Sử dụng phương pháp so sánh trong giảng dạy các tác phẩm văn học

Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 52.3.2 Cách giảng bài cảm thụ văn học bằng phương pháp so sánh 92.3.3 Thực hành ứng dụng phương pháp so sánh trong một số đề thi học sinh gi

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 42.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

2.3.2 Cách giảng bài cảm thụ văn học bằng phương pháp so sánh 92.3.3 Thực hành ứng dụng phương pháp so sánh trong một số đề thi

học sinh giỏi cấp trường, học sinh giỏi cấp tỉnh, thi tuyển sinh đại

học và đề thi THPT Quốc gia

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Văn học là một môn học quan trọng trong chương trình phổ thông vì nó

có tác dụng rất lớn đến việc giúp các em học sinh có một thế giới quan, nhânsinh quan nhân đạo và tiến bộ; giúp các em có một vốn tri thức về tiếng Việt đểbước vào cuộc sống Bên cạnh đó, văn học còn giúp cho học sinh hình thành vàphát triển nhân cách Các em đã được tiếp cận môn Văn từ thuở nhỏ qua nhữngcâu hát ru của bà, của mẹ, qua những câu chuyện cổ tích Khi lớn lên, các emtiếp cận với Văn học nhiều hơn qua các bài học trong chương trình Nhưng cómột điều đáng bàn là lớn lên, trưởng thành hơn, trong quá trình học tập thì một

bộ phận học sinh có xu hướng “lạnh lùng” với môn Văn Để lí giải thực trạngnày các cấp quản lí giáo dục, những người tâm huyết với môn Văn đã đưa ranhiều nguyên nhân khác nhau như vấn đề đầu ra với học sinh ban Xã hội nóichung và môn Văn nói riêng; chương trình sách giáo khoa còn nặng, ít chấtvăn… nhưng một thực tế mà nhiều người phải công nhận là phương pháp dạy vàhọc môn văn trong nhà trường còn không ít bất cập Bên cạnh đó, những nămgần đây với việc đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới các dạng đề thi nhất là

đề thi THPT Quốc gia đòi hỏi phải đổi mới cách dạy và học văn … Để các emhọc môn Văn đạt hiệu quả cao, có hứng thú trong các giờ học cũng như tham giatốt trong các kỳ thi và đáp ứng được nhu cầu cuộc sống hoặc nghề nghiệp saunày, trong quá trình giảng dạy, cá nhân tôi đã cố gắng tìm tòi nhiều phươngpháp khác nhau để truyền thụ cho học sinh, ví dụ như phương pháp thuyết trình,phương pháp vấn đáp, phương pháp làm việc theo nhóm, phương pháp phântích, phương pháp giảng bình…

Nhìn một cách chung nhất thì khi tiếp cận tác phẩm Văn học, học sinhthường rất khó khăn bởi có quá nhiều điều phức tạp, thêm vào đó các em lạikhông muốn vướng vào các vấn đề dài dòng khó hiểu Vậy có cách nào giúp các

em không?

Từ kinh nghiệm giảng dạy môn văn trong những năm qua, cá nhân tôinghĩ rằng để có một giờ học hấp dẫn, học sinh yêu thích môn Văn, người giáoviên cần sử dụng nhiều phương pháp khác nhau Có thể nói rằng để có một giờVăn thành công giáo viên cần có một sự tổng hợp về phương pháp, trong đó “Sửdụng phương pháp so sánh trong giảng dạy các tác phẩm văn học và làm các đềthi liên quan” là một phương pháp khá phổ biến đã được tôi áp dụng và đạt đượcnhững kết quả quan trọng

Xuất phát từ những lý do trên tôi lựa chọn đề tài “Sử dụng phương pháp

so sánh trong giảng dạy các tác phẩm văn học” giúp học sinh học tốt các giờ

ngữ văn và giải tốt các đề thi liên quan

1.2 Mục đích nghiên cứu

1.2.1 Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm đối với giáo viên

Những năm gần đây, đề thi tuyển sinh, thi THPT Quốc gia, học sinh giỏicác cấp có dạng đề so sánh văn học Vì vậy, SKKN Sử dụng phương pháp so sánh trong giảng dạy các tác phẩm văn học” sẽ giúp giáo viên Ngữ văn có cái

nhìn toàn diện hơn khi hướng dẫn học sinh so sánh tác phẩm văn học và thực sựchú ý hơn trong việc rèn kĩ năng so sánh văn học cho học sinh, đồng thời xácđịnh được hướng dạy, hướng ôn tập, hướng khai thác tác phẩm và hướng ra đềkiểm tra nhằm đáp ứng yêu cầu đề thi tuyển sinh, đề thi học sinh giỏi các cấp, đềthi THPT Quốc gia

Bên cạnh đó, SKKN Sử dụng phương pháp so sánh trong giảng dạy các tác phẩm văn học” chắc chắn sẽ đưa ra những vấn đề cơ bản của chuyên

môn, nảy sinh những tranh luận, hoặc những ý kiến bổ sung, góp ý thêm Vì thế,SKKN còn góp phần thúc đẩy và khơi dậy phong trào học hỏi, tìm tòi, sáng tạocủa các thầy cô bộ môn Văn

Mục đích của dạng bài so sánh văn học này là để chỉ ra được chỗ giốngnhau và khác nhau giữa các đối tượng được so sánh từ đó thấy được điểm kếthừa, cách tân của từng khuynh hướng văn học, giai đoạn văn học, tác giả, tácphẩm,…thấy được vẻ đẹp riêng của từng tác giả, tác phẩm, sự đa dạng trongphong cách nhà văn, góp phần hình thành kỹ năng lí giải nguyên nhân của sựgiống nhau, khác nhau giữa các hiện tượng văn học Đối tượng của so sánh vănhọc rất đa dạng, để cảm thụ một số tác phẩm văn học dưới dạng so sánh đạt hiệuquả cao đòi hỏi người học sinh không chỉ nắm vững kiến thức cơ bản mà cònphải nắm sâu, có năng lực cảm thụ tốt, tư duy khái quát cao…Nếu là học sinh cónăng lực thấp hoặc trung bình chắc các em sẽ khó có thể tìm ra điểm tươngđồng, khác biệt lại càng không thể lí giải được nguyên nhân vì sao lại như thế,không biết được nét riêng biệt, độc đáo của các nhà văn, nhà thơ…Như vậy,giáo viên căn cứ vào đây dễ dàng phân loại được học sinh và lựa chọn đượcnhững học sinh chất lượng tốt cho các đội tuyển

1.2.2 Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm đối với học sinh

Trước đây thường có bộ đề thi và những bài văn mẫu có sẵn nên học sinh

đa phần chỉ cần học thuộc lòng là đủ đáp ứng yêu cầu thi cử và yêu cầu học tập.Song với việc đổi mới phương pháp dạy và học hiện nay, cách dạy và học cũ đãkhông còn phù hợp Học sinh tránh được lối học vẹt, học tủ, thụ động Khi sửdụng phương pháp so sánh trong giảng dạy tác phẩm văn học: học sinh phải cómột hệ thống kiến thức hoàn thiện từ tác giả, tác phẩm đến giai đoạn văn họcthậm chí là cả lí luận văn học…Để làm tốt phương pháp so sánh đòi hỏi học sinhphải nhận ra những nét tương đồng, khác biệt dù là nhỏ nhất, những kế thừa,cách tân, nét riêng… của từng tác giả, tác phẩm, qua đó đánh giá được chính xácnhững đóng góp của mỗi nhà văn, nhà thơ Đồng thời với việc sử dụng phươngpháp so sánh học sinh không chỉ nắm vững, nắm sâu tác phẩm mà còn khám phá

ra cái hay, cái đẹp… sẽ giúp học sinh có một năng lực cảm thụ tốt, tinh tế, pháthuy được năng khiếu, sở trường, cách suy nghĩ của mình, từ đó nâng cao hơnchất lượng học tập Không chỉ vậy, để làm tốt phương pháp so sánh văn học,học sinh còn cần phải có một quá trình tích luỹ cộng với lòng yêu thích và say

mê tìm tòi, khám phá môn Ngữ văn Chính điều đó đã thắp lên ngọn lửa của sựđam mê khiến các em ngày càng thích thú và gắn bó với môn học Ngữ văn hơn

1.2.3 Đáp ứng được yêu cầu của xu hướng đề thi hiện nay

Gần đây trong đề thi tuyển sinh của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt là ở

kỳ thi THPT Quốc gia, ở câu nghị luận văn học (4,0 hoặc 5,0 điểm) có thể xuấthiện dạng đề so sánh Bên cạnh đó, các kỳ thi học sinh giỏi các cấp cũng rất chútrọng dạng đề này Vì vậy: Sử dụng phương pháp so sánh trong giảng dạy các tác phẩm văn học” chính là giúp thầy cô và các em đáp ứng tốt yêu cầu của

xu hướng ra đề thi hiện nay

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Các tác phẩm văn học trung đại, văn học hiện đạitrong chương trình THPT, áp dụng cho học sinh lớp 10, 11, 12 trường THPTQuảng Xương 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết có kết quả yêu cầu, nhiệm vụ đã đặt ra của đề tài, tôi đã sửdụng một số phương pháp lí luận như:

-Phương pháp thống kê

-Phương pháp phân loại, phân tích

-Phương pháp so sánh

-Phương pháp tổng hợp…

Cùng với một số phương pháp nghiên cứu thực tiễn như :

-Phương pháp quan sát, điều tra

-Phương pháp trải nghiệm thực tế giảng dạy

-Sử dụng sách tham khảo, tài liệu trên mạng internet…

PHẦN 2: NỘI DUNG SÁNG KIẾN 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Trong kỳ họp của Quốc hội khóa X về đổi mới chương trình phổ thông,

đã khẳng định mục tiêu của việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông lầnnày là “Xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục, sách giáo khoaphổ thông mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứngyêu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đấtnước, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp cận trình độ giáodục phổ thông ở các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới” [1] Ngànhgiáo dục đang trên con đường thực hiện đổi mới theo Chỉ thị số 14/2001/CT-TTg về việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã được xác định trongNghị quyết TW IV khóa VII (1993), Nghị quyết TW 2 khóa VIII (12/1996),được thể chế hóa trong Luật giáo dục (2005), được cụ thể hóa trong các chỉ thịcủa Bộ GD&ĐT, đặc biệt là Chỉ thị số 14 (4/1999)

Bên cạnh đó còn có: “Một trong những trọng tâm của việc đổi mớichương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông là tập trung vào đổi mớiphương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủ độngcủa học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn đúng mực của giáo viên nhằm pháttriển tư duy độc lập, sáng tạo góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu tựhọc, bồi dưỡng hứng thú học tập tạo niềm tin và niềm vui trong học tập”[2].Chính vì vậy, chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ Văn đã viết rằng môn

Ngữ văn là một môn học công cụ Năng lực sử dụng tiếng Việt và tiếp nhận tácphẩm văn học mà môn học này trang bị cho học sinh là công cụ để học sinh họctập và sinh hoạt, nhận thức về xã hội và con người, bồi dưỡng tư tưởng, tìnhcảm, đặc biệt là tư tưởng nhân văn và tình cảm thẩm mĩ Do đó nhiệm vụ củachương trình môn Ngữ văn là cung cấp kiến thức về Văn học, trang bị nhữngđánh giá, nhận định về tác gia, tác phẩm, nâng cao năng lực thẩm mĩ, kỹ năngsống Học sinh học Ngữ văn không phải chỉ đọc hiểu các loại văn bản, viết cácloại văn bản thông dụng, nói đúng phong cách ngôn ngữ, mà còn biết đọc - hiểu,giao tiếp với loại văn bản phức tạp nhất, là văn bản văn học nghệ thuật Hiểuđược tính chất của bộ môn, chúng ta sẽ thấy, chỉ dạy văn học theo lối “giảngvăn” truyền thống, thầy giảng trò nghe một cách thụ động thì không thể đào tạo

ra những thế hệ học sinh mới được

Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực; tự giác, chủđộng, sáng tạo cuả học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồidưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn,tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh cũngnhư đáp ứng yêu cầu của các đề thi tuyển sinh, nhất là đề thi THPT Quốc gia.Với những căn cứ đó, bản thân đã cố gắng tìm tòi và phát huy những phương

pháp dạy học tích cực trong đó có “Sử dụng phương pháp so sánh trong giảng dạy các tác phẩm văn học”.

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Trên thực tế ta nhận thấy việc học nói chung và việc giảng dạy môn vănnói riêng vẫn luôn là vấn đề nhận được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước vàđông đảo các nhà nghiên cứu, mọi tầng lớp nhân dân Đội ngũ giáo viên luôn nỗlực tìm tòi, đổi mới phương pháp dạy học nhằm đem lại kết quả tốt nhất chohoạt động dạy và học, hướng tới nhận thức và tình cảm của học sinh Tuy nhiên:

Về phía giáo viên: giáo viên gặp không ít những khó khăn thử thách như

tư liệu dạy học khan hiếm, trong phân phối chương trình những tiết làm văndưới kiểu bài so sánh văn học chưa nhiều nên tư liệu dạy học rất ít Do phânphối chương trình và thời gian lên lớp ngắn nên hầu hết các giáo viên chỉ chú ý

đi sâu, đào kĩ vào các vấn đề trung tâm tác phẩm, ít có điều kiện giảng tác phẩmbằng phương pháp so sánh, nếu có cũng chỉ là sự liên hệ mở rộng chứ chưa đisâu vào các phương diện cụ thể Thêm vào đó kĩ năng so sánh còn hạn chế, ngạiđầu tư công sức

Về phía học sinh: hiện nay hứng thú học văn ở học sinh đã giảm sút đáng

kể Học sinh thờ ơ với bộ môn, quá trình học không phải là quá trình tìm tòikhám phá mà miễn cưỡng bắt buộc Từ tư tưởng ấy dẫn đến kết quả không chỉcảm thụ sai tác phẩm mà năng lực rung cảm của học sinh cũng dần bị xói mòn.Đây là vấn đề khiến chúng ta phải lưu tâm Không chỉ vậy, phần nhiều học sinhcòn lúng túng, chưa có kĩ năng so sánh văn học: so sánh văn học đòi hỏi họcsinh phải tổng hợp nhiều kĩ năng Những dạng bài so sánh thường khó, phức tạpđòi hỏi học sinh phải có tư duy tổng hợp Bên cạnh đó, học sinh sử dụng tài liệutham khảo nhiều, nhiều tài liệu chất lượng kém Học sinh bị lúng túng, thiếu tự

tin, thiếu sự tìm tòi đánh giá, không phát huy được tính tích cực, chủ động, sángtạo Thực tế hiện nay, học sinh bị hổng kiến thức từ các lớp học dưới, học trướcquên sau, cho nên khi tiếp thu kiến thức ở mức độ cao và sâu còn hạn chế Phầnlớn học sinh chỉ biết diễn xuôi nội dung một cách cứng nhắc và gượng ép, vụng

về, chưa biết cách đối chiếu so sánh giữa các văn bản với nhau

Từ những vấn đề mang tính lí luận đến thực trạng của việc dạy và học vănhiện nay, chúng ta có thể thấy việc đổi mới phương pháp giảng dạy bộ môn lànhu cầu bức thiết; vừa là quyền lợi, vừa là trách nhiệm của mỗi người Mỗi giáoviên cần chủ động bồi dưỡng kiến thức linh hoạt kết hợp sử dụng các phươngpháp để đạt hiệu quả cao Nhưng theo tôi, điều quan trọng trước hết là ngườigiáo viên biết cách khai thác tác phẩm từ nhiều góc độ Trong đó, giảng dạy tácphẩm bằng phương pháp so sánh là một hướng đi đơn giản nhưng góp phầnkhông nhỏ trong việc khám phá nội dung, chủ đề tư tưởng của tác phẩm

Tác phẩm văn học trong nhà trường thường là những tác phẩm nghệ thuật

đã được cân nhắc, lựa chọn rất kĩ, có giá trị lớn cả về nội dung tư tưởng lẫn giátrị nghệ thuật Vì vậy để khám phá hết những cái hay, cái đẹp của một văn bảnkhông phải là một điều dễ dàng, đặt ra nhiều thử thách với giáo viên: làm thếnào để có thể hướng dẫn dẫn học sinh chiếm lĩnh hết được những giá trị tácphẩm Chính vì con đường khám phá có tính chất "mở" như vậy mà thời gian cóhạn, nên đòi hỏi người giáo viên cần xác định được trọng tâm bài dạy, thiết kếgiáo án phù hợp với đối tượng Nhất là nên tìm những phương pháp khác nhau

để giúp học sinh tiếp cận đến đích văn bản

Vì vậy, tôi mong muốn trình bày một vài suy nghĩ, giải pháp của bản thân

về giảng dạy tác phẩm bằng phương pháp so sánh Đây là một cách hay để tạo

sự chú ý, kích thích hứng thú học tập của các em học sinh cũng như giúp các emđạt kết quả cao trong học tập, trong thi cử Mong rằng sẽ nhận được sự góp ý,

bổ sung chân thành của bạn bè, đồng nghiệp

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Trong quá trình giảng dạy ở nhà trường tôi đã rút ra được những kinhnghiệm cho bản thân (mặc dù những kinh nghiệm ấy còn chưa nhiều) Tôi nghĩrằng, một tiết học hấp dẫn và đạt hiệu quả phải có những phương pháp phù hợpcủa giáo viên nhằm thu hút học sinh Từ những suy nghĩ ban đầu, tôi đem nóthực hiện vào quá trình giảng dạy và đã đạt những hiệu quả nhất định Đó làgiảng dạy tác phẩm văn học bằng phương pháp so sánh Cách thức tiến hànhnhư sau:

2.3.1 Tìm hiểu các kiểu bài so sánh văn học

a Khái niệm về so sánh

Theo Từ điển Tiếng Việt thì “so sánh là nhìn vào cái này mà xem xét cái

kia để thấy sự giống nhau, khác nhau hoặc sự hơn kém”[3].

Còn theo Từ điển Tu từ – phong cách học – thi pháp học thì “so sánh là

phương thức diễn đạt tu từ khi đem sự vật này đối chiếu với sự vật khác miễn là giữa hai sự vật có một nét tương đồng nào đó để gợi ra hình ảnh cụ thể, những cảm xúc thẩm mỹ trong nhận thức của người đọc, người nghe”[4].

Từ những khái niệm trên vận dụng vào việc rèn kĩ năng cảm thụ văn họccho học sinh, có thể thấy so sánh giúp cho học sinh hiểu rõ hơn đối tượng (cóthể là những chi tiết, nhân vật, hình tượng, quan niệm…) cảm nhận được nhữngmới mẻ, độc đáo của đối tượng cũng như những sáng tạo của nghệ sĩ.

Bởi vậy, trong quá trình nhận thức người ta thường so sánh để tìm ra

những điểm giống và khác nhau giữa các đối tượng để có được những nhận xét, đánh giá chính xác [6].

Với phân môn làm văn trong nhà trường phổ thông, so sánh văn học làmột thao tác lập luận cạnh các thao tác lập lụân như: phân tích, bác bỏ, bình luận

đã được đưa vào SGK Ngữ văn 11

-So sánh hai lời nhận định về một tác phẩm…

Quá trình so sánh có thể chỉ diễn ra ở các tác phẩm của cùng một tácgiả, nhưng cũng có thể diễn ra ở những tác phẩm của các tác giả cùng hoặckhông cùng một thời đại, giữa các tác phẩm của những trào lưu, trườngphái khác nhau của một nền văn học Vì vậy ta có thể chia ra thành các kiểubài so sánh văn học như sau:

b.1 So sánh các tác phẩm

Đây là trường hợp hai tác phẩm trọn vẹn được yêu cầu phân tích, đối sánhvới nhau Đó có thể là tác phẩm thơ hoặc tác phẩm thuộc thể loại khác Tuynhiên, đây là một dạng đề bài có biên độ so sánh khá rộng nên có lẽ sẽ khôngxuất hiện thường xuyên Thường thì đối tượng so sánh là các bài thơ ngắn

Sau khi giáo viên giảng dạy xong một số tác phẩm hoặc trong quá trìnhgiảng dạy một tác phẩm nào đó giáo viên hướng dẫn học sinh đối chiếu so sánh

Ví dụ 1: Anh/chị hãy phân tích, so sánh bài thơ Đất nước của Nguyễn

Đình Thi và đoạn trích Đất nước (trích Mặt đường khát vọng) của Nguyễn Khoa

Điềm

Ví dụ 2: Cảm hứng về dòng sông trong Người lái đò Sông Đà của Nguyễn

Tuân và Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Ví dụ 3: Cảm hứng đất nước qua Việt Bắc và Tây Tiến.

b.2 So sánh đoạn thơ, đoạn văn

Đối với dạng bài này, phải thâm nhập được vào các đoạn thơ, đoạn văn,xem xét chúng như những đơn vị nghệ thuật độc lập lại vừa phải đặt chúng trongmối liên hệ với chỉnh thể để việc phân tích, luận giải được thỏa đáng hơn

Ví dụ 1: Tiếng nói riêng của Xuân Diệu và Hàn Mặc Tử trong cảm nhận

về sự sống trần gian qua 2 đoạn thơ sau [9]:

“ Của ong bướm này đây tuần tháng mật;

Này đây hoa của đồng nội xanh rì;

Này đây lá của cành tơ phơ phất;

Của yến anh này đây khúc tình si;

Và này đây ánh sáng chớp hàng mi, Mỗi buổi sớm, thần vui hằng gõ cửa;

Tháng giêng ngon như một cặp môi gần;”

( Vội vàng- Xuân Diệu)

“Sao anh không về chơi thôn Vĩ ? Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên Vườn ai mướt quá xanh như ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền.”

(Đây thôn Vĩ Dạ- Hàn Mặc Tử)

Ví dụ 2: Cảm nhận của anh/chị về hai đoạn văn sau: [7]

“…Còn xa lắm mới tới cái thác dưới Nhưng đã thấy tiếng nước réo gần mãi lại réo to mãi lên Tiếng nước thác nghe như là oán trách gì, rồi lại như là van xin, rồi lại như là khiêu khích, giọng gằn mà chế nhạo Thế rồi nó rống lên như tiếng một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu rừng tre nứa nổ lửa, đang phá tuông rừng lửa, rừng lửa cùng gầm thét với đàn trâu da cháy bùng bùng.”

(Người lái đò Sông Đà – Nguyễn Tuân)

“Trước khi về đến vùng châu thổ êm đềm, nó đã là một bản trường ca của rừng già, rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn, và cũng có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng Giữa lòng Trường Sơn, sông Hương đã sống một nửa cuộc đời của mình như một cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại.”

(Ai đã đặt tên cho dòng sông – Hoàng Phủ Ngọc Tường)

b.3 So sánh ở cấp độ các vấn đề nội dung tư tưởng của tác phẩm (hoặc của đoạn thơ, đoạn văn)

Những bài văn thuộc dạng này có thể yêu cầu phân tích, so sánh các

phương diện, nội dung tư tưởng như: tư tưởng hiện thực, tư tưởng nhân đạo, chủ

nghĩa yêu nước…

Ví dụ 1: Cảm hứng quê hương đất nước trong các bài thơ Việt Bắc của Tố

Hữu, Tiếng hát con tàu của Chế Lan Viên và đoạn trích Đất nước (trích Trường

ca Mặt đường khát vọng) của Nguyễn Khoa Điềm.

Ví dụ 2: Anh/chị hãy phân tích, so sánh tư tưởng hiên thực, tư tưởng nhân

đạo của Nam Cao và Kim Lân qua truỵên ngắn Chí Phèo và truyện ngắn Vợ

nhặt.

b.4 So sánh ở cấp độ các vấn đề hình thức nghệ thuật của tác phẩm

Dạng này có thể xảy ra: nghệ thuật xây dựng tình huống truyện (tìnhhuống hành động, tình huống tâm trạng, tình huống nhận thức), nghệ thuật phântích và diễn tả tâm lí nhân vật, nghệ thuật sử dụng ngôn từ…

- Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện

Tình huống truyện giữ vai trò là hạt nhân của tác phẩm truyện ngắn Nóchính là hoàn cảnh riêng được tạo nên bởi một sự kiện đặc biệt khiến cho tại đócuộc sống hiện lên rõ nhất và ý nghĩa tư tưởng của tác giả cũng bộc lộ một cách

rõ nét

Ví dụ 1: Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện trong Vợ nhặt của Kim

Lân và Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu.

- Nghệ thuật phân tích và diễn tả tâm lí nhân vật

Khi phân tích đối sánh cần chú ý các yếu tố bên ngoài góp phần thể hiệnnội tâm, yếu tố bên trong thể hiện nội tâm…

Ví dụ 2: Diễn biến tâm lí nhân vật Mị trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ với người vợ nhặt trong tác phẩm Vợ nhặt

b.5 So sánh các hình tượng nhân vật văn học

Có thể hình tượng nhân vật là con người, hình tượng thiên nhiên, hình

tượng cái “tôi” trữ tình hoặc một hình tượng nào đó trong thế giới nghệ thuật

của tác phẩm

Ví dụ 1: Cảm nhận của anh/chị về nhân vật Việt trong truyện ngắn Những

đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi và nhân vật Tnú trong truyện

ngắn Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành.

Ví dụ 2: Phân tích, so sánh nhân vật nữ trong tác phẩm Vợ chồng A

Phủ của Tô Hoài, Vợ nhặt của Kim Lân, Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn

Minh Châu

Ví dụ 3: Cảm nhận của anh chị về vẻ đẹp của nhân vật Dít trong truyện

Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành và nhân vật Chiến trong truyện Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi.

b.6 So sánh các chi tiết, hình ảnh

Dạng đề này thường hướng đến các chi tiết trong tác phẩm văn xuôi, chitiết thường biểu hiện cho số phận, tính cách, tâm hồn nhân vật…

Ví dụ 1: “Chao ôi, người ta dựng vợ gả chồng cho con là lúc trong nhà

ăn nên làm nổi, những mong sinh con đẻ cái mở mặt sau này Còn mình thì… Trong kẽ mắt kèm nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt …”

(Vợ nhặt – Kim Lân)

“Thằng nhỏ cho đến lúc này vẫn chẳng hề hé răng, như một viên đạn bắn vào người đàn ông và bây giờ đang xuyên qua tâm hồn người đàn bà, làm rỏ xuống những dòng nước mắt”

(Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu) Anh/chị cảm nhận thư thế nào về chi tiết “dòng nước mắt” trong những

câu văn trên [10]

Ví dụ 2: Chi tiết “bát cháo hành” trong truỵên ngắn Chí Phèo (Nam Cao)

và chi tiết “lời di huấn” của Huấn Cao trong truyện ngắn Chữ người tử

tù (Nguyễn Tuân) đều tác động và đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc đời

những người lầm đường Hãy trình bày suy nghĩ của anh/chị về các chi tiết ấy[8]

Ví dụ 3: Cảm nhận của anh/chị về chi tiết “tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ

quá” mà nhân vật Chí Phèo cảm nhận được sau đêm gặp Thị Nở (Chí Phèo

-Nam Cao) và chi tiết “Mị nghe tiếng sáo vọng lại, thiết tha bổi hổi” mà nhân vật

Mị nghe được trong đêm tình mùa xuân (Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài)[11].

b.7 So sánh cái tôi trữ tình giữa các bài thơ

Ví dụ: Cái tôi của Xuân Diệu và Tố Hữu qua hai tác phẩm Vội vàng và Từ ấy

Ví dụ 1: Về hình tượng sông Đà trong đoạn trích Người lái đò sông Đà

(trích tùy bút sông Đà) của Nguyễn Tuân) có ý kiến cho rằng: con sông Đà là

một loài thủy quái vừa hung ác vừa nham hiểm, ý kiến khác thì nhấn mạnh: con sông Đà dịu dàng như một thiếu nữ, gợi cảm như một “cố nhân” và bí ẩn như một “người tình nhân chưa quen biết”

Bằng cảm nhận về hình tượng sông Đà, anh/chị hãy bình luận các ý kiếntrên [12]

Ví dụ 2: Bàn về bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh có ý kiến cho rằng: bài thơ

thể hiện quan niệm rất mới mẻ và hiện đại của Xuân Quỳnh về tình yêu Nhưng

lại có ý kiến khác cho rằng: bài thơ thể hiện quan niệm về tình yêu mang tính

truyền thống

Từ cảm nhận về bài thơ Sóng, anh/chị hãy bình luận về các ý kiến

trên[12]

2.3.2 Cách giảng bài cảm thụ văn học bằng phương pháp so sánh

Để giảng được bài cảm thụ văn học trong thế đối sánh, trước hết ngườigiáo viên cần phải xác định được:

a Yêu cầu của thao tác so sánh

– So sánh phải dựa trên cùng một tiêu chí, chung một bình diện để tránh khậpkhiễng

– So sánh trên nhiều cấp độ: nhỏ nhất là giữa các chi tiết, từ ngữ, hình ảnh; lớnhơn là các nhân vật, sự kiện, tác phẩm, tác giả và phong cách…

– So sánh thường đi đôi với nhận xét, đánh giá thì so sánh đó mới trở nên sâusắc

- Phải xác định trúng, nắm bắt chính xác yêu cầu của thao tác so sánh thì ngườigiảng mới có thể giảng đúng hướng, khoanh được vùng kiến thức để giải quyếtvấn đề

Ví dụ về vấn đề so sánh Vợ nhặt của Kim Lân và Một đám cưới của Nam

Cao, người giảng cần biết đây là so sánh giữa hai tác phẩm, phạm vi rộng vì vậycần huy động kiến thức trong toàn bộ tác phẩm chứ không ở phương diện nhân

vật, chủ đề hay kết thúc tác phẩm Từ đó đặt ra yêu cầu đối với người sử dụngthao tác so sánh.

b Yêu cầu đối với người sử dụng thao tác so sánh

- Phải có vốn tri thức rộng về văn chương kết hợp với trí tuệ sắc sảo và năngkhiếu liên tưởng, tưởng tượng

- Phải có khả năng nắm vấn đề cụ thể, chi tiết đồng thời có khả năng khái quát,tổng hợp

- So sánh để làm nổi bật đối tượng chứ không phải phô trương kiến thức, rơi vàolan man, mất trọng tâm So sánh phải tự nhiên, phù hợp, không gượng ép

Như vậy, kiểu bài cảm thụ văn học trong quan hệ đối sánh là kiểu bài nghịluận mà đối tượng được đưa ra cảm thụ không phải chỉ là một tác phẩm riêng lẻ

mà thường phải từ hai tác phẩm (hay đoạn trích) trở lên Đối với kiểu bài này,người giảng bài và làm bài phải biết phân tích các đối tượng trong thế so sánh đểtìm ra những chỗ giống nhau, khác nhau, từ đó hiểu rõ hơn về cái hay, cái đẹpcủa các tác phẩm, nét độc đáo trong phong cách của mỗi tác giả…

Kiểu bài này đòi hỏi người giảng bài, làm bài phải có năng lực thẩm bìnhvăn chương tinh nhạy, kiến thức lí luận văn học, kiến thức về văn học sử (tácphẩm và tác giả) phong phú và phải có năng lực khái quát tổng hợp vấn đề cao

Trong quá trình rèn luyện kĩ năng làm bài cho học sinh, nếu chúng ta biếtchọn và đưa ra nhiều đề văn thuộc dạng này không chỉ giúp các em củng cốđược thao tác phân tích, tổng hợp, khái quát nâng cao vấn đề mà còn là cơ hội

để các em biết xâu chuỗi và vận dụng một cách nhuần nhuyễn các kiến thức đãhọc, phát huy năng lực sáng tạo của các em

Do phạm vi của một sáng kiến kinh nghiệm, tôi không có đủ điều kiện

để trình bày hết tất cả các cách giảng tác phẩm văn học bằng phương pháp

- Các chi tiết cùng trong một tác phẩm

- Các chi tiết giống nhau trong các tác phẩm khác nhau theo loại thể:Trong tác phẩm tự sự, tác phẩm trữ tình…

- Các chi tiết hình ảnh giống nhau giữa các tác phẩm không cùng loại thể

- Các chi tiết về không gian trong các truyện ngắn

- Các chi tiết, hình ảnh trong các tác phẩm thơ thể hiện quá trình trảinghiệm cuộc sống, cách cảm nhận và thể hiện những cảm nhận trong tác phẩm

2.3.2.2 So sánh các chi tiết, hình ảnh trong cùng tác phẩm

Chi tiết văn học không chỉ thể hiện nội dung mà đôi khi còn thể hiện tàinăng, khả năng quan sát, trải nghiệm tinh tế của nhà văn Vì thế, phân tích tácphẩm văn học, chỉ khai thác một cách đơn thuần các chi tiết đôi khi còn thiếu