Phân tích chi tiết tác phẩm Một người Hà Nội (Nguyễn Khải)

b Giai đoạn 78 trở đi, sáng tác của Nguyễn Khải thể hiện sâu đậm cảm hứng triết luận khi nhà văn quan tâm nhiều hơn đến những số phận cá nhân và vấn đề của cuộc sống đời thường thể hiện

MỘT NGƯỜI HÀ NỘI (Nguyễn Khải)

A KHÁI QUÁT

1 Tác giả:

1.1 Nguyễn Khải được coi là một trong số những cây bút hàng đầu của văn xuôi Việt Nam hiện đại Đời văn của Nguyễn Khải đã phản ánh sinh động và khá chân thực quá trình vận động của văn học Việt Nam trước và sau năm 1945

1.2 Phong cách nổi bật trong sáng tác của Nguyễn Khải là chất triết

lí chính luận sâu sắc, là khả năng phát hiện vấn đề và phân tích tâm

lý sắc sảo

a) Giai đoạn 55-78 các sáng tác của Nguyễn Khải hướng tới chất chính luận khi đề cập đến các vấn đề mang tính thời sự, chính trị lớn lao của cả cộng đồng, con người được đánh giá chủ yếu theo tiêu chí đạo đức và chính trị với những chuẩn mực chung của cả cộng đồng

b) Giai đoạn 78 trở đi, sáng tác của Nguyễn Khải thể hiện sâu

đậm cảm hứng triết luận khi nhà văn quan tâm nhiều hơn đến những số phận cá nhân và vấn đề của cuộc sống đời thường thể hiện cách đánh giá con người được mở rộng sang các bình diện văn học, lịch sử, xã hội với tiêu chí thấm đẫm chất nhân văn

2 Tác phẩm:

a) Vị trí tác phẩm:

"Một người Hà Nội" được rút từ tập truyện “Hà Nội trong mắt tôi” (1995) là một truyện ngắn rất tiêu biểu cho sáng tác của Nguyễn Khải trong thời kì đổi mới đất nước, đổi mới văn chương

b) Chủ đề tư tưởng:

Nhân vật chính của truyện ngắn là bà Hiền – một người Hà Nội Tất cả cách sống, cách nghĩ của bà trong cuộc sống đời thường đều được đặt trong sự quan sát, đánh giá, chiêm nghiệm của nhân vật tôi – có thể coi là hóa thân của nhà văn Qua đó, Nguyễn Khải đã có những phát hiện thú vị, bất ngờ về chất kinh kì trong một người Hà Nội bình thường, cụ thể Từ đó khẳng định vẻ đẹp và chiều sâu văn hóa của những người Hà Nội nói chung

B TÌM HIỂU TÁC PHẨM: Phân tích nhân vật bà Hiền

 Mở bài: A: 1.1, 1.2, 1.2b, 2

 Thân bài:

+) Để khắc họa chân dung nhân cách của một con người nhà văn có thể chọn một thời điểm nào đó trong cuộc đời họ Thời điểm có giá trị tương đương một lát cắt ngang soi chiếu một hoặc nhiều nét trong tâm hồn, tính cách hoặc số phận của họ

+) Nhà văn cũng có thể quan sát nhân vật theo chiều dài của cuộc đời họ +) Với truyện ngắn "Một người Hà Nội", Nguyễn Khải đã quan sát nhân vật chính của mình trong 2 dòng thời gian: trước hết là thời gian của cả cuộc đời bà Hiền khi còn là một thiếu nữ Hà Thành tới lúc lấy chồng, sinh con, nuôi con khôn lớn, rồi tới khi ngoài 70 Đồng thời bà Hiền còn được đặt trong một khoảng thời gian dài của lịch sử xã hội, từ cuộc kháng chiến chống Pháp, kháng chiến chống Mỹ cho tới sau này giải phóng miền Nam

 Cả 2 dòng thời gian đó, trong các mối quan hệ gia đình và xã hội, nhân vật dã được khắc họa sinh động vẻ đẹp và chân dung văn hóa của một người Hà Nội

1 Bà Hiền trong cuộc sống gia đình

Một trong những phẩm chất nổi bật ở bà Hiền là ý thức về trách nhiệm làm

vợ, làm mẹ của người phụ nữ trong cuộc sống gia đình Ý thức ấy được thể hiện qua những quan niệm của bà Hiền về người chồng, về vai trò của người vợ, về việc nuôi dạy và chuẩn bị tương lai cho con cái

1.1 Quan niệm về người chồng trong cuộc sống gia đình

+) Thời trẻ bà Hiền là một cô gái Hà Nội xinh đẹp, thông minh được bố mẹ nuôi dạy theo khuôn phép nhà quan, được mở một phòng tiếp khách văn chương, giao du với rất nhiều tao nhân bà không chọn ai trong số các văn nghệ sĩ hào hoa, lãng mạn mà lại chọn một “ông giáo cấp tiểu học hiền lành, chăm chỉ khiến cả Hà Nội phải kinh ngạc”

+) Lý giải:

Việc lựa chọn của bà xuất phát từ những suy nghĩ nghiêm túc về cuộc sống gia đình, về trách nhiệm làm vợ, làm mẹ Trách nhiệm này đòi hỏi bà phải chấm dứt những mộng mơ lãng mạn và bà chỉ coi là những “đùa vui của một thời son trẻ” Theo suy nghĩ của bà Hiền, một ông giáo tiểu học không chỉ mô phạm, khiêm nhường mà còn là: “người cần thiết cho mọi chế đọ” vì đó sẽ là người thích hợp với quan niệm của bà về sự mực thước bình yên trong cuộc sống gia đình

+) Câu nói “một đời tao chưa từng bị ai cám dỗ …” cho thấy bà luôn chủ động trước mọi đường đi nước bước cho cuộc đời mình, không bao giờ bận tâm đến dư luận xung quanh, không bao giờ bị cám dỗ bởi những danh vọng, vui thú nhờ một ông chồng quan chức hay văn nhân nào đó

+) Như vậy, chỉ trong việc chọn lựa trong hôn nhân, bà Hiền đã bộc lộ đồng thời cả bản lĩnh và những quan niệm nghiêm túc về cuộc sống gia đình

1.2 Quan niệm về vai trò, bổn phận người vợ

+) Khác với những quan niệm quen thuộc về “tam tòng tứ đức”, bà Hiền luôn đề cao vai trò và thiên chức của người phụ nữ trong gia đình Bà cho rằng “người đàn bà không là nội tướng thì cái gia đình ấy cũng chả ra sao” Nội tướng, điều này thể hiện nét nghĩa về người phụ nữ khả năng lo toan, quán xuyến và chỉ đạo mọi việc lớn nhỏ trong gia đình

+) Khả năng “nội tướng” không chỉ thể hiện sự tự tin, chủ động, quyết đoán trong việc nhà của một người phụ nữ thông minh, mạnh mẽ mà còn cho thấy bà Hiền có ý thức sâu sắc về trách nhiệm làm vợ, làm mẹ đối với nề nếp gia giáo và việc duy trì ngọn lửa ấm áp trong cuộc sống gia đình

1.3 Quan niệm về việc nuôi dạy con cái

a) Sinh con

Quan niệm này được thể hiện trước hết ở việc sinh con của bà Hiền Bà quyết định chấm dứt việc sinh đẻ vào năm 40 tuổi bởi suy tính “nếu ông và tôi sống đến 6 chục thì con út đã 20, có thể tự lập được, khỏi phải sống bám vào các anh chị”

+) Người mẹ nào cũng yêu thương con, và tình yêu thương của bà Hiền không dừng lại ở tình cảm tự nhiên, cảm tính mà rất lí trí, trách nhiệm: không thể yêu con theo trách nhiệm của quan niệm “trời sinh voi trời sinh cỏ” Bà muốn cha mẹ không chỉ cho con sự sống mà còn phải nuôi dạy con nên người, phải chuẩn bị cho con một cuộc sống vững chắc để có thể tự

đứng được bằng đôi chân của mình, không phụ thuộc, dựa dẫm vào ai, kể

cả người thân

+) Đó cũng chính là sự chuẩn bị cho con một nhân cách của một con người biết tự trọng

b) Dạy con

đặc biệt đáng chú ý, khi dạy các con nhỏ, bà dạy chúng từng đường ăn ý

ở, từ “cách ngồi, cách cầm bát, cầm đũa, cách múc canh và cả cách nói chuyện trong bữa ăn” Với bà, đó không phải chuyện sinh hoạt nhỏ nhặt, vặt vãnh mà là những biểu hiện cụ thể của văn hóa, của cách sống và quan trọng hơn đó là văn hóa, cách sống của người Hà Nội Bà luôn nhắc con cháu: “là người Hà Nội thì cách đi đứng nói năng phải có chuẩn, không được sống tùy tiện, buông tuồng” Như vậy, với bà Hiền, làm người Hà Nội cũng là tự xác định cho mình một trách nhiệm phải giữ gìn những chuẩn mực văn hóa đẹp đẽ của người Hà Nội

Không sống bám anh chị huống chi sống bám sự hi sinh của xã hội  sống không tự trọng  sống cũng như chết

Khi các con lớn, bà dạy con mình biết “tự trọng”, biết “xấu hổ” trong cách sống, cách ứng xử, cũng là cách làm người

+) Cái chuẩn trong suy nghĩ của bà khi dạy con là lòng tự trọng

+) Vì muốn dạy con biết tự trọng nên bà Hiền “đau đớn mà bằng lòng” cho con trai đi bộ đội bởi “không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn bè

Nó dám đi cũng là biết tự trọng” Khi không có tin tức gì của đứa con lớn, mấy năm sau đứa con thứ 2 lại làm đơn xin tòng quân, bà Hiền “không khuyến khích cũng không ngăn cản” vì nghĩ rằng “ngăn cản tức là bảo nó tìm con đường sống để các bạn nó phải chết, cũng là một cách giết chết nó” Từ đó có thể thấy, theo quan niệm của bà Hiền, nếu con người không

có lòng tự trọng thì cũng coi như đã chết về nhân cách

+) Câu trả lời của bà về sự “đau đớn mà bằng lòng”, vẻ mặt “buồn bã” khi

bà tiếp tục cho đứa con thứ 2 tòng quân đã cho thấy bà không hề gắng gượng che giấu những nỗi đau lòng, không nói những lời to tát, bà bộc lộ giản dị và chân thực những giằng xé trong …… của người mẹ với sự ý thức đầy lí trisveef danh dự, về trách nhiệm của người công dân thời loạn với đất nước, bà “muốn được sống bình đẳng với các bà mẹ khác, hoặc sống cả hoặc chết cả, vui lẻ thì có hay hớm gì” Sự vui riêng, “vui lẻ” trong bổn phận, trách nhiệm mà mọi công dân phải thực hiện với xã hội theo quan niệm của bà Hiền đó là hèn nhát, là không biết xấu hổ, không biết tự trọng bởi phải sống bám vào sự hi sinh của cộng đồng Với lòng tự trọng của bà Hiền, phải sống nhờ, sống bám, dù là vào của cải hay sương máu của người khác đều không thể chấp nhận

2 Bà Hiền trong nếp sinh hoạt của người Hà Nội

Sau ngày hòa bình lập lại 1945, gia đình bà Hiền vẫn bính thản duy trì những nếp sinh hoạt có thể nhất thời không tìm được sự hòa nhập với môi trường xung quanh, chỉ cần bà Hiền tin rằng cách sống ấy không sai trái, hơn thế nữa có thể đem lại cho gia đình cảm giác bình ổn, dễ chịu, bối cảnh sông thanh lich, tao nhã Đó là cách ăn mặc sang trọng rất khác mọi người xung quanh: “Mùa đông ông mặc áo ba-đờ-xuy , đi giày da, bà mặc

áo măng-tô cổ lông, đi giày nhung đính hạt cườm” Đó là cách ăn cũng không giống ai “Bàn ăn trải khăn trắng, giữa bàn có một lọ hoa nhỏ, bát úp trên đĩa, đũa bọc trong giấy bản và từng người ngồi đúng chỗ đã quy định”.Giọng văn đậm chất trào lộng của Nguyễn Khải khi miêu tả bữa ăn của gia đình người cháu với cảnh xô bồ, xúm xít, với những nhồm nhoàm,

hả hê đã tạo ra một đối sánh sâu sắc trong ý thức trân trọng cuộc sống của những con người luôn thủy chung, gìn giữ nét đẹp thanh lịch văn hóa Hà

Nội với cách sống tùy tiện, buông tuồng nhiều khi chỉ để tạo ra sự bình dị, hợp thời cũng là xu thời Với bà Hiền, việc thay đổi nếp sống để hợp thời là

sự giả tạo của những con người không có lòng tự trọng

+) Không thay đổi nếp sống thanh lịch, trang nhã để tỏ ra bình dân sau

1954, bà Hiền cũng không hề bị cuốn theo dòng chảy vật chất “ồ ạt, xô bồ” của cuộc sống cơ chế thị trường sau ngày miền Nam giải phóng Suốt mấy chục năm, phòng khách của gia đình bà Hiền vẫn không hề thay đổi Những đồ đạc trong nhà từ bộ xa lông, cái sập gụ, cái lọ men Thúy Hồng… vẫn toát lên vẻ đẹp cổ kính, sang trọng mà trang nhã của linh hồn Hà Nội Giữa những bon chen hối hả đương thời, trong tòa nhà “nhìn thẳng ra cây

si cổ thujvaf hậu cung của đền Ngọc Sơn”, một bà già ngoài 70 tuổi của Hà Nội vẫn bình thản “lau đánh một cái bát thủy tiên men đỏ” Hình ảnh ấy hài hòa với khung cảnh mùa xuân “mưa rây lả lướt” đã đem lại cảm giác bình yên thật xưa cũ cho tất cả những ai yêu Hà Nội, yêu cái đẹp thanh lịch của

Hà Nội Đó là nếp sinh hoạt mà bà Hiền đã duy trì cho gia đình mình trước tất cả những biến động của thời cuộc, duy trì bằng bản lĩnh và tình yêu với những vẻ đẹp không thể thay đổi của những tài sản văn hóa đất kinh kì +) Suốt 9 năm đánh Pháp, gia đình bà không di tản Sau 1954 cũng không

di cư vào Nam vì “không thể rời xa Hà Nội” Đây không chỉ là tình yêu với mảnh đất đã sinh ra và nuôi dưỡng bà, mà còn là sự gắn bó với một không gian sống cùng những tài sản văn hóa đã thấm vào máu thịt người Hà Nội +) Qua nếp sinh hoạt hằng ngày, qua tình yêu và sự gắn bó sâu sắc với

Hà Nội, có thể thấy bà Hiền là người chỉ thuộc về không gian văn hóa của

Hà Nội Bà không chỉ là biểu tượng cho một thời vàng son đã qua của đất kinh kì mà còn là hiện thân của văn hóa Tràng An đứng vững trước mọi biến động lịch sử

3 Bà Hiền trước những biến động của lịch sử

+) Sau ngày giải phóng Thủ đô 1954, khi cả gia đình bà Hiền cũng như những người Hà Nội khác còn đang bối rối trước cách sống, cách làm việc, cách nói năng với những người thuộc về chế độ mới thì riêng bà Hiền vẫn không hề thay đổi cách ứng xử của mình Bà “cau mặt gắt” với con và nói rồi “thở dài, quay mặt đi” khi thấy cả chồng mình cũng hồn nhiên, hồ hởi gọi người cháu họ từ kháng chiến về bằng 2 tiếng “đồng chí” đầy cẩn trọng Thái độ của bà vừa như không hài lòng, vừa như bất lực trước sự chi phối thái quá của xã hội vào bình ổn của quan hệ gia đình Với lòng tự trọng của mình, bà Hiền không thể chấp nhận sự thay bậc đổi ngôi trong quan hệ gia đình theo vị trí xã hội

+) Trước những náo nức, ồn ào chưa dễ thấy bằng khi cả xã hội tưng bừng hòa vào niềm vui của cuộc sống mới sau ngày giải phóng thủ đô, bà Hiền nhận xét: “Vui hơi nhiều, nói cũng hơi nhiều, phải nghĩ đến làm ăn chứ?” Đó là thái độ bình thản, điềm đạm của những con người từng trải đầy bản lĩnh và không dễ xốc nổi trước những biến động của cuộc đời Đó cũng là biểu hiện sự thực tế của người phụ nữ không để mình cuốn theo những làn sóng xúc cảm xuất hiện, lo nghĩ đến việc làm ăn lâu dài hơn là phấn khích bốc đồng

+) Nói chuyện với người cháu, bà Hiền cho rằng “Chính phủ can thiệp vào nhiều việc của dân quá” Đó là suy nghĩ của một con người có bản lĩnh, sống tự trọng và tự chủ Có lẽ theo bà Hiền, mỗi con người có nhân cách đều phải biết tự chịu trách nhiệm để điều chỉnh cách sống và hành vi của mình trong cuộc sống cộng đồng mà không cần quá nhiều những hành động bên ngoài, bởi mọi sự can thiệp khách quan đều phải dùng những thước đo, những chuẩn mực chung Vì thế không tránh khỏi những chế độ

chênh với từng cá nhân, từng gia đình Do vậy, sự can thiệp khách quan nhiều khi sẽ trở nên khiên cưỡng, áp đặt, duy ý chí

+) Tới thời sau 75, nghe những lời nhận xét không mấy vui vẻ của người cháu về cách ứng xử thiếu lễ độ, thiếu văn hóa của một số người Hà Nội trong thời buổi kinh tế thị trường vì cho rằng Hà Nội bây giờ giàu hơn, vui hơn “phần xác thôi, còn phần hồn thì chưa”, Bà Hiền “không bình luận một lời nào”

 Sau đó là kể cho cháu nghe câu chuyện về cây si cổ thụ bị bật rễ, đổ nghiêng sau một trận bão Cây si “tưởng như chết đứt bỏ ra làm củi”, vậy

mà sau một tháng “lại sống, lại trổ lá non” Là người Hà Nội, yêu mến và gắn bó với Hà Nội trong suốt cả cuộc đời, bà Hiền không thể không nhận thấy không gian văn hóa xưa cũ của Hà Nội đang bị thu hẹp dần bởi những cảnh buôn bán, ăn uống, nói năng, cư xử theo tâm lí “ồ ạt, xô bồ, vụ lợi” thời mở cửa

 Sau cái im lặng như một biểu hiện của sự chấp nhận buồn bã, bằng câu chuyện cây si cổ thụ, bà Hiền đã chứng minh cho cháu mình thấy rằng con người Hà Nội quan tâm, lo lắng bảo vệ những giá trị tinh thần của Hà Nội Vẫn còn những con người Hà Nội hiện đại đang kiên trì, nỗ lực duy trì

sự cổ kính, thiêng liêng, đẹp đẽ của :đất kinh kì ngàn năm văn hiến”

+) Trong cả cuộc đời, trước bao nhiêu biến động của xã hội, bà Hiền đã sống đúng như những quan niệm cố hữu của mình: “Dĩ bất biến ứng vạn biến” Bà không xốc nổi đi theo những phong trào phát triển, cũng không quay lưng lại với cuộc sống xã hội Bà sống một cách trung thực, tỉnh táo

và có trách nhiệm

+) Sau ngày giải phóng, bà vẫn nuôi người ở vì “chủ tớ còn cần dựa vào nhau” dù tổ dân phố có vận động không nên duy trì cách sống này Sự đúng mực trong cách ứng xử của bà đã thể hiện qua cách sống tình nghĩa,

thủy chung của họ Bà phản đối việc ông chồng định mua một máy in nhỏ

để kinh doanh với lí do “không thể làm một ông chủ trong chế độ mới” Bà

mở một cửa hàng làm hoa giấy, không thể làm giàu nhưng rất đủ ăn, lại nhàn, không phải lo sợ gì Sự tính toán của bà “luôn đúng vì không có lòng

tự ái, sự ganh đua, thói thời thượng” Đó là cách sống của một con người thực tế, bản lĩnh và trung thực, một người dám là chính mình với những chuẩn mực mà mình tin là dúngđắn Sự đúng đắn đem đến lòng tự trọng cho bản thân vì sự bình yên cho gia đình trước những biến động của xã hội

 Kết luận:

1 Truyện ngắn là một thành công của văn học thời kì đổi mới, trong đó nhà văn Nguyễn Khải đã thể hiện k chỉ tài năng trong miêu tả, kể chuyện trong nghệ thuật trần thuật, trong phong cách triết luậnsắc sảo mà còn bộc

lộ những đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người , con người được soi chiếu trong nhiều bình diện, nhiều góc độ của cuộc sống đời tư thế sự, được đánh giá chủ yếu theo những chuẩn mực văn hóa, lịch sử mang đậm chất nhân văn Nhân văn vừa được nhân vật hóa trong vai trò người quan sát, chứng kiến, suy ngẫm khiến câu chuyện thêm chân thực trong kinh nghiệm cá nhân, nhân văn cũng đồng thời đứng tách ra xa các nhân vật của mình để thể hiện được nhiều cách nhìn nhận, đánh giá làm tăng thêm tính dân chủ cho văn chương

2 Cách sống, cách nghĩ, nếp sinh hoạt và văn hóa ứng xử của bà Hiền trong cả cuộc đời, trước những biến động lớn lao của đất nước đã thể hiện bản lĩnh cá nhân của một con người từng trải, dũng cảm trung thực, thể hiện vẻ đẹp và chiều sâu văn hóa và cốt cách của một người Hà Nội thông