MỞ ĐẦU1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀIViệc khám phá bản chất và cấu trúc của sự tồn tại của thế giới xung quanh ta, mà trước hết là thế giới những vật thể hữu hình, từ xưa đến nay luôn luôn là vấn đề được quan tâm hàng đầu trong lịch sử nhận thức của nhân loại. Ăngghen giải thích về phép biện chứng rằng: “Phép biện chứng… là môn khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy” 7;201. Với tham vọng xâm nhập vào lĩnh vực tự nhiên để làm rõ hơn sự vận động và phát triển của vật chất trong thế giới hữu hình. Ăng ghen đã viết tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” (1873 1886). Trong tác phẩm này Ăngghen đã vạch rõ bản chất của thế giới, chứng minh rõ sự chuyển hóa, vận động của vật chất nhằm chống lại sự xuyên tạc của nhiều trường phái triết học phản động khác. Trong giai đoạn hiện nay, khoa học tự nhiên trong quá trình phát triển của mình gặp không ít các vấn đề biện chứng của chính sự phát triển. Giờ đây, sự tiến hóa của giới tự nhiên đang được nghiên cứu ở mọi cấp độ vi mô và vĩ mô. Sự phát triển của sinh học trong những năm gần đây đã thâm nhập sâu hơn vào cấu trúc, sự phát triển của thế giới vật chất sống, bí mật của sự tự phát triển của cơ thể sống, cơ sở phân tử… đang được mở ra. Bên cạnh những thành tựu to lớn đó, cách mạng khoa học công nghệ hiện đại cũng bộc lộ những mâu thuẫn của sự tiến hóa mà trong quá khứ được xem như là sự làm chủ của con người đối với lực lượng tự nhiên thì giờ đây con người không kiểm soát được nó.Việt Nam đang thực hiện công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, việc nghiên cứu sự vận động và phát triển của các sự vật, hiện tượng trong giới tự nhiên một cách có hệ thống mang lại ý nghĩa hết sức to lớn.Tiếp tục vận dụng sáng tạo nguyên lý chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào công cuộc đổi mới là công cụ tư duy sắc bén đưa nước ta dành thắng lợi trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.Với lý do trên, tác giả chọn đề tài “Sự vận động của vật chất trong tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” của Ph.Ăngghen” làm đề tài cho mình.
Trang 1MỞ ĐẦU
1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Việc khám phá bản chất và cấu trúc của sự tồn tại của thế giới xung quanh ta, mà trước hết là thế giới những vật thể hữu hình, từ xưa đến nay luôn luôn là vấn đề được quan tâm hàng đầu trong lịch sử nhận thức của nhân loại Ăngghen giải thích về phép biện chứng rằng: “Phép biện chứng…
là môn khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển
của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy” [7;201]
Với tham vọng xâm nhập vào lĩnh vực tự nhiên để làm rõ hơn sự vận động và phát triển của vật chất trong thế giới hữu hình Ăng ghen đã viết tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” (1873 - 1886) Trong tác phẩm này Ăngghen đã vạch rõ bản chất của thế giới, chứng minh rõ sự chuyển hóa, vận động của vật chất nhằm chống lại sự xuyên tạc của nhiều trường phái triết học phản động khác
Trong giai đoạn hiện nay, khoa học tự nhiên trong quá trình phát triển của mình gặp không ít các vấn đề biện chứng của chính sự phát triển Giờ đây, sự tiến hóa của giới tự nhiên đang được nghiên cứu ở mọi cấp độ vi mô
và vĩ mô Sự phát triển của sinh học trong những năm gần đây đã thâm nhập sâu hơn vào cấu trúc, sự phát triển của thế giới vật chất sống, bí mật của sự
tự phát triển của cơ thể sống, cơ sở phân tử… đang được mở ra Bên cạnh những thành tựu to lớn đó, cách mạng khoa học công nghệ hiện đại cũng bộc
lộ những mâu thuẫn của sự tiến hóa mà trong quá khứ được xem như là sự làm chủ của con người đối với lực lượng tự nhiên thì giờ đây con người không kiểm soát được nó
Việt Nam đang thực hiện công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, việc nghiên cứu sự vận động và phát triển của các sự vật,
Trang 2hiện tượng trong giới tự nhiên một cách có hệ thống mang lại ý nghĩa hết sức to lớn.Tiếp tục vận dụng sáng tạo nguyên lý chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào công cuộc đổi mới là công cụ tư duy sắc bén đưa nước ta dành thắng lợi trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Với lý do trên, tác giả chọn đề tài “Sự vận động của vật chất trong tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” của Ph.Ăngghen” làm đề tài khóa
luận cho mình
2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu về sự vận động của vật chất không phải là vấn đề mới bởi
từ trước tới nay không ít người đào sâu tìm hạt nhân hợp lý trong lịch sử phép biện chứng nói chung và trong hệ thống tác phẩm của C.Mác, Ăngghen nói riêng Đã có không ít chương sách, bài báo viết về vấn đề này từ phía các nhà nghiên cứu triết học ở Liên Xô như Ilencov, Rôđentan, Leon Trotsky
Ở Việt Nam, trong những năm qua, vấn đề này cũng được bàn đến với nhiều trắc diện khác nhau:
- PGS Nguyễn Bằng Tường trong Giới thiệu tác phẩm “Biện chứng
của tự nhiên" của Ăngghen, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010 đã khái
quát được những mục đích lớn mà Ăngghen đề cập đến trong tác phẩm là: vấn đề khoa học tự nhiên, vấn đề xây dựng quan niệm duy vật về giới tự nhiên, cung cấp cho khao học phương pháp nhận thức khoa học đúng đắn (phép biện chứng duy vật), đồng thời phê phán những trào lưu chủ nghĩa duy tâm và phép siêu hình đang chi phối khoa học tự nhiên và đang tấn công chủ nghĩa Mác Với tác phẩm này PGS Nguyễn Bằng Tường đã góp phần phát triển hơn nữa triết học Mác và góp phần trong việc tìm hiểu, vận dụng triết học Mác - Lênin trong hoạt động thực tiễn xây dựng và bảo vệ đất nước ta
Trang 3- GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn, Tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên”
và ý nghĩa hiện thời của nó, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002 đã trình
bày quá trình hình thành, số phận tác phẩm "Biện chứng của tự nhiên"; phân tích những luận điểm, tư tưởng trung tâm của tác phẩm; giá trị, ý nghĩa
mang tính thời đại về lý luận và thực tiễn của tác phẩm này.
- TS Phạm Văn Chung, bài viết Lại nói về phạm trù vật chất của
V.I.Lênin (tạp chí Triết học, số 7, 2007, tr 49 - 57) đã trình bày thêm những
luận giải của mình về phạm trù vật chất của V.I.Lênin để trao đổi với tác giả Nguyễn Huy Canh nhằm làm sáng tỏ thêm những luận điểm, suy nghĩ của mình về phạm trù này Qua đó, tác giả cũng đã chỉ ra ý nghĩa và giá trị của phương pháp tư duy lịch sử
Nội dung về sự vận động của vật chất trong giới tự nhiên là hết sức phong phú nên việc dừng lại nghiên cứu, xem xét một trong các khía cạnh của nó trong tác phẩm là chưa đầy đủ Vì vậy, qua việc tiếp tục nghiên cứu
về vấn đề này, tác giả mong muốn tìm hiểu sâu hơn nữa giá trị đích thực của chủ nghĩa Mác - Lênin
3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI
Mục đích: Nghiên cứu sự vận động của vật chất của Ph.Ăngghen thể
hiện trong tác phẩm “Biện chứng tự nhiên”
Nhiệm vụ:
- Làm rõ được nội dung của sự vận động vật chất nói chung
- Phân tích tư tưởng của Ph.Ăngghen về sự vận động của vật chất từ
đó rút ra ý nghĩa nghiên cứu tác phẩm trong giai đoạn hiện nay
4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
- Đối tượng nghiên cứu: sự vận động của vật chất trong tác phẩm “Biện chứng tự nhiên” của Ph.Ăngghen
Trang 4- Phạm vi nghiên cứu: một số nội dung của sự vận động của vật chất trong triết học Mác - Lênin từ đó nghiên cứu sự vận động của vật chất trong tác phẩm
5 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Xét về mặt phương pháp luận, dựa trên cơ sở phương pháp luận của triết học Mác - Lênin
Đề tài là sự kết hợp những nguyên tắc nhận thức duy vật biện chứng với phương pháp diễn dịch, logic - lịch sử, phân tích và tổng hợp, so sánh, chú giải…
6 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
Hệ thống tác phẩm kinh điển không phải là tập hợp đơn giản những ý tưởng, những suy nghĩ cụ thể của các nhà kinh điển trong những hoàn cảnh
cụ thể mà là một hệ thống quan điểm sâu sắc và toàn diện về những vấn đề
cơ bản của thời đại Vì vậy khi đi vào nghiên cứu tác giả đã cố gắng tìm hiểu, phân tích một cách có hệ thống phạm trù vật chất và sự vận động của vật chất mà Ăngghen đã vạch ra trong tác phẩm, đồng thời chỉ ra giá trị lý luận và giá trị thực tiễn của tác phẩm Điều này mang lại ý nghĩa lớn đối với việc nghiên cứu tác phẩm kinh điển cho sinh viên chuyên ngành triết
7 KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo Khóa luận gồm 2 chương, 5 tiết
Trang 5NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA VẬT CHẤT 1.1 Một số quan niệm về vận động
Có thể khẳng định rằng, trong lịch sử triết học trước Mác, ở phương Đông cũng như phương Tây, vấn đề về sự vận động của vật chất được xem
là trung tâm và được thảo luận hết sức rộng rãi Các nhà triết học duy tâm xem xét sự vận động của vật chất là phụ thuộc vào lực lượng siêu nhiên - cái đầu tiên sinh ra thế giới vật chất Trái lại các nhà triết học duy vật lại cho rằng, thế giới vật chất tồn tại tự nó:tự vận động biến đổi, tự phát triển; nó là nguyên nhân của chính nó và là nguyên nhân của mọi cái khác
Chỉ đến triết học hiện đại, khái niệm vận động được giải thích theo nghĩa hoàn chỉnh nhất, theo nghĩa rộng như là quan niệm về bất kỳ sự vận động nói chung nào Ăngghen viết rằng: “Vận động hiểu theo nghĩa chung nhất bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong Thiên hà,
kể từ sự thay đổi vị trí đơn giản cho đến tư duy” [7;519] Khi định nghĩa vận
động là sự biến đổi nói chung, thì vận động là “thuộc tính cố hữu của vật
chất”, “là phương thức tồn tại của vật chất” [7;89] Điều này có nghĩa là vật
chất tồn tại bằng vận động Trong vận động và thông qua vận động mà các dạng vật chất biểu hiện sự tồn tại của mình Hiểu theo một nghĩa khác là
Trang 6những biến đổi tồn tại một cách khách quan, nằm ngoài những lập luận của chúng ta về những biến đổi đó
Dựa trên những thành tựu khoa học của thời đại mình, Ăngghen đã chia vận động thành 5 hình thức cơ bản Đó là: vận động cơ học, vận động vật lý, vận động hóa học, vận động sinh học và vận động xã hội
Chính bằng sự phân loại các hình thức vận động cơ bản, Ăngghen đã đặt cơ sở cho sự phân loại các khoa học tương ứng với đối tượng nghiên cứu của chúng và chỉ ra cơ sở của khuynh hướng phân ngành và hợp ngành của các khoa học Ngoài ra, tư tưởng về sự khác nhau về chất và thống nhất của các hình thức vận động cơ bản còn là cơ sở để chống lại khuynh hướng sai lầm trong nhận thức là quy hình thức vận động cao thành hình thức vận động thấp và ngược lại
Khi triết học Mác - Lênin khẳng định thế giới vật chất tồn tại trong sự vận động vĩnh cửu của nó, thì điều đó không có nghĩa là phủ nhận hiện tượng đứng im của thế giới vật chất Trái lại triết học Mác - Lênin thừa nhận rằng, quá trình vận động không ngừng của thế giới vật chất chẳng những không ngoại trừ mà còn bao hàm trong nó hiện tượng đứng im Đứng im, theo quan điểm triết học Mác - Lênin, là một trạng thái đặc biệt của vận động - trạng thái bất động của vật chất, nghĩa là những tính chất của vật chất chưa có sự biến đổi về cơ bản Đứng im chỉ là hiện tượng tương đối và tạm thời
1.2 Về tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” của Ph.Ăngghen
1.2.1 Hoàn cảnh ra đời và mục đích của tác phẩm
Hoàn cảnh ra đời: Cùng với tác phẩm “Chống Đuyrinh” (1878), tác
phẩm “Biện chứng của tự nhiên” ra đời khoảng từ năm 1873 - 1886, sau sự thất bại của công xã Pari Sau sự kiện này, tình hình thế giới có nhiều chuyển biến cả về phương diện kinh tế, xã hội và khoa học Nền công nghiệp tư bản
Trang 7chủ nghĩa đã dẫn đến quá trình tập trung và tích tụ tư bản Sự bộc lộ mâu thuẫn vốn có bên trong của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đặt ra một yêu cầu cấp thiết là giải quyết mâu thuẫn Biểu hiện về mặt xã hội là cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân
Hơn ai hết, Mác và Ăngghen là những người rất quan tâm đến từng bước đi của phong trào đấu tranh giai cấp vô sản Hai ông xác định nguyên nhân có tính quyết định của sự thất bại này là thiếu một Đảng lãnh đạo -Đảng công nhân, đồng nghĩa với việc thiếu một đường lối đúng đắn, một sự lãnh đạo thống nhất Năm 1873, Ăngghen bắt tay vào việc biên soạn cuốn sách này Tác phẩm đã khái quát theo quan điểm lịch sử cụ thể, trình bày một cách đầy đủ, chứng minh một cách sâu sắc những thành tựu quan trọng nhất của khoa học tự nhiên từ giữa thế kỉ XIX và phê phán những quan điểm duy tâm và siêu hình trong lĩnh vực khoa học tự nhiên Trong những năm
1875 - 1876, Ăngghen viết một cách có hệ thống cuốn sách này
Mục đích: Ăngghen đã đưa ra luận điểm chủ yếu của cuốn “Biện
chứng của tự nhiên” đó là: Tư tưởng về mối tương quan giữa triết học và khoa học tự nhiên, phân loại những hình thức vận động chủ yếu của vật chất
và tương ứng với nó là sự phân loại khoa học, phát hiện ra tác động của các quy luật biện chứng và các phạm trù trong tự nhiên, chứng minh sự cần thiết phải chứng minh lý luận về sự vận động của vật chất và phải có phương pháp biện chứng duy vật cho khoa học tự nhiên Những tư tưởng đầu tiên đưa ra trong tác phẩm này đã chứng tỏ được vai trò to lớn của lý luận về sự vận động và phương pháp biện chứng duy vật Nhằm đối lặp lại quan điểm duy tâm, bất khả tri I.Cantơ mới (Đức) và Hium (Anh) cũng đồng thời chống lại những phần tử thuộc phái cơ hội chủ nghĩa Trên cơ sở phê phán những quan điểm sai lầm, Ph.Ăngghen đã khẳng định hơn nữa vai trò của lý luận
về sự vận động
Trang 81.2.2 Vị trí vấn đề vận động của vật chất trong tác phẩm
Trong tác phẩm Ăngghen đã lần lượt đề cập đến những vấn đề như: phạm trù vật chất và các hình thức vận động của nó, phép biện chứng duy vật, mối tương quan thống nhất giữa triết học và khoa học tự nhiên, các quy luật và phạm trù cơ bản của phép biện chứng duy vật, cuối cùng là đề cập đến những vấn đề triết học lịch sử như: phạm trù thực tiễn, vai trò của lao động trong quá trình chuyển biến từ vượn thành người, đến sự hình thành ý thức, tư duy và ngôn ngữ của con người
Phải nói rằng, mặc dù về cơ bản chưa hoàn thành, nhưng xuyên suốt
cả tác phẩm là những nội dung bao quát về sự vận động của vật chất trong tự nhiên, khẳng định rằng đây cũng là nội dung cốt lõi nhất vấn đề vận động của vật chất trong triết học Mác - Lênin - một cống hiến tuyệt vời của Ăngghen đối với khoa học tự nhiên cũng như khoa học xã hội Căn cứ vào
đó ông đã nghiên cứu những nguyên tắc phân loại các khoa học tự nhiên
Trên cơ sở nghiên cứu về các hình thức vận động của thế giới vật chất, coi đó là nội dung để phân định các khoa học tự nhiên, Ăngghen đặt ra nhiệm vụ cho khoa học tự nhiên là vẽ lên một bức tranh về thế giới tự nhiên với sự liên hệ qua lại giữa các bộ phận của nó, xoá bỏ đi những sự chia cắt vẫn tồn tại giữa các ngành của khoa học tự nhiên Từ đó, Ăngghen cũng đưa
ra những dự báo ở ranh giới giữa các ngành khoa học như vật lý học và hoá học, hoá học và sinh vật học sẽ có những phát kiến to lớn Việc xuất hiện những khoa sinh - hoá học - sinh - lý học v.v… đã chứng minh tính chính xác của dự báo thiên tài của Ăngghen Ngày nay, sự phát triển của khoa học
tự nhiên đòi hỏi các ngành khoa học phải liên kết với nhau và đã xuất hiện nhiều khoa học liên ngành
Tóm lại, tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” được Ăngghen viết từ năm 1873 - 1886 Tuy tác phẩm chưa hoàn thành, song nó vẫn có tính hệ
Trang 9thống và thể hiện đầy đủ nội dung mang màu sắc triết học Mác Tác phẩm ra đời xuất phát từ cuộc đấu tranh chống trào lưu triết học đối lập và chứng minh chỉ có lý luận về sự vận động của vật chất là phù hợp với quá trình hình thành, biến đổi và phát triển của khoa học tự nhiên hiện đại Đồng thời, tác phẩm cũng dựa trên thành tựu trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, để có những khái quát mới về mặt triết học, bổ sung và phát triển lý luận về sự vận động của vật chất, đồng thời vạch ra phương hướng cho khoa học tự nhiên tiếp tục phát triển Có thể khẳng định “Biện chứng của tự nhiên” là bức tranh khái quát đến độ hoàn chỉnh các nguyên lý triết học Mác - đây là tư tưởng thiên tài của Ăngghen
CHƯƠNG 2 NỘI DUNG CĂN BẢN VỀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA VẬT CHẤT TRONG
TÁC PHẨM “BIỆN CHỨNG CỦA TỰ NHIÊN” CỦA PH.ĂNGGHEN
2.1 Vận động là tự thân, là thuộc tính cố hữu của vật chất
Vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất thể hiện ở chỗ:
Thứ nhất, vận động tồn tại cùng với sự tồn tại của vật chất và chỉ khi
nào vật chất mất đi thì vận động mới mất đi Nếu vật chất là một cái gì đã có sẵn đối với chúng ta, là một cái gì không thể sáng tạo, cũng không thể tiêu diệt được, thì do đó có thể kết luận rằng bản thân sự vận động cũng không thể sáng tạo hoặc tiêu diệt được Như vậy, vật chất luôn luôn vận động: vật chất chỉ có thể tồn tại bằng vận động, thông qua vận động mà các dạng vật chất biểu hiện, bộc lộ sự tồn tại của mình, chỉ rõ mình là cái gì Nhận thức
Trang 10được sự vật là nhận thức trong quá trình vận động chứ không phải là trạng thái tĩnh
Vận động là một thuộc tính của vật chất, đó là đặc tính mà thiếu nó khách thể không tồn tại được Không thể nghĩ về tư duy thiếu sự vận động, song cũng không thể nghĩ đến vận động mà thiếu vật chất, bởi vì thừa nhận
sự vận động phi vật chất sẽ dẫn đến chỗ thần bí Sự vận động của vật chất là nguồn gốc duy nhất của tính đa dạng vô cùng của các sự vật và quá trình
Thứ hai, vật chất không mất đi mà chỉ chuyển từ dạng này sang dạng
khác, do đó vận động cũng không mất đi Ăngghen nêu các hình thức vận động từ dạng này sang dạng khác, từ vận động cơ học sang vận động sinh học Theo dõi và trình bày sự phát triển đó từng bước là mục đích của tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” Ở phần cuối cùng của bài tiểu luận “Quan niệm cơ giới về giới tự nhiên” Ăngghen đã trình bày quá trình của hình thức vận động từ thấp đến cao Hình thức vận động cơ học sinh ra hình thức vận động vật lý học, hình thức vận động vật lý học lại tạo ra hình thức vận động hoá học và theo trật tự thì hình thức vận động hoá học, sẽ tạo ra hình thức vận động sinh vật học
Thứ ba, vật chất là tự thân vận động Nguồn gốc của vận động là quá
trình giải quyết mâu thuẫn vận động Giải thích rằng: vật chất có kết cấu, các thành phần liên kết với nhau, ràng buộc với nhau, tạo thành quá trình vận động Tuy nhiên do có các yếu tố cấu thành bên trong sự vật, mà có những hiện tượng thúc đẩy, phát triển cùng nhau, đồng thời cũng có những mặt đối lập
Trong tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” Ăngghen luôn chứng minh được mọi hình thức vận động của vật chất đều liên quan đến nhau và Ăngghen xem bản thân vận động là một mâu thuẫn và sự chuyển biến từ một hình thức vận động này sang một hình thức vận động khác bao giờ cũng là