi, dồn dập làm hiện lên hình ảnh những con sóng đang hăm hở trào dâng Và trong cảm nhận của Xuân Quỳnh, đó là những con sóng đang “nhớ bờ” cồn cào, mãnh liệt, đó là những con sóng vì nhớ bờ mà thao thức, ngày đêm vỗ bờ như không biết đến thời gian Nỗi nhớ ấy đầy ắp không gian, dù “dưới lòng sâu” hay “trên mặt nước”, nỗi nhớ ấy tràn ngập thời gian dù là ngày hay đêm

- Thực ra chỉ cần ý nghĩa nhân hoá trong hình ảnh “Con sóng nhớ bờ”, khổ thơ đã có thể gợi ra nỗi nhớ cồn cào, da diết của tình yêu nhưng hình như khi muốn bộc lộ nỗi nhớ của người phụ nữ đang yêu, trạng thái cảm xúc đặc biệt này không đựng vừa trong hình tượng thơ song qua tầng nghĩa ẩn dụ, Xuân Quỳnh đã viết

thêm 2 câu thơ cho khổ thơ khiến nỗi nhớ như trào dâng khỏi những khuôn khổ, những mực thước thông thường

Lòng em nhớ tới anh

Cả trong mơ còn thức + 2 câu thơ trước hết là nỗi nhớ trong sự tương đồng với sóng: sóng

vỗ bờ cả ngày và đêm, sóng nhớ bờ cả ngày và đêm, em cũng nhớ anh mọi nơi mọi lúc, nếu sóng vì “nhớ bờ” mà “ngày đêm không ngủ được” thì em vì nhớ anh mà thức cả trong mơ Nếu nỗi nhớ bờ của sóng bao trùm, chế ngự cả cái khôn cùng của không gian và thời gian thì nỗi nhớ của em với anh lại xâm chiếm toàn bộ thời gian vô biên của tâm hồn: nỗi nhớ cụ thể trong ý thức, nỗi nhớ mơ hồ trong tiềm thức, nỗi nhớ hiện hữu trong từng ý nghĩ và nhịp thơ Câu thơ gợi liên tưởng đến nỗi thao thức của người con gái đang yêu, đang nhớ người yêu:

Đêm nằm lưng chẳng tới giường Mong cho đến sáng ra đường gặp anh

- Tuy nhiên trạng thái “trong mơ còn thức” có lẽ không chỉ là nỗi nhớ, đó còn là những dự cảm lo âu của một trái tim phụ nữ luôn khao khát tình yêu và hạnh phúc, nhưng lại có quá nhiều trải nghiệm đắng cay, một trái tim từng bầm dập đau đớn về những tổn thương mất mát trong tình yêu nên luôn lo sợ:

Lời yêu mỏng mảnh như làn khói

Ai biết lòng anh có đổi thay một trái tim luôn xót xa:

Em đâu dám mong đây là vĩnh viễn Hôm nay yêu, mai có thể xa rồi

Và do vậy khi người phụ nữ đang yêu mà “trong mơ còn thức” thì thức không chỉ

để nhớ tới anh, thức còn như để trông giữ tình yêu, để tình yêu không tuột khỏi tầm