Phân tích chi tiết tác phẩm Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân)

ĐỀ 1: Phân tích hình ảnh nhân vật quản ngục trong truyện ngắn CNTT của Nguyễn Tuân để làm rõ một trong những đặc điểm PCNT của nhà văn thường khám phá con người ở phương diện tài hoa – n

CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ

- Nguyễn Tuân -

A KHÁI QUÁT

1 Tác giả

Nguyễn Tuân là nhà văn lớn của văn học Việt Nam hiện đại với những đóng góp xuất sắc trong cả 2 giai đoạn trước và sau năm 1945 Nguyễn Tuân có phong cách nghệ thuật độc đáo, trong đó nổi bật nét tài hoa uyên bác, ông chủ yếu khám phá

và miêu tả con người ở vẻ đẹp tài hoa, nghệ sĩ

2 Tác phẩm

2.1 Xuất xứ

- “Chữ người tử tù” là truyện ngắn xuất sắc nhất trong tập “Vang bóng một

thời” (1940), trong đó gồm truyện ngắn viết về những thú vui tao nhã, những vẻ đẹp xa xưa nay chỉ còn vang bóng, những giá trị văn hoá cổ truyền nay đã lạc long,

lẻ loi

- Tập truyện ngắn ra đời trong thời kỳ thực dân nửa phong kiến những chế

độ phong kiến suy tàn, Hán học suy vị, những Nho sĩ cuối mùa đã trở thành lạc lõng đành bất lực buông xuôi và bất mãn sâu sắc với trật tự xã hội đương thời Là những con người tài hoa bất đắc chí, họ cố giữ cái tôi tài hoa, ngông ngạo cùng thiên lương trong sạch, cao khiết của mình để đối lập với cái thế giới phàm tục xung quanh Ca ngợi tiếc nuối những vẻ đẹp trong quá khứ cũng là cách bày tỏ thái

độ bất hoà sâu sắc với chế độ XH đương thời, và do đó cũng là sự thể hiện kín đáo lòng yêu nước của nhà văn Tập truyện ngắn là kết tinh tâm huyết của Nguyễn Tuân thời kỳ trước 1945

2.2 Nhân vật chính và nguyên mẫu

Nhân vật chính của truyện ngắn là Huấn Cao, có nguyên mẫu là Cao Bá

Quát, người đã từng giữ chức Huấn đạo trong triều đình phong kiến nhà Nguyễn

Cao Bá Quát là người văn hay, chữ tốt nổi tiếng; cũng là con người ngang tàng

nghĩa khí với quan niệm: “Nhất sinh đê thủ bái mai hoa” Với nguyên mẫu xuất

sắc ấy, Huấn Cao vừa có nét chung với thế giới nhân vật tài hoa, tài tử trong “Vang bóng một thời”, vừa có nét riêng độc đáo, đó là kiểu nhân vật nổi loạn chống lại trật tự XH phong kiến với khí phách hiên ngang, với ý chí kiên cường, bất khuất Huấn Cao là nhân vật thể hiện rõ nét nhất PCNT của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng 8/1945

2.3 Tình huống truyện

Trong truyện ngắn CNTT, Nguyễn Tuân đã xây dựng thành công một tình

huống truyện độc đáo Đó là tình huống được tạo lập bởi cuộc kì ngộ giữa Huấn Cao và quản ngục Về bình diện xã hội, họ hoàn toàn đối nghịch: Huấn Cao bị coi

là kẻ “đại nghịch”, cầm đầu cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình, đã bị bắt giam, đang chờ ngày ra pháp trường chịu án tử hình; quản ngục lại là người cai tù, đại diện cho bộ máy cai trị tàn bạo, hà khắc của triều đình, đang trực tiếp coi giữ kẻ tử

tù là Huấn Cao Nhưng khi hiện trong ngòi bút của Nguyễn Tuân, cả 2 con người đối địch ấy lại được khám phá, miêu tả ở cùng một bình diện, đó là vẻ đẹp của những con người có tâm hồn nghệ sĩ Huấn Cao là người có vẻ đẹp tài hoa, khí phách và thiên lương cao quý, còn quản ngục lại là người biết yêu cái đẹp, biết trọng người tài Trên bình diện nghệ thuật, họ thực sự là những người tri âm – tri

kỷ Nguyễn Tuân đã đặt họ vào chốn tù ngục tối tăm, dơ dáy, tạo nên cuộc gặp gỡ thật kỳ lạ để qua tâm tư, thái độ và cách ứng xử mà làm nổi bật vẻ đẹp trong tâm hồn, tính cách nhân vật, thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm và quan điểm thẩm

mỹ của nhà văn

B TÌM HIỂU TÁC PHẨM

ĐỀ 1: Phân tích hình ảnh nhân vật quản ngục trong truyện ngắn CNTT của

Nguyễn Tuân để làm rõ một trong những đặc điểm PCNT của nhà văn thường khám phá con người ở phương diện tài hoa – nghệ sĩ

 MB

- Tác giả (A.1)

- CNTT là truyện ngắn xuất sắc nhất trong tập “Vang bóng một thời” (1940) Bên cạnh Huấn Cao là nhân vật chính được nhà văn tập trung miêu tả vẻ đẹp tài hoa, khí phách và thiên lương cao quý, quản ngục chỉ là một người coi tù, nhưng khi hiện lên trong ngòi bút của Nguyễn Tuân, quản ngục lại được khám phá, miêu tả trong vẻ đẹp của con người có tâm hồn nghệ sĩ, là người biết yêu cái đẹp, biết trọng người tài Nhân vật quản ngục đã góp phần thể hiện sâu sắc tư tưởng chủ đề của tác phẩm, PCNT cũng như quan niệm thẩm

mỹ của nhà văn

TB

Trong truyện ngắn CNTT, Nguyễn Tuân đã xây dựng thành công một tình huống truyện độc đáo, đó là cuộc kì ngộ giữa quản ngục và Huấn Cao trong nhà giam tỉnh Sơn Đông Vẻ đẹp của nhân vật quản ngục đã được khắc hoạ sinh động qua diễn biến tâm tư cũng như cách ứng xử của ông trước cảnh kì ngộ với Huấn Cao

1 - Khi nghe tin Huấn Cao sắp đến trong đoàn tử tù, quản ngục đã thăm dò

quan thơ lại một cách thận trọng và kín đáo nhưng vẫn không giấu nổi thái độ kính

nể và sự ngưỡng mộ với cái “tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp” của một kẻ phản nghịch chống lại triều đình “có tiếng là nguy hiểm” Có thể nhận thấy điều đầu tiên trong ấn tượng của quản ngục chính là “tài chữ” Con người quản ngục đã phần nào được hé mở khi ông ta quan tâm đến Huấn Cao không phải về quan điểm chính trị hay sự nguy hiểm mà trước hết là ở phương diện tài hoa – đây cũng là sự thể hiện nét phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân, một nhà văn luôn khám phá con người ở phương diện tài hoa, nghệ sĩ

- Sự ngưỡng mộ nể trọng của quản ngục với Huấn Cao còn được bộc lộ qua

ý định biệt đãi một con người tài hoa, vĩ đại khi quản ngục nhắc thơ lại cho ngục tốt quét dọn lại cái buồng trong cùng, dù là ý định đó đã được ngục quan khoả lấp bằng sự thanh minh vụng về

2 Đêm đợi tù

Con người quản ngục đã thể hiện rõ nét hơn trong dáng vẻ, tâm tư của ông trong đêm đợi tù

- Trong bóng đêm thăm thẳm quạnh quẽ của phòng giam, quản ngục “băn khoăn ngồi bóp thái dương nghĩ ngợi và trăn trở” Trong cái nhìn tư lự của quản ngục, hình ảnh “ngôi sao chính vị nhấp nháy trên bầu trời” ít nhiều có mối quan hệ với tâm trạng thao thức, chờ đợi của ông ta đêm nay Có lẽ vì sự ngưỡng mộ trọng nể của quản ngục với Huấn Cao đã nhập hình ảnh người tử

tù vĩ đại sắp vĩnh biệt cuộc đời với ngôi sao hôm “sắp từ biệt vũ trụ”

- Hình ảnh “chiếc án thư sơn son thiếp vàng” nay “vàng đã nhạt, son đã mờ”,

“đĩa dầu ở trên cây đèn nến” vơi dần mực được nhắc lại đến 2 lần cùng chi tiết miêu tả quản ngục “đầu đã điểm hoa râm, râu đã ngả màu” gợi cảm giác xót xa: quản ngục đã trải qua gần hết cuộc đời ở nơi ngự trị của cái xấu, cái ác, công việc xấu xa độc ác đã giam cầm chính cuộc đời lương thiện của ông Trong chốn tối tăm dơ dáy ấy, quản ngục luôn thấy mình cô độc, chia sẻ những tâm tư cùng ông đêm nay chỉ là những đồ vật cũ kĩ, tàn tạ cùng ngọn đèn leo lét

- Hình ảnh những đường nhăn nheo của bộ mặt tư lự bây giờ đã biến mất hẳn càng cho thấy quản ngục phải sống 2 vai trong 2 cuộc đời Ban ngày là quản ngục mẫn cán với những công việc độc ác, xấu xa, ban đêm lại trở về với những cõi riêng của những suy nghĩ, trăn trở Những hình ảnh so sánh về gương mặt như “mặt nước ao xuân bằng lặng, kín đáo, êm nhẹ”, “về những cái thuần khiết giữa một đống cặn bã” đã cho thấy đồng thời cả vẻ đẹp thanh

sạch và bi kịch bất hạnh của một kẻ chọn nhầm nghề Sự kiện Huấn Cao sắp tới sẽ là dịp để quản ngục nhìn lại rõ lòng mình cùng tình cảnh đáng buồn của cuộc đời mình

- Những xét đoán của quản ngục về tính cách thơ lại cho thấy sự sâu sắc, từng trải của ông Quản ngục đã đánh giá nhân cách con người qua tính cách của

họ, lấy tiêu chí “biết kính mến khí phách…biết tiếc, biết trọng người có tài để phân định tốt xấu, vô tình hay hữu tình…” Từ tiêu chí nhìn người mà thấy được chính xác người quản ngục, một thanh âm trong trẻo thuần khiết giữa một chốn xô bồ, cặn bã Và thực ra, đây cũng chính là tiêu chí nhìn người của Nguyễn Tuân - một nhà văn luôn quan sát, khám phá, miêu tả con người ở phương diện tài hoa, nghệ sĩ, ở lòng kính mến, trân trọng với cái đẹp, người tài

3 Nhân cách của quản ngục mỗi lúc một hiện rõ trong cảnh đón Huấn Cao sáng

hôm sau Ngay khi nhận tù nhân quản ngục đã thể hiện lòng kính nể tuy cố giữ kín đáo mà cũng đã rõ quá Trong ánh mắt hiền lành, trong sự “biệt nhỡn” với riêng Huấn Cao – thái độ khiến cho “bọn lính lấy làm lạ” còn tử tù thì ngạc nhiên Con người thực trong quản ngục đã vô tình bộc lộ bởi sự kính trọng không thể che giấu với Huấn Cao, nhờ đó người đọc nhận ra rằng tất cả những dặn dò sự vụ, những đe nẹt, thậm chí cả những “mánh khoé hành hạ như thường lệ” với tù nhân có lẽ chỉ là tấm bình phong để quản ngục giữ mình cho an toàn, yên ổn trong hoàn cảnh đề ra, nơi con người sống với nhau bằng những “tàn nhẫn, lừa lọc”

4 Cách biệt đãi Huấn Cao

Suốt nửa tháng trời Huấn Cao ở nhà lao quản ngục chân thành, cung kính, biệt đãi

Huấn Cao

- Nguyên nhân sự biệt đãi ấy xuất phát từ sự kính trọng và yêu mến sâu sắc của quản ngục với tài văn và khí phách của Huấn Cao, muốn giúp cho Huấn Cao

đỡ cực trong những ngày cuối cùng còn lại Việc làm này có thể coi là một

hành động dũng cảm của một viên tiểu lại giữ tù dám bất chấp luật pháp, đảo lộn trật tự hà khắc của nhà tù, biến kẻ tử tù – tội phạm chống lại triều đình thành thần tượng để cung phụng, tôn kính

- Mặc dù Huấn Cao tỏ thái độ cao ngạo, khinh bỉ, hằng ngày quản ngục vẫn sai người đem đến rượu và thức nhắm, dáng vẻ khép nép; trước thái độ khinh bạc đến điều của ông Huấn Cao, quản ngục không những không oán thù mà còn nhẫn nhục vâng lời, không bao giờ dám xuất hiện trước mặt ông Huấn Có thể thấy, quản ngục quá hiểu khí phách của con người trọc trời khuấy nước, càng hiểu rằng trong con mắt của Huấn Cao, ông ta chỉ là một gã tiểu lại coi tù

“hèn mọn” Quản ngục đã xếp thứ hạng người trong XH không phải bằng những tiêu chí thông thường của đẳng cấp hay cảnh ngộ mà bằng tài hoa, khí phách của họ; và với tiêu chí ấy quản ngục nhận thức sâu sắc sự hèn kém của mình khi đứng trước Huấn Cao “một người cách xa y nhiều quá” Nhưng thái

độ khép nép nhẫn nhục lại không hề hạ thấp con người quản ngục mà chỉ càng khiến người đọc hiểu thêm vẻ đẹp trong nhân phẩm của ông theo đúng cách ông nhìn nhận thơ lại “một kẻ biết kính mến khí phách, một kẻ biết tiếc, biết trọng người tài hẳn không phải là kẻ xấu hay vô tình”; thậm chí sự khép nép nhẫn nhịn của quản ngục còn có thể coi là tư thế “Đê thủ bái mai hoa”, tư thế đáng kính trọng của những con người biết cúi đầu trước sự cao khiết của hoa mai, trước cái Đẹp

- Càng hiểu tầm vóc và khí phách con người Huấn Cao cũng như thân phận hèn mọn của mình, quản ngục càng khổ tâm vì một nỗi niềm riêng chưa thể bày

tỏ Từ lâu, sở nguyện của quản ngục là được treo ở nhà riêng mình một đôi câu đối do tay ông Huấn viết một gã tiểu lại giữ tù mà khao khát, mong mỏi được sở hữu, chiêm ngưỡng chữ ông Huấn, lại coi đó là “một báu vật trên đời” – sở thích và quan niệm ấy đã tách quản ngục ra khỏi môi trường sống tầm thường chốn đề lao dơ dáy, lọc lừa, thể hiện nhân cách thanh sạch, cao

quý của ông Nỗi mong mỏi có được chữ ông Huấn, “sự khổ tâm” khi có Huấn Cao ở trong tay mà lại không đủ “can đảm” đáp lại mặt một người cách

xa nhiều quá Cảm giác bồn chồn sợ hãi khi mai mốt ông Huấn bị hành hình

mà không kịp xin được mấy chữ thì “ân hận suốt đời mất”; tất cả những nỗi niềm day dứt khổ sở ấy đã thể hiện sự trân trọng, kính mến vô cùng với cái đẹp và người Tài

5 Khi nghe tin ngày mai ông Huấn Cao vào kinh lĩnh án “viên quản ngục tái nhợt

người” Đó là nét mặt của một người sợ hãi và xúc động đến cực điểm, trước hết

đó là sự thương tiếc Huấn Cao, sau là nỗi tiếc hận đau đớn khi ám tử hình sẽ mang

cả Huấn Cao và những báu vật mà quản ngục khao khát cả cuộc đời vào cõi hư vô Tình huống khắc nghiệt ấy đã đẩy quản ngục vào chỗ phải bỏ qua cả sự kín đáo và thận trọng vốn có để bộc lộ nỗi lòng, cũng là sở nguyện “lớn lao cao quý của thơ lại, để rồi qua thơ lại, tấm lòng của quản ngục đã may mắn khiến Huấn Cao cảm động và đồng ý cho chữ” Với thái độ biệt nhỡn liên tài, quản ngục đã được Huấn Cao xếp vào hàng những người tri âm tri kỷ, được Huấn Cao coi đó là “một tấm lòng trong thiên hạ”

6 Trong đêm xin chữ

Trong đêm cuối cùng khi Huấn Cao đồng ý cho chữ, quản ngục đã được miêu tả trong tư thế khúm núm và sau đó, khi nghe lời dạy cuối cùng của Huấn Cao, quản ngục “cảm động vái người tử tù một vái, chắp tay nói một câu mà dòng nước mắt rỉ vào kẽ miệng làm cho nghẹn ngào: “Kẻ mê muội này xin bái lĩnh” Trước hết đây

là tư thế, dáng vẻ của một con người yêu mến cái đẹp, sẵn sàng liều lĩnh để được một lần chiêm ngưỡng và sở hữu cái đẹp Nhưng qua vẻ xúc động mãnh liệt của quản ngục, người đọc còn có thể nhận ra sự cao quý đáng trân trọng trong tâm hồn ông Có được chữ của ông Huấn cũng là có được báu vật quản ngục khao khát suốt cuộc đời, vậy mà người ta không thấy sự mãn nguyện vui sướng, chỉ thấy nỗi đau xót tiếc thương cho một nhân cách vĩ đại sắp vĩnh biệt cuộc đời Hoá ra cái mà

quản ngục tôn thờ, ngưỡng mộ không chỉ là cái đẹp của nghệ thuật mà hơn hết là cái đẹp của tài năng, nhân cách và thiên lương, những vẻ đẹp tập trung trong hình ảnh Huấn Cao – người tử tù vĩ đại Người đọc đã nhận ra ở quản ngục một nhân cách đáng kính trọng khi biết yêu quý, ngưỡng mộ người tài và cái đẹp, lại càng trân trọng quản ngục hơn khi chứng kiến sự đau xót, tiếc nuối của ông trong đêm cuối cùng tiễn biệt Huấn Cao

 KL

Thông qua những nét miêu tả về ngoại hình, dáng vẻ đầy ấn tượng, qua những dòng độc thoại nội tâm chân thực, qua việc khắc hoạ nhân vật trong một tình huống độc đáo… nhân vật quản ngục đã được thể hiện với sở thích cao quý và thanh khiết, với lòng yêu mến cái đẹp và kính trọng người tài Như vậy, tuy không phải là nhân vật chính, với vẻ đẹp tài hoa nghệ sĩ, quản ngục vẫn là nhân vật được Nguyễn Tuân khám phá trong phương diện tài hoa nghệ sĩ bởi tấm lòng “biệt nhỡn liên tài”, là nhân vật thể hiện những quan điểm nghệ thuật độc đáo, tích cực của nhà văn về con người và nghệ thuật

ĐỀ 2: Phân tích hình ảnh nhân vật Huấn Cao trong truyện ngắn “Chữ người tử

tù” để làm rõ nét một trong những đặc điểm phong cách nghệ thuật của một nhà văn thường khám phá con người trên phương diện tài hoa, nghệ sĩ

 MB:

- Tác giả

- Tác phẩm “Chữ người tử tù” là truyện ngắn xuất sắc nhất trong tập “Vang bóng một thời” (1943) Huấn Cao là nhân vật chính của truyện ngắn, là nhân vật lí tưởng theo quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Tuân khi trong Huấn Cao hội tụ tất cả những vẻ đẹp tài hoa, khí phách và thiên lương

 TB:

1 Huấn Cao xuất hiện trong tác phẩm trước hết là một con người tài hoa và trong “Chữ người tử tù”, Nguyễn Tuân phác họa vẻ đẹp tài hoa của nhân vật này chủ yếu trong nghệ thuật thư pháp

a) Nghệ thuật thư pháp

Tính chất tượng hình và những tầng ý nghĩa sâu xa, hàm súc đã khiến người xưa đưa việc viết chữ nho lên thành một môn nghệ thuật, một thú chơi tao nhã, đó là nghệ thuật thư pháp Vẻ đẹp của thư pháp thoát ra từ hình thức, đường nét cho tới nội dung, ý nghĩa của chữ Người viết chữ không chỉ thể hiện tài hoa trong những nét chữ “phượng múa rồng bay” (Vũ Đình Liên) mà chủ yếu nhằm gửi gắm, bộc lộ những hoài bão, tâm niệm, những khát vọng, ý chí, những cách sống, cách nghĩ của mình qua ý nghĩa của chữ Do vậy, chiêm ngưỡng chữ là chiêm ngưỡng vẻ đẹp của cả tài hoa, tâm hồn và khí phách

b) Tài viết chữ

- Tài năng trong nghệ thuật thư pháp của Huấn Cao được Nguyễn Tuân thể hiện bằng nhiều cách Đầu tiên là gián tiếp qua những lời đồn đại Huấn Cao chưa đến mà tên tuổi và danh tiếng của ông đã đến trước trong sự ngỡ ngàng của quản ngục: Bình sinh ông mới chỉ viết 2 bộ tứ bình và một bức trung đường cho 3 người bạn thân, vậy mà cả vùng Tĩnh Sơn đã biết về cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp của ông Chữ của Huấn Cao còn được miêu tả trong lời ca ngợi và niềm mong mỏi, khát khao của quản ngục: “Chữ ông Huấn Cao đẹp lắm, vuông lắm… Có được chữ ông Huấn mà treo là có được một báu vật trên đời” Vẻ đẹp trong đường nét và ý nghĩa của chữ còn được chính Huấn Cao khẳng định Đó là “những nét chữ vuông tươi tắn, nó nói lên cái hoài bão tung hoành của một đời con người”

- Và cũng chính tài năng phi thường, xuất chúng của Huấn Cao đã lí giải được vì sao quản ngục lại kính trọng ông đến thế, thậm chí dám bất chấp nguy hiểm để biệt đãi, để thổ lộ nỗi lòng Và cuối cùng, vứt bỏ cả sự thận trọng vốn có

để vào phòng giam xin chữ tử tù, mong được lưu giữ báu vật trên đời Tài hoa của

Huấn Cao đã khiến cho chữ của ông thậm chí còn quý giá hơn cả mạng sống của con người

2 Không chỉ tài hoa, ông còn có cả khí phách ngang tàng

Theo nhan đề truyện ngắn, Huấn Cao là một tử tù, theo công văn nhận tù, Huấn Cao là “người đứng đầu bọn phản nghịch chống lại triều đình” Nhìn ở góc độ của nhân dân, Huấn Cao là đấng trượng phu “trọc trời khuấy nước”, “là con người dũng cảm, ngang tàng, dám đứng lên chiến đấu chống lại cả một thể chế xã hội tàn bạo, bất công”

- Ngay khi vừa xuất hiện, Huấn Cao đã gây một ấn tượng mạnh cho người đọc trong chi tiết ông dỗ gông trước cửa nhà lao: “Huấn Cao lạnh lùng, chúc mũi gông nặng, khom mình thúc mạnh đầu thang gông xuống thềm đá tảng đánh thuỳnh một cái” Nét mặt lạnh lùng, cử chỉ dứt khoát, mạnh mẽ, âm thanh của đầu chiếc thang gông đập xuống thềm đá và hình ảnh trận mưa rệp trên nền đá xanh…

Đó là những chi tiết đầy ấn tượng của một vị thủ xướng ngạo ngược, ngang tàng Thái độ ngạo nghễ ấy cho thấy Huấn Cao có thể làm bất kỳ điều gì ông muốn, ở bất cứ đâu, trong bất cứ lúc nào mà hoàn toàn không hề đếm xỉa đến phản ứng của ngục quan hay bọn lính

- Suốt nửa tháng ở nhà lao mới, trước cách cư xử kì lạ của quản ngục, dù có ngạc nhiên, Huấn Cao vẫn “thản nhiên nhận rượu thịt, coi đó là một việc vẫn làm trong cái hứng bình sinh lúc chưa bị giam cầm” Tuy nhiên, nhận biệt đãi mà vẫn

“khinh bạc đến điều” Huấn Cao không quan tâm đến bất kỳ ẩn ý nào có thể giấu bên trong cách cư xử của quản ngục, cũng không quan tâm đến bất kì sự trả thù nào sau khi sỉ nhục y Với Huấn Cao, dù là dụ dỗ, mua chuộc hay trả thù cũng chỉ

là vô nghĩa

- Bản lĩnh và khí phách của Huấn Cao đã thể hiện rõ nét trong cảnh cho chữ cuối cùng Không chỉ tư thế đĩnh đạc, đường hoàng, chỉ riêng việc Huấn Cao dành đêm sống cuối cùng của mình bình thản viết chữ, cho chữ và khuyên bảo quản