Tham nhũng thường liên quan đến việc sử dụng quyền lực công, tức là quyền lực không phải tự người đó có, mà do được người dân ủy nhiệm. Như vậy, có thể nói, sự ủy quyền và tham nhũng là hai mặt của một vấn đề. Nếu không có ủy quyền sẽ không thể xuất hiện tham nhũng. Đây có thể được xem là các hiện tượng mang tính nhân quả, bởi những vấn đề mang tính cấu trúc của mối quan hệ này.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA CHÍNH TRỊ HỌC
TIỂU LUẬN
Môn: Quyền lực Chính trị
ĐỀ TÀI: CƠ CHẾ ỦY QUYỀN VÀ GIÁM SÁT
CÁC ĐẠI DIỆN TRONG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG - THỰC
Trang 2CƠ CHẾ ỦY QUYỀN VÀ GIÁM SÁT CÁC ĐẠI DIỆN - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
TS Lưu Văn Quảng
Với tư cách là những người nhận được quyền lực được uỷ nhiệm, nhữngngười được uỷ quyền cần phải nhận thức được vị trí của họ trong mối quan hệvới người dân, phải hành động theo cách mà người dân mong đợi Trong trườnghợp những người được uỷ quyền không làm tròn bổn phận, có hành vi lạm dụngquyền đại diện, hành động bất chấp những mong đợi của người dân, phá bỏ cácthoả thuận đã ký kết, thì người dân có quyền hủy các “hợp đồng” và chọn các đạidiện khác để uỷ quyền Nguyên tắc uỷ quyền và giám sát quyền lực buộc nhữngngười cầm quyền phải gắn bó chặt chẽ với nhân dân, quan tâm đến việc phục vụnhân dân Các cuộc bầu cử do vậy không chỉ có vai trò quyết định trong việctuyển lựa những người đại diện, mà quan trọng hơn, nó còn có ý nghĩa quan trọngđối với việc hình thành trách nhiệm của các đại diện
Tuy nhiên, có một thực tế diễn ra khá phổ biến trong các nền chính trị hiệnđại là sau khi nhận được sự ủy nhiệm quyền lực, các công chức nhà nước, nhữngngười được người dân bầu ra một cách trực tiếp, hoặc được tuyển dụng vào làmviệc trong bộ máy nhà nước đã không thực hiện những gì mà họ cam kết, sử dụngquyền lực một cách sai mục đích vì lợi ích riêng của mình Đó chính là các hành
vi tham nhũng, là hiện tượng quyền lực bị tha hóa
Trang 3Tham nhũng chính là việc sử dụng quyền lực công một cách phi phápnhằm trục lợi cá nhân Có thể nói, ở bất cứ nơi nào có hiện tượng ủy quyền thìnơi đó có khả năng xảy ra tham nhũng Khi quyền sở hữu và quyền quản lý táchrời nhau thì cần có sự ủy thác quyền lực và khả năng tham nhũng sẽ nảy sinh, tỷ
lệ với sự tách rời đó Chúng ta thử hình dung, trong một công ty tư nhân, giámđốc là ông chủ Ông ta sẽ phải chịu trách nhiệm vô hạn về các hoạt động kinhdoanh của mình, tiêu tiền của chính mình, không có sự trao quyền, và do vậycũng không xuất hiện hiện tượng tham nhũng Nhưng đối với các công ty cổphần, quyền quản lý và quyền sở hữu đã tách nhau một cách đáng kể, và do vậy,khả năng tham nhũng của những người được ủy quyền cũng tăng lên Nếu xemxét mối quan hệ này trong các doanh nghiệp nhà nước, quyền quản lý thườngthuộc về các Hội đồng Quản trị, các Ban giám đốc, còn chủ sở hữu lại thuộc vềnhà nước, tức là sự tách biệt giữa hai loại quyền càng lớn, và do vậy, khả năngtham nhũng cũng cao hơn Đối với bộ máy nhà nước, nguy cơ xảy ra tham nhũnglại càng cao, bởi vì bên sở hữu quyền lực gốc (người dân, các cử tri) và bên quản
lý quyền lực được ủy nhiệm (các nhà chính trị, các công chức trong bộ máy) – donhững yếu tố đặc thù có sự độc lập, sự tách biệt khá lớn.1
Tham nhũng thường liên quan đến việc sử dụng quyền lực công, tức làquyền lực không phải tự người đó có, mà do được người dân ủy nhiệm Như vậy,
có thể nói, sự ủy quyền và tham nhũng là hai mặt của một vấn đề Nếu không có
ủy quyền sẽ không thể xuất hiện tham nhũng Đây có thể được xem là các hiệntượng mang tính nhân quả, bởi những vấn đề mang tính cấu trúc của mối quan hệnày
- Thứ nhất, đây chính là hệ quả của mối quan hệ giữa quyền lực gián đoạncủa người dân với tư cách là người sở hữu quyền lực gốc với các công chức trong bộmáy nhà nước với tư cách là người được ủy quyền – những người sẽ nắm giữ quyềnlực một cách liên tục trong suốt nhiệm kỳ, hoặc thời gian bổ nhiệm Khi phát hiệnnhững người đại diện của mình sử dụng quyền lực không đúng với mong đợi, ngườidân phải đợi đến cuộc bầu cử lần sau để dùng lá phiếu phế truất người được bầu,
1 Xem: Nguyễn Quang A (2005), Tham nhũng và cạnh tranh,
Trang 4hoặc tiến hành các thủ tục bãi miễn Tuy nhiên, đây là một việc làm khó khăn và tốnkém, và cơ hội thành công cũng không nhiều, nếu người dân không liên kết thànhnhững cộng đồng có tiếng nói thống nhất
- Thứ hai, những người được ủy quyền luôn có động cơ theo đuổi nhữnglợi ích của cá nhân mình khi sử dụng quyền lực công Khi lợi ích cá nhân khôngtrùng với lợi ích của cộng đồng, lợi ích của những người đã ủy nhiệm quyền lực,
sẽ xuất hiện những xung đột, và thường thì người cầm quyền sẽ lựa chọn phương
án có lợi nhất cho bản thân Họ sẽ dùng quyền lực công để phục vụ cho mục đích
cá nhân
- Thứ ba, đó là tính không hoàn hảo của các luật lệ, các quy định: Khi xuấthiện tình huống phải có sự ủy quyền, giữa hai bên phải thỏa thuận với nhau vềcác điều kiện thi hành, trong đó có các quy định nhằm ràng buộc hành vi củangười được ủy nhiệm, sao cho họ không thể hành động chệch ra khỏi mục đíchcủa người ủy nhiệm Tuy nhiên, các đạo luật quy định về các vấn đề này dườngnhư luôn có những giới hạn.2 Cùng với sự phát triển của các hệ thống thể chế,những kẻ hở này có thể dần được khắc phục Ở những quốc gia có truyền thốngpháp quyền lâu đời thì những kẽ này bị tối thiểu hóa; còn ở những quốc gia đangphát triển, những cơ hội cho tham nhũng sẽ nhiều hơn
Ở Việt Nam, tham nhũng được xem là một trong những nguy cơ đối vớichế độ, được xem là “giặc nội xâm” của nhân dân Để giải quyết vấn nạn này cầnphải áp dụng một cách đồng bộ các giải pháp, với quyết tâm chính trị của Đảng
và sự tham gia tích cực của người dân Sử dụng hệ thống ủy quyền và giám sátquyền lực của các đại diện là một công cụ mạnh để người dân tham gia phòng vàchống tham nhũng Lô gic ở đây là: nếu cách thức lựa chọn người cầm quyềnđược thiết kế một cách khoa học, dân chủ và công bằng, người dân hiểu rõ về cácứng cử viên, thì việc lựa chọn của họ cũng có lý hơn, và do vậy cũng sẽ giảmthiểu rủi ro cho người dân khi những người được ủy nhiệm nắm giữ quyền lực.Khả năng lạm quyền, tham nhũng của những người này sẽ thấp hơn rất nhiều so
2 Xem: Ngô Huy Đức (2008), Hiệu quả chống tham nhũng qua khảo sát mô hình một số nước trên thế
giới, Kỷ yếu đề tài khoa học cấp bộ: “Nhận diện tham nhũng và các giải pháp phòng chống tham nhũng ở Việt
Nam hiện nay”, PGS, TSKH Phan Xuân Sơn (Chủ nhiệm)
Trang 5với những người mà người dân có rất ít thông tin Tất nhiên, một người đến thờiđiểm được bầu được cho là người tốt, trung thực, luôn hành động vì lợi ích công,cũng không phải là đảm bảo chắc chắn rằng anh ta sẽ hành động tương tự khinhận lãnh một vai trò mới với tư cách là người đại diện Khả năng xấu vẫn có thểxảy ra, nhưng ít nhất xác suất sẽ thấp hơn nhiều so với một người đã từng có
“thành tích” lạm dụng quyền lực công, hoặc có hành vi gây hại cho cộng đồng.Sau khi được bầu, các đại diện sẽ tiếp tục chịu sự giám sát của người dân thôngqua các phương thức khác nhau Nếu họ không đảm nhận tốt vị trí đại diện, cóhành vi lạm quyền, tham nhũng, họ có thể sẽ bị bãi miễn khỏi chức vụ đang nắmgiữ
Như vậy, thông qua cơ chế ủy quyền và giám sát quyền lực, người dân cókiểm soát được các hành vi lạm quyền, tham nhũng của các đại diện Nếu có một
cơ chế ủy quyền và giám sát quyền lực được ủy nhiệm tốt sẽ giảm thiểu đượcnguy cơ tham nhũng của các đại diện
II THỰC TRẠNG NGƯỜI DÂN PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNGTHÔNG QUA CƠ CHẾ ỦY QUYỀN VÀ GIÁM SÁT CÁC ĐẠI DIỆN
2.1 Sự tham gia phòng, chống tham nhũng của người dân thông qua
cơ chế ủy quyền
Có thể nói, một trong những nguyên nhân dẫn tới tình trạng tham nhũngtrên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng là cơ chế ủy quyền chưa đượcthiết kế một cách hợp lý Hình thức ủy quyền ở đây có thể được xem xét từ haigóc độ: (1) người dân trực tiếp lựa chọn các đại diện thông qua các cuộc bầu cử;
và (2) người dân lựa chọn một cách gián tiếp các công chức trong bộ máy thôngqua hệ thống tuyển dụng cán bộ
Vấn đề đặt ra ở đây là làm thế nào để người dân có thể lựa chọn đượcnhững người “có tài” - có khả năng biểu đạt lợi ích của nhân dân, thay mặt nhândân đưa ra những quyết định “đúng” và vừa có “đức” – sẽ không sử dụng quyềnlực công phục vụ cho mục đích cá nhân, không tham nhũng? Ở đây xuất hiệnvấn đề “bất đối xứng thông tin” giữa người ủy quyền và người được ủy quyền.Chỉ các ứng cử viên mới biết rõ họ là ai? Khả năng của họ đến đâu? Họ có thể
Trang 6làm gì? Và họ có động cơ gì khi chạy đua vào các chức vụ, các vị trí quyền lực?Trong quá khứ họ đã từng tham nhũng chưa? Tuy nhiên, với mục tiêu giànhchiến thắng trong các cuộc cạnh tranh, các ứng cử viên sẽ không bao giờ tiết lộcác thông tin bất lợi đối với mình cho cử tri, và họ chỉ chú ý cung cấp nhữngthông tin có tác động tích cực đến lá phiếu của họ Trong khi đó, người dân với tưcách là các cử tri sẽ không thể nào có được đầy đủ thông tin về người mình sẽbầu chọn khi mà nguồn cung cấp thông tin bị hạn chế Và do vậy, việc bầu nhầmnhững người thiếu năng lực, những người từng có “tiền sự” về tham nhũng, vẫn
có thể xảy ra Đây chính rủi ro luôn tiềm ẩn trong các cuộc bầu cử, đặc biệt là khingười dân không có mấy thông tin về các đại diện
Cách tốt nhất để giảm thiểu những chi phí mà những rủi ro này có thể đemlại cho hệ thống là phải có một hệ thống bầu cử dân chủ, được thực hiện một cáchcông khai, minh bạch cho phép người dân thực sự chọn được người đại diện xứngđáng, không lạm quyền, tham nhũng khi trúng cử, hoặc khi được tuyển dụng làmviệc trong các cơ quan công quyền
2.1.1 Hệ thống bầu cử
Những tiêu chí để đánh giá một hệ thống bầu cử tốt, có thể giúp người dânlựa chọn được các đại diện xứng đáng và ít rủi ro nhất khi họ trở thành người đạidiện là: (1) Khi đi bầu người dân phải có đầy đủ các thông tin về ứng cử viên,những thành tích cũng như những khuyết điểm mà họ gặp phải, quá trình thamgia hoạt động xã hội và hoạt động chính trị; (2) Phải có sự cạnh tranh giữa nhiềuứng cử viên cho một chức danh; (3) Sự khách quan, trung lập của Hội đồng bầucử; (4) Các ứng cử viên phải trình bày cương lĩnh hay chương trình hành độngcủa mình khi tranh cử
Nhìn chung, ở nước ta đã thiết lập được những chế định để có thể tổ chứcnhững cuộc bầu cử dân chủ Các cuộc bầu cử đã góp phần tuyển chọn cho bộmáy nhà nước nhiều nhà chính trị có đức, có tài, có khả năng đáp ứng được cácnhiệm vụ của sự nghiệp cách mạng trong mỗi thời kỳ Các cuộc bầu cử cũng chophép nhân dân thể hiện quyền dân chủ thông qua lá phiếu lựa chọn người đại diệnvào các cơ quan quyền lực nhà nước
Trang 7Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau, côngtác bầu cử ở nước ta vẫn còn tồn tại những hạn chế, chưa hoàn toàn đảm bảođược quyền dân chủ của người dân trong việc lựa chọn những người đại diệncũng như giám sát quyền lực đã uỷ nhiệm Các biểu hiện của tình trạng dân chủhình thức trong quá trình bầu cử, từ khâu giới thiệu ứng cử viên, tiếp xúc cử triđến khâu bỏ phiếu vẫn diễn ra Quá trình hiệp thương bầu cử còn nặng về hợpthức hoá sự chỉ đạo, định hướng từ cấp trên, nên có thể có người được bầu màchưa thực sự xứng đáng, chưa phát huy được tính tích cực chính trị của ngườidân
Do vấn đề cơ cấu thành phần các đại biểu trong quốc hội và các cơ quandân cử, nên các cuộc bầu cử quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp ở nước tahiện vẫn chưa thực sự thể hiện được tính dân chủ và tính cạnh tranh Theo quyđịnh của luật bầu cử, danh sách ứng cử viên phải nhiều hơn số người được bầu,nhưng nhiều hơn bao nhiêu lại không được lượng hoá khiến cho việc vận dụngtại mỗi địa phương không có sự thống nhất Việc áp dụng hình thức đơn vị bầu
cử đa đại diện để bầu ra các đại biểu quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấpcũng bộc lộ những khuyết điểm, đặc biệt là vấn đề trách nhiệm của đại biểutrước cử tri
Ở nước ta hiện nay, việc tuyên truyền vận động bầu cử còn hạn chế cả vềnội dung và hình thức Các phương tiện thông tin đại chúng như báo, đài phátthanh, đài truyền hình… chủ yếu mới dừng lại ở mức độ tuyên truyền, phổ biếnpháp luật về bầu cử cho nhân dân, chứ ít quan tâm đến việc cung cấp thông tin
về các ứng cử viên.3 Những thông tin chính thức được cơ quan phụ trách bầu cửcung cấp cũng rất nghèo nàn Đối với một số người, việc bầu cho người này hayngười khác chỉ mang tính ngẫu nhiên, cảm tính, hoặc được quyết định bởi mộtvài dòng thông tin sơ sài về ứng cử viên tại nơi bỏ phiếu Sau khi cuộc bầu cử
3
Xem: Uỷ ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (2002), Kỷ yếu công tác mặt trận tham gia cuộc bầu cử
đại biểu quốc hội khoá XI, nhiệm kỳ 2002- 2007, Hà Nội, tr.71.
Trang 8kết thúc, nhiều người không thể nhớ tên các đại diện của mình Điều này cho
thấy mối quan hệ giữa các chủ thể quyền lực (các ông chủ) với những người được uỷ quyền (các đại diện) mờ nhạt đến mức độ nào.
Công tác tổ chức và giám sát bầu cử ở nước ta cũng còn chưa được quantâm một cách đúng mức, dẫn đến tình trạng vi phạm các nguyên tắc bầu cử dânchủ Mặc dù nguyên tắc bình đẳng “một người, một phiếu” đã được công bố,nhưng ở một số nơi, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, một số
cử tri vẫn vi phạm nguyên tắc này Hiện tượng bỏ phiếu hộ, bỏ phiếu thay ngườikhác không phải là chuyện hiếm Xét trên bình diện lý thuyết, hành vi bỏ phiếu
hộ thực chất là một kiểu gian lận bầu cử, vi phạm nguyên tắc “một người một
phiếu”
Với một hệ thống bầu cử được thiết kế và thực hiện như đã nêu trên, mốiquan hệ giữa người dân và người được ủy quyền sẽ khó có thể là mối quan hệgiữa người chủ và người đại diện Bởi vì, qua các vòng hiệp thương, người ta cócảm giác người dân không phải là chủ thể duy nhất quyết định ai là người trúng
cử Do việc trúng cử không hoàn toàn phụ thuộc vào lá phiếu của người dân,nên mối quan hệ giữa người đại diện với người bầu ra họ cũng sẽ trở nên mờnhạt Thay vì phải hành động để “trả ơn” cử tri, họ có thể lại hướng vào việc
“trả ơn” những người đã có tiếng nói quyết định trong việc đưa họ vào các cơcấu Do thiếu áp lực của “người chủ”, nên người đại diện cũng thiếu động cơhành động vì lợi ích chung Đây cũng là một lý do giải thích tại sao trước nhữngbức xúc của người dân đối với tình trạng tham nhũng, một số quan chức đượcbầu lại tỏ ra “thiếu quyết tâm chính trị” trong việc áp dụng các biện pháp phòngchống tham nhũng
2.1.2 Hệ thống tuyển dụng công chức:
Đối với hệ thống tuyển dụng công chức, các yêu cầu như tính công khai,minh bạch, cạnh tranh bình đẳng giữa các ứng cử viên, tính khách quan của hộiđồng tuyển chọn …cũng là khá hiển nhiên Những quy tắc này làm hạn chế thấpnhất khả năng chọn nhầm người vào các vị trí quyền lực, và do vậy, có thể giảm
Trang 9thiểu khả năng rủi ro những người được tuyển lựa có thể tham nhũng trong tươnglai.
Từ các nguyên tắc trên nhìn vào cách thức tuyển dụng cán bộ, công chức ởnước ta cho thấy, chúng ta đang phải đối mặt với nhiều vấn đề cần giải quyết.Tình trạng các công chức bộ máy nhà nước cố ý làm sai, dùng quyền lực côngvào các mục đích riêng, trục lợi, tham nhũng được nhiều nghiên cứu đánh giá làkhá nghiêm trọng và mang tính hệ thống Điều này có thể do một số nguyên nhân
cụ thể:
- Cơ chế tuyển lựa công chức theo nhiệm kỳ “suốt đời”: Ở nước ta, đã
thành lệ, khi một người được tuyển vào biên chế có nghĩa là anh ta có thể yêntâm công tác suốt đời Trừ trường hợp phải chịu kỷ luật hay truy tố, còn thì hiếmkhi xảy ra chuyện người này bị sa thải Nhưng vấn đề còn ở chỗ, để chuyển từngạch bậc thấp lên một ngạch bậc cao hơn, một người thường phải trải qua một
kỳ thi, mà dường như những nội dung thi chẳng mấy có liên quan đến công việc
mà anh ta đang và sẽ phải làm sau khi vượt qua kỳ thi Và thường thì dù là ngạchbậc có thể khác, nhưng tính chất công việc của anh ta cũng không có nhiều thayđổi
Theo các số liệu thống kê, hiện trên cả nước có khoảng 210.000 công chứchành chính; 1,4 triệu viên chức làm việc trong lĩnh vực sự nghiệp (giáo dục, y tế,khoa học kỹ thuật, văn hóa thể thao…); 70.000 cán bộ làm việc trong các cơ quanĐảng, đoàn thể và khoảng 250.000 công chức chính quyền cơ sở Tuy nhiên,pháp lệnh công chức hiện chưa đề cập đến vấn đề rất quan trọng là việc tuyểndụng công chức được thực hiện theo kiểu biên chế suốt đời hay ký hợp đồng laođộng như các lực lượng lao động khác? Đây là một vấn đề hết sức nhạy cảm vì
nó liên quan đến lợi ích, đến “cơm áo, gạo tiền” của toàn bộ đội ngũ công chứctrong bộ máy, kể cả những người đang hoạch định chính sách về vấn đề này
Việc xây dựng bộ máy công chức kiểu này đã dẫn tới hàng loạt những hệlụy, đó là tệ quan liêu, trì trệ, bộ máy bị khép kín, hoạt động kém hiệu quả Dokhông có cơ chế sàng lọc thường xuyên, nên không ít trường hợp các công chứclợi dụng vị trí đang nắm giữ để tham nhũng
Trang 10- Cơ chế tuyển dụng cán bộ ở nước ta nhìn chung còn thiếu công khai,
minh bạch: So với trước đây, việc tuyển dụng cán bộ cho bộ máy nhà nước ở
nước ta đã có bước tiến bộ, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục được giảiquyết Việc tuyển dụng cán bộ cho bộ máy ở nhiều nơi, nhiều cơ quan còn thiếucông khai, minh bạch Các thông tin như vị trí tuyển dụng, tiêu chuẩn, số lượng,phương thức tuyển dụng, cách thức đánh giá kết quả tuyển dụng không công khaidẫn đến những tiêu cực Ở mức thấp, đó là sự tuyển dụng theo “chủ nghĩa thânquen”, “có đi có lại”, tuyển những người kém năng lực và phẩm chất, nhưng lại
là “con ông cháu cha” vào bộ máy; ở mức cao, đó là sự mua bán sòng phẳng,nhưng núp dưới những hình thức khá tinh vi
Với cách thức tuyển dụng cán bộ như trên, cùng với chế độ lương bổngcòn tương đối thấp, thì nguy cơ các công chức khi vào làm việc trong bộ máy cóđộng cơ lạm quyền, tham nhũng cũng điều có thể hiểu được Do phải bỏ ra mộtkhoản tiền lớn để mua cơ hội vào làm việc trong bộ máy, nên khi trở thành côngchức, họ sẽ tìm cách để “thu hồi vốn” đối với khoản “đầu tư” ban đầu, và sau đó
là phải có lãi để “tái đầu tư” ở những cuộc thi tuyển cao hơn
Trên thực tế, vai trò của người dân trong quá trình phòng, chống thamnhũng thông qua cơ chế ủy quyền là tương đối hạn chế do các quy định hiện tạicủa chế độ bầu cử và tuyển dụng công chức chưa được được thiết kế một cáchthực sự khách quan và khoa học Người dân với tư cách là chủ thể gốc của quyềnlực nhà nước không có nhiều lựa chọn khi dùng lá phiếu để quyết định ai sẽ làngười đại diện cho mình
2.2 Giám sát quyền lực của các đại diện và các điều kiện để người dân thực hiện sự giám sát nhằm ngăn ngừa nguy cơ tham nhũng
Trong một xã hội dân chủ, người dân sau khi đã uỷ nhiệm quyền lực chocác đại diện có quyền được biết những người họ đang thực thi quyền lực củamình như thế nào Thường thì các công dân bao giờ cũng mong đợi các côngchức được bầu, được lựa chọn làm việc trong bộ máy nhà nước sẽ hoạt động vìlợi ích của toàn dân Người dân cũng sẽ hy vọng rằng, các công chức sẽ không sửdụng quyền lực của mình để làm lợi cho bản thân giới lãnh đạo, các quan chức
Trang 11đang làm việc trong bộ máy, hoặc là làm lợi các nhóm lợi ích đặc biệt nào đó với
sự trả giá của đông đảo các công dân
Có hai điều kiện để người dân giám sát quyền lực được ủy nhiệm là: (1)
Bộ máy nhà nước phải công khai, minh bạch trong các hoạt động của mình; và(2) Người dân có thể phế truất những người đại diện không đủ năng lực hoặc bịtha hóa, biến chất
+ Công khai minh bạch trong hoạt động của bộ máy nhà nước là một điều kiện để người dân giám sát quyền lực của các đại diện:
Để tạo điều kiện cho người dân giám sát quyền lực của các đại diện cầnphải có một khuôn khổ pháp lý đủ sức răn đe, phòng ngừa, cũng như trừng phạtthích đáng những hành vi tham nhũng của các đại diện Do hiện tượng thamnhũng gắn liền với những người có quyền, nên các hoạt động của các công chứctrong bộ máy nhà nước cần được công khai, minh bạch Đây cũng là tiền đề đểngười dân và những người không nắm giữ quyền lực nói chung có thể giám sáthành vi của họ, đồng thời tự bảo vệ bản thân khi tham gia chống tham nhũng
Công khai, minh bạch các hoạt động của bộ máy nhà nước chính là điềukiện để người dân giám sát quyền lực được ủy nhiệm, buộc những người đại diệnphải có trách nhiệm với dân, chống lại nguy cơ tham nhũng Cơ chế trách nhiệmcủa nhà nước nói chung, của các công chức nói riêng bao gồm cả trách nhiệmpháp lý, trách nhiệm chính trị và trách nhiệm tài chính…
Cơ chế trách nhiệm pháp lý bao gồm việc tuân thủ hiến pháp, các đạo luật,sắc lệnh quy định những gì mà công chức nhà nước được làm và không đượclàm, và công dân có thể hành động ra sao để phản đối các quan chức nhà nướckhi họ không đáp ứng được sự mong đợi của người dân
Về mặt chính trị, chính quyền hay bộ máy nhà nước phải có trách nhiệmgiải trình trước nhân dân rằng, các chính sách, cách thức tổ chức và phương thứcthực hiện chính sách nào đó phải được dựa trên những cơ sở khoa học
Về mặt tài chính, những người đại diện cho quyền lực công phải đảm bảoviệc chi dùng tiền thuế của dân vào những mục đích đã được cơ quan lập phápphê duyệt
Trang 12Ngoài ra, các quy định cũng yêu cầu các quan chức nhà nước phải côngkhai nguồn thu nhập và tài sản của mình để công dân có thể xem xét liệu nhữnghành động của họ có bị ảnh hưởng bởi những lợi ích tài chính hay không
Có thể nói, sự thiếu công khai, minh bạch trong hoạt động của bộ máy nhànước đã tạo điều kiện cho các hành vi tham nhũng của các công chức Ánh sángcủa sự công khai, minh bạch soi rọi đến đâu thì những cơ hội cho lạm quyền vàtham nhũng cũng sẽ bị đẩy lùi tới đó Trong quá trình này, việc tạo điều kiện chocác công dân được tiếp cận với hồ sơ của chính quyền cũng là yếu tố quan trọngcủa việc bảo vệ quyền tự do của người dân Những quy định này là điều kiện cầnthiết để thúc đẩy quá trình công khai, minh bạch
Một thách thức có thể dự báo đối với quá trình công khai, minh bạch cáchoạt động của bộ máy nhà nước, đó là động cơ để các công chức nhà nước bưngbít thông tin là rất lớn, và cơ hội để họ vi phạm bất kỳ quy định nào về việc cungcấp thông tin cũng không hề nhỏ
Ở nước ta trong thời gian qua, chúng ta đã tiến hành các cải cách hànhchính, đặc biệt là các thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho người dân giám sátcác hoạt động của các công chức nhà nước Trên cơ sở xác định công khai, minhbạch là trụ cột đặc biệt quan trọng trong công tác phòng, chống tham nhũng, tạođiều kiện cho người dân giám sát bộ máy nhà nước, Chính phủ đã ban hành Luậtphòng chống tham nhũng và nhiều quy định pháp luật về vấn đề này Luật phòng,chống tham nhũng năm 2005 là đạo luật quy định một cách đầy đủ, hệ thống vàtoàn diện nhất về vấn đề công khai, minh bạch từ trước tới nay
Về nội dung cần công khai, minh bạch trong các hoạt động của cơ quan, tổchức, đơn vị, Luật quy định “cơ quan, tổ chức, đơn vị phải công khai hoạt độngcủa mình, trừ nội dung thuộc bí mật nhà nước và những nội dung khác theo quyđịnh của chính phủ” (Điều 11)
Ngoài việc nêu các nguyên tắc quy định nội dung, hình thức đảm bảo côngkhai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị nói chung, Luậtphòng, chống tham nhũng quy định cụ thể về công khai, minh bạch trong một sốlĩnh vực mà thực tế cho thấy xảy ra nhiều hành vi tham nhũng gây thất thoát lớn