Để có thể làm được và làm tốt bài văn nghị luận bàn về ýkiến văn học với những yêu cầu cụ thể rất phong phú và đa dạng thì học sinh cầnphải rèn luyện trong một quá trình với một phương p
Trang 1MUC TÓM LƯỢC NỘI DUNG TRANG
Mục lục
2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh
3.1 Phân loại các dạng đề nghị luận về ý kiến văn học 53.1.1 Phân loại dựa trên nội dung của ý kiến văn học 53.1.2 Phân loại dựa trên hình thức của ý kiến văn học 63.2 Định hướng việc xác định phạm vi kiến thức văn học
Danh mục các đề tài sáng kiến kinh nghiệm đã được đánh
I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trang 2Môn Ngữ văn trong trường phổ thông là một môn học đặc thù với tổ hợpcác phân môn, bao gồm: đọc - hiểu văn bản tác phẩm văn học, tiếng Việt, làmvăn và lí luận văn học Trong các phân môn đó thì phân môn Làm văn là mộtphân môn khó, là sự vận dụng tổng hợp tri thức và kĩ năng của các phân môncòn lại, mà sản phẩm của nó là những bài làm văn và cũng là thước đo cuối cùng
và cao nhất về chất lượng dạy và học của cả môn học
Nghị luận văn học là kiểu bài làm văn tổng hợp kiến thức văn học, kiếnthức về cuộc sống, vốn văn hóa cũng như tư tưởng, tình cảm cùng với năng lựcngôn ngữ, năng lực tư duy, khả năng lập luận logic và sự sáng tạo của học sinh.Trong nghị luận văn học thì dạng đề nghị luận về ý kiến văn học là dạng đề bàikhó nhất, đòi hỏi năng lực của người học ở mức độ cao và phức tạp nhất, cả vềkiến thức và kĩ năng Để có thể làm được và làm tốt bài văn nghị luận bàn về ýkiến văn học với những yêu cầu cụ thể rất phong phú và đa dạng thì học sinh cầnphải rèn luyện trong một quá trình với một phương pháp khoa học và phù hợp
Trong các kỳ thi từ thi Đại học - cao đẳng trước đây đến thi THPT quốcgia hiện nay, nhất là trong các kỳ thi chọn học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp quốc gia,dạng đề bài nghị luận về ý kiến văn học luôn được ưu tiên lựa chọn và là nhữngthử thách thực sự đối với học sinh
Rèn luyện kiến thức và kĩ năng để làm tốt bài văn nghị luận nói chung, bàivăn nghị luận về ý kiến văn học nói riêng còn là rèn luyện cho học sinh khảnăng biện luận vấn đề, biết nhận thức, lí giải, bình luận và phản biện khi gặpnhững vấn đề phức tạp khi các em bước chân vào cuộc sống
Vì những lí do trên và với kinh nghiệm của mười lăm năm giảng dạy mônNgữ văn nói chung, dạy làm văn nghị luận nói riêng, cùng với những kết quả
vận dụng đã đạt được của đề tài sáng kiến kinh nghiệm năm 2012 (Đề tài: Nâng
cao hiệu quả dạy ôn tập môn Ngữ văn bằng cách phân nhóm các dạng đề bài văn nghị luận), tôi xin được đề xuất đề tài sáng kiến kinh nghiệm: Rèn luyện kĩ năng
làm văn theo đặc trưng loại đề để nâng cao chất lượng bài làm văn nghị luận về
ý kiến văn học
2 Mục đích nghiên cứu
Trang 3Mục đích nghiên cứu của chúng tôi là rèn luyện cho học sinh hệ thống kĩnăng và thao tác làm bài theo những yêu cầu riêng của dạng đề để nâng cao chấtlượng các bài làm văn nghị luận về ý kiến văn học.
3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là những kĩ năng và thao tác để triểnkhai một bài văn nghị luận về ý kiến văn học
Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là những các dạng đề bài khác nhau củaloại bài làm văn nghị luận về ý kiến văn học
4 Phương pháp nghiên cứu
Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp sau:
- Phương pháp vấn đáp - gợi mở, nêu ví dụ;
- Phương pháp diễn giải và một số phương pháp khác
5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
So với đề tài sáng kiến kinh nghiệm "Nâng cao hiệu quả dạy ôn tập môn Ngữ
văn bằng cách phân nhóm các dạng đề bài văn nghị luận" mà chúng tôi đã triển khai từnăm học 2011 - 2012 thì đề tài sáng kiến kinh nghiệm này có những điểm mớinhư sau:
Đề tài này đi sâu vào những kĩ năng theo đặc trưng loại đề đối với một
loại đề cụ thể là Nghị luận về ý kiến văn học - loại đề bài chủ yếu trong các kỳ
thi chọn học sinh giỏi từ cấp tỉnh đến cấp quốc gia
Đề tài này đi vào phân tích chi tiết các bước trong quy trình triển khaicách làm một bài văn nghị luận về ý kiến văn học, các kĩ năng cơ bản mà họcsinh cần phải nắm vững và vận dụng thuần thục như một "công thức mở" để giảiquyết vấn đề
II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Trang 41 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
"Văn nghị luận là một thể loại thường dùng trong đời sống xã hội Hiểu vànắm vững quá trình, phương pháp làm văn nghị luận sẽ giúp ta có được một tưduy sắc bén, chuẩn xác; đồng thời có thể trình bày luận điểm của mình một cáchhoàn thiện, có sức thuyết phục mạnh mẽ" [3, tr.3]
"Kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận được trong mộtlĩnh vực nào đó vào thực tế"[2; tr.517]
"Nghị luận là dùng ý kiến, lí lẽ của mình để bàn bạc, thuyết phục ngườikhác về một vấn đề nào đó"[4; tr.6]
Như vậy, kĩ năng làm bài văn nghị luận là khả năng vận dụng những kiếnthức văn học, kiến thức về làm văn, kiến thức ngôn ngữ và kiến thức đời sống củabản thân để bàn bạc, thuyết phục người khác về một vấn nào đó về văn học hay đờisống xã hội Đây là một hệ thống kĩ năng vô cùng quan trọng mà học sinh cần phải
nắm vững và vận dụng trong quá trình làm văn Sách giáo khoa "Làm văn 12"
(chương trình chỉnh lí hợp nhất năm 2000) đã nêu lên rất đầy đủ các kĩ năng cơ bảnlà: phân tích đề và xác định luận đề, mở bài và kết bài, kĩ năng lập ý, lập dàn bài,
kĩ năng vận dụng các thao tác lập luận, kĩ năng chuyển đoạn và liên kết đoạn văn,
kĩ năng lựa chọn và phân tích dẫn chứng, kĩ năng diễn đạt [5, tr.3,11,24,35,44] Đó
là những kĩ năng vô cùng cần thiết mà hoc sinh cần phải được rèn luyện
Đề bài văn nghị luận về một ý kiến văn học là một loại đề bài khó, yêu cầurất cao phức tạp về việc vận dụng kiến thức và kĩ năng Trong dạng bài này lại cónhiều dạng khác nhau, rất phong phú và phức tạp với những yêu cầu khác nhau vềcác kĩ năng làm bài [7, tr.91] Nếu học sinh không nhận thức rõ, không biết phânbiệt được sự khác nhau đó - dù là nhỏ nhất - và nắm vững các thao tác để vậndụng kĩ năng thì sẽ rất khó khăn trong việc tiến hành bài văn
Kĩ năng lập ý và lập dàn bài là những kĩ năng mang tính cốt lõi, giống nhưcông việc lập bản thiết kế chi tiết cho một công trình kiến trúc [6, tr.23] Xác địnhđược hệ thống các ý cơ bản và sắp xếp chúng theo một trình tự phù hợp là khâuquan trọng mang tính quyết định để có được một bài văn hoàn chỉnh, đủ ý, đúngmạch lạc và logic Lập ý và lập dàn bài cho đề bài văn nghị luận về một ý kiếnvăn học lại càng khó hơn, giống như lập bản thiết kế cho một ngôi biệt thự cao
Trang 5cấp với nhiều hạng mục phức tạp và cầu kì Trong khi đó, loại đề này lại có nhiềudạng khác nhau với nhiều kiểu ý kiến đề cập đến các vấn đề rất phong phú củavăn học Không có một hệ thống ý và dàn bài chung cho mọi dạng đề bài.
Trong các kỳ thi dành cho học sinh THPT ở môn Ngữ văn, nhất là các kỳ thichọn HSG cấp tỉnh, kì thi chọn HSG quốc gia hàng năm, loại đề bài nghị luận về ýkiến văn học luôn được sử dụng như một thước đo cao nhất để đánh giá năng lực
và khẳ năng vận dụng kiến thức, kĩ năng của môn học
2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Thực trạng việc dạy của giáo viên
Có một thực tế phải thừa nhận là không phải giáo viên Ngữ văn nào cũnghứng thú với việc dạy phân môn Làm văn, đặc biệt là với việc dạy học sinh cáclàm bài đối với loại đề bài nghị luận về một ý kiến văn học Đây là một côngviệc khó không chỉ đối với người học mà còn cả đối với không ít người dạy Cónhiều giáo viên không biết định hướng một cách rõ ràng để học sinh hiểu đượcphải làm bài văn với loại đề bài này như thế nào, các bước thao tác và các kĩnăng cần phải được vận dụng ra sao, cách khai thác các tác phẩm văn học nhưthế nào cho hợp lí
Một thực tế nữa là cũng có một bộ phận giáo viên rất ít khi va chạm với loại
đề bài này, ngoài việc dạy một tiết mang tính lý thuyết trong chương trình lớp 12(Sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1, trang 91 - NXB Giáo dục 2008), mà một tiếtdạy cho loại đê bài này thì chưa thể nói là đã có sự nhận thức đầy đủ về các dạngbiểu hiện khác nhau của nó cũng như vận dụng một cách nhuần nhuyễn, thuần thụccác kĩ năng Phải qua một quá trình hướng dẫn ôn luyện và thực hành công phu thìhọc sinh mới nắm vững và vận dụng tốt được các kĩ năng và thao tác
2.2 Thực trạng việc học của học sinh
Xuất phát từ thực trạng việc dạy của giáo viên và những mức độ yêu cầukhác nhau của các kỳ thi theo từng đối tượng mà một phần lớn học sinh THPTkhông nắm được các yêu cầu về kĩ năng làm bài đối với loại đề bài nghị luận về ýkiến văn học, thậm chí có nhiều học sinh còn không có ý thức phân biệt sự khácnhau giữa các loại đề bài Thực tế cho thấy nhiều bài làm văn của học sinh thường
Trang 6là những phân tích, giảng giải chung chung về tác phẩm văn học được nêu lêntrong đề bài, được triển khai cho mọi bài làm văn Chẳng hạn: cứ đề bài liên quan
đến bài thơ "Tây Tiến" của Quang Dũng là các em sẽ đều có chung một kiểu bài văn
triển khai những gì biết được về bài thơ này Thực trạng này cho thấy một bộphận không nhỏ học sinh hiện nay học môn Ngữ văn một cách thụ động, vô cảm
và không có ý thức phát huy khả năng tư duy vào quá trình nghị luận
Trên thực tế thì chủ yếu chỉ có những học sinh dự thi đại học trước đây vàthi THPT quốc gia hiện nay lấy điểm môn Ngữ văn để xét tuyển vào các trườngđại học thuộc các khối C, D thì mới thực sự chú tâm đến việc rèn luyện một cáchtoàn diện các kiểu đề làm văn, và không phải học sinh nào cũng có thể giảiquyết được các dạng đề bài nghị luận về ý kiến văn học Đối với loại đề bài đặcthù này, có thể nói rằng chủ yếu là những học sinh tham gia vào các đội tuyểnhọc sinh giỏi các cấp môn Ngữ văn mới thực sự chuyên tâm và nắm được ởnhững mức độ nhất định về kĩ năng làm bài
3 Các giải pháp thực hiện để giải quyết vấn đề
3.1 Phân loại các dạng đề nghị luận về ý kiến văn học
Phân loại đề bài thành các dạng khác nhau là công việc đầu tiên mà giáoviên cần phải thực hiện Mục đích của công việc này là giúp học sinh nhận thứcđược một cách đầy đủ những dạng đề mà các em có thể phải gặp và phải giảiquyết Việc phân loại thành các dạng đề cụ thể phải dựa trên những tiêu chí về nộidung và hình thức của bản thân mỗi ý kiến văn học
3.1.1 Phân loại dựa trên nội dung của ý kiến văn học
Đây là tiêu chí để xác định nội dung vấn đề nghị luận Dựa trên nội dung vấn
đề mà ý kiến văn học đề cập, giáo viên định hướng để học sinh biết cách nhận rađây là ý kiến bàn về vấn đề gì, thuộc phương diện nào của văn học Sự phân loạinày sẽ là tiền đề để học sinh định hướng đến việc huy động và khai thác kiến thứcvăn học, hình dung thao tác cũng như định hình cấu trúc dàn ý cho bài văn
Theo tiêu chí phân loại này, chúng ta có các dạng đề chủ yếu thể như sau:
Trang 7- Dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một tác giả văn học Ví dụ: một ý
kiến nhận xét về sự nghiệp sáng tác của Nam Cao, nhận xét về phong cáchtruyện ngắn Thạch Lam…
- Dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một tác phẩm văn học Ví dụ: ý
kiến nhận định về bài thơ "Tây Tiến", nhận định về truyện ngắn "Chiếc thuyềnngoài xa"…
- Dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một phương diện nội dung hay nghệ thuật nào đó của một tác phẩm văn học Ví dụ: ý kiến nhận xét về tình
huống truyện trong truyện ngắn "Vợ nhặt", ý kiến nhận xét về bút pháp nghệthuật trong bài thơ "Tây Tiến"…
- Dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một nhân vật, một hình tượng văn học Ví dụ: ý kiến nhận xét về nhân vật Chí Phèo hay hình tượng người nông
dân, ý kiến nhận xét về hình tượng người lính trong bài thơ "Tây Tiến", ngườiphụ nữ trong bài thơ "Sóng'…
- Dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một hiện tượng hay một giai đoạn/ thời kỳ văn học Ví dụ: ý kiến bàn về phong trào "Thơ mới" trước Cách mạng
tháng Tám 1945, ý kiến bàn về thời kỳ văn học từ Cách mạng tháng Tám 1945đền 1975…
- Dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một vấn đề lí luận văn học Dạng
đề này có thể đề cập đến một trong các phương diện nội dung của lí luận, như:bàn về chức năng của văn học, bàn về giá trị của văn học, bàn về phong cáchcủa nhà văn, bàn vè vai trò của nhà văn trong xã hội, bàn về bản chất của thơ,bàn về đặc điểm của ngôn ngữ văn học, bàn về nhân vật, bàn về chi tiết và sựviệc, bàn về tình huống, bàn về mối quan hệ giữa văn học với cuộc sống.v.v Nói tóm lại thì lí luận văn học có thế đề cập đến phương diện nào của văn họcthì có thể có đề bài nghị luận cho ý kiến nói về phương diện ấy [v.v…]
3.1.2 Phân loại dựa trên hình thức của ý kiến văn học
Đây là tiêu chí phân loại để định hướng cách thức làm bài Dựa trên hìnhthức của ý kiến văn học, giáo viên định hướng để học sinh hình dung các bước lập
ý và cách thức để lập dàn bài cho bài văn Với mỗi một hình thức khác nhau của ýkiến văn học thì tương ứng với nó, bài văn phải có một dàn bài khác nhau Có
Trang 8những ý kiến có kết cấu đơn giản nhưng cũng có những ý kiến có kết cấu phứctạp, có những ý kiến mà nội dung được thể hiện khái quát qua một câu văn hàmsúc nhưng lại có những ý kiến mà mỗi vế câu của nó thể hiện một phương diệnnội dung cụ thể về một vấn đề
Theo tiêu chí này, chúng ta có những dạng đề phổ biến như sau:
- Dạng đề nghị luận về một ý kiến Trong dạng đề này lại có các nhóm nhỏ
hơn, như: ý kiến là một câu nói hàm súc và có nội dung khái quát về một vấn đềvăn học, ý kiến có nhiều vế câu hoặc nhiều câu thể hiện cụ thể từng phương diệncủa một vấn đề văn học
- Dạng đề nghị luận về hai ý kiến Trong dạng đề này lại có các nhóm nhỏ,
như: hai ý kiến trái ngược nhau; hai ý kiến đồng quan điểm; hai ý kiến vừa tráingược vừa bổ sung cho nhau
Sự phân loại như trên chỉ là mang tính tương đối, tuy nhiên đó là việc làmcần thiết để học sinh nhận thức được tính chất phức tạp của kiểu bài làm văn đốivới loại đề bài này, đồng thời để các em có được ý thức về việc xác định phạm
vi nội dung kiến thức và kĩ năng để vận dụng trong mỗi trường hợp cụ thể, tránhviệc làm bài theo một mô hình chung cho mọi dạng đề
3.2 Định hướng việc xác định phạm vi kiến thức văn học cần vận dụng
Mỗi một dạng đề nghị luận về ý kiến văn học đều có một phạm vi kiếnthức khác nhau cần vận dụng Việc định hướng để học sinh biết giới hạn phạm
vi kiến thức cần phải huy động là việc làm quan trọng để tránh việc học sinh vậndụng sai kiến thức hoặc vận dụng một cách tràn lan, không đi đúng trọng tâmcủa vấn đề Trong quá trình rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận về ý kiếnvăn học, chúng tôi vừa bồi dưỡng vừa định hướng cho học sinh tự trau dồi thêmkiến thức về tác giả tác phẩm, về lí luận văn học và nâng cao năng lực sử dụngngôn ngữ Khi đã có lượng kiến thức nhất định, hoc sinh sẽ dễ dàng để lựa chọn
và vận dụng những kiến thức cần thiết cho mỗi dạng đề và mỗi đề bài cụ thể
Trên cơ sở của việc phân loại các dạng đề, giáo viên định hướng nhữngquy tắc cơ bản để học sinh xác định nguồn kiến thức văn học cần vận dụng Sauđây là những định hướng chung mà chúng tôi thường áp dụng:
Trang 9- Tương ứng với dạng đề nghị luận cho ý kiến về một tác giả thì tập trungkhai thác những nội dung kiến thức về tác giả đó có liên quan đến nhữngphương diện mà ý kiến đề cập.
Ví dụ: Nghị luận cho ý kiến bàn về đặc điểm tư tưởng truyện của Nam Cao
trước Cách mạng tháng Tam 1945: "… Dù viết về đề tài nào, truyện của Nam Cao
đều thể hiện tư tưởng chung: nỗi băn khoăn đến đau đớn trước tình trạng con người bị hủy hoại về nhân phẩm do cuộc sống đói nghèo đẩy tới".[6; tr.140] Với đề
bài này, nguồn kiến thức cần huy động và vận dụng là những nội dung các tácphẩm trong chương trình nhà trường (và cả các tác phẩm khác) mà Nam Caoviết về cuộc sống đói nghèo, về hiện trạng con người bị hủy hoại nhân phẩm ở
cả hai mảng đề tài người nông dân và người trí thức trước Cách mạng (cụ thể là
"Chí Phèo" và "Đời thừa"), đồng là thời tư tưởng, tình cảm, thái độ của nhà văntrong mỗi tác phẩm
- Tương ứng với dạng đề nghị luận cho ý kiến về một tác phẩm thì tậptrung khai thác những phương diện nội dung của tác phẩm đó có liên quan đếnvấn đề mà ý kiến nhận xét đề cập
Ví dụ: Nghị luận về ý kiến của nhà thơ Trần Lê Văn nhận xét về bài thơ
"Tây Tiến": "Tây Tiến phảng phất những nét buồn nét đau, song buồn đau mà
không bi luỵ, trái lại rất bi tráng." Nguồn kiến thức cần huy động để vận dụng là
những nội dung nói lên "những nét buồn đau" và nhất là nội dung nói lên nét "bitráng" được Quang Dũng thể hiện trong tác phẩm
- Tương ứng với dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một phương diệnnội dung hay nghệ thuật nào đó của một tác phẩm văn học thì tập trung khai thácsâu vào phương diện nội dung hoặc nghệ thuật ấy mà ý kiến đề cập, không khaithác tràn lan cả tác phẩm hay những nội dung không liên quan
Ví dụ Nghị luận cho ý kiến nhận xét sau đây về tình huống truyện trong
truyện ngắn "Chữ người tử tù" của Nguyễn Tuân: "Tình huống truyện trong "Chữ
người tử tù" là cuộc kỳ ngộ của những người tri kỉ" [8] Kiến thức cần khai thác và
vận dụng không phải là tất cả những giá trị nội dung của tác phẩm hay các hìnhtượng, mà chủ yếu là khai thác cái độc đáo của tình huống để làm rõ cho ý nghĩa
"kỳ ngộ" và mối quan hệ "tri kỉ" giữa các nhân vật
Trang 10- Tương ứng với dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một nhân vật, mộthình tượng văn học thì tập trung khai thác và vận dụng những kiến thức về nhânvật/ hình tượng văn học đó phù hợp với vấn đề mà ý kiến đề cập.
Ví dụ: Nghị luận cho ý kiến nhận xét về hình tượng người lính Tây Tiếntrong bài thơ cùng tên của Quang Dũng, chẳng hạn có hai ý kiến như sau: Ý kiến
thứ nhất: "Người lính ở đây có dáng dấp của các tráng sĩ thuở trước", ý kiến khác thì nhấn mạnh: "hình tượng người lính mang đậm vẻ đẹp của người chiến
sĩ thời kháng chiến chống Pháp" [1] Dù cần làm rõ cho "dáng dấp người tráng
sĩ thuở trước" hay "vẻ đẹp của người chiến sĩ thời kháng chiến chống Pháp" thìhọc sinh cũng phải tập trung khai thác hai phương diện cơ bản trong bản thânhình tượng người lính Tây Tiến
- Tương ứng với dạng đề nghị luận cho ý kiến bàn về một hiện tượng haymột giai đoạn (một thời kỳ) của văn học thì tập trung khai thác và vận dụngnhững kiến thức về hiện tượng hay thời kỳ văn học đó mà ý kiến nhận xét nêu ra
Ví dụ: Nghị luận về ý kiến nhận xét về nhịp độ phát triển của văn họcViệt Nam từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám 1945 của Vũ Ngọc Phan:
"Ở nước ta, một năm có thể kể như ba mươi năm của người" [6; tr.87] Nguồn
kiến thức ở đây không phải là một tác giả hay tác phẩm cụ thể nào mà là nhữngphương diện biểu hiện cho nhịp độ phát triển mau lẹ của văn học Việt Nam thời
kì này Để minh họa cho mỗi phương diện đó thì cần phải lựa chọn những bàitác phẩm phù hợp, tương ứng
- Tương ứng với dạng đề nghị luận cho ý kiến về các vấn đề lí luận vănhọc thì khai thác và vận dụng những kiến thức lí luận và kiến thức văn học trongcác tác phẩm có liên quan đến phương diện nội dung lí luận mà ý kiến đó đềcập Trong nhóm dạng đề này thì vấn đề cần nghị luận là rất phong phú, giáoviên phải rèn luyện để học sinh xác định và khai thác đúng những kiến thức vănhọc tương ứng, phù hợp để các em không sa vào việc phân tích chung chungmột vấn đề lí luận hay một tác phẩm văn học
Trang 11Ví dụ: Khi nghị luận cho ý kiến nói về phong cách nhà văn, cùng với việchọc sinh phải nắm vững những kiến thức về phong cách văn học thì còn cần phảibiết khai thác những biểu hiện cụ thể của phong cách tác giả trong một hoặc một
số tác phẩm Chẳng hạn khi nghị luận về ý kiến cho rằng: "Văn chương không
có gì riêng sẽ không là gì cả." và được yêu cầu làm sáng tỏ qua việc phân tích bài
thơ "Tây Tiến" thì bên cạnh việc lí giải về "cái riêng - phong cách" với nhữngbiểu hiện cơ bản của nó, học sinh phải phân tích, khai thác được những biểu hiện
về cái riêng độc đáo của Quang Dũng trong việc sử dụng bút pháp nghệ thuật, sựthể hiện hình tượng người lính…
Việc xác định kiến thức văn học không đơn thuần chỉ là ở việc giới hạntác phẩm cần phải phân tích, mà điều quan trọng là học sinh biết khác thác nộidung nào trong tác phẩm ấy để phục vụ cho quá trình nghị luận của mình Đaphần các đề bài đều đã giới hạn rất cụ thể về tác phẩm văn học, song điều quantrọng cũng là điều khó nhất đối với học sinh là ở khâu lựa chọn những nội dungcần thiết trong tác phẩm để phù hợp với vấn đề mà ý kiến văn học nêu ra Nhiệm
vụ của giáo viên khi rèn luyện kĩ năng làm bài cho học sinh là phải rèn luyệnđược kĩ năng lựa chọn nội dung cần vận dụng Mặt khác, cũng cần lưu ý họcsinh ở mức độ khai thác các khía cạnh nội dung tương ứng vớ những phươngdiện đề cập trong ý kiến văn học
3.3 Hướng dẫn học sinh lập ý và lập dàn bài cho những dạng đề cụ thể
Mỗi bài làm văn đều phải có một hệ thống ý và một dàn bài phù hợp nhưngôi nhà phải có một bản thiết kế hoàn chỉnh Lập ý và lập dàn bài là khâu cóvai trò quyết định đến hệ thống luận điểm và lập luận của một bài văn Nghịluận về ý kiến văn học càng đòi hỏi cao về điều này Vì vậy, giáo viên phải địnhhướng được các thao tác lập ý và lập dàn bài để học sinh rèn luyện thuần thục
Từ việc xác định nội dung vấn đề nghị luận mà ý kiến văn học nêu ra,giáo viên hướng dẫn học sinh dựa trên hình thức của ý kiến để lập ý và lập dànbài Mỗi một loại ý kiến có hình thức và cấu trúc khác nhau thì lập ý cũng khácnhau Nếu nội dung của ý kiến văn học là luận đề của bài văn thì hình thức của
nó là sự gợi ý để triển khai luận đề ấy
Trang 123.3.1 Lập ý và lập dàn bài cho dạng đề nghị luận về một ý kiến văn học
Đối với dạng đề bài nghị luận về một ý kiến văn học thì hệ thống ý củabài văn đều phải tập trung vào làm sáng rõ cho vấn đề mà ý kiến nêu ra Dàn bàicho bài văn phụ thuộc vào hai yếu tố là tính khái quát hay cụ thể của ý kiến vàbản thân tác phẩm văn học được yêu cầu cần nghị luận
3.3.1.1 Quy trình lập ý
Trong phạm vi một sáng kiến kinh nghiệm, chúng tôi không thể trình bàychi tiết cách thức lập ý cho mỗi dạng đề bài cụ thể Trong thực tế, vấn đề nghịluận là rất đa dạng, song về cách thức chung nhất, chúng tôi xin được trình bàyquy trình lập ý và lập dàn bài cho dạng đề bài này như sau:
a) Mở bài: Nêu vấn đề cần nghị luận trong ý kiến văn hoc, dẫn dắt để
trích dẫn ý kiến đó và giới thiêu tác phẩm văn học được yêu cầu nghị luận
b) Thân bài
* Khái quát vấn đề
- Ý 1 Giải thích ý kiến; đồng thời trình bày khái quát những hiểu biết củabản thân về vấn đề được ý kiến đề cập (có thể ở phạm vi một nền văn học, mộtgiai đoạn văn học hoặc trong sự nghiệp của sáng tác của một tác giả)
- Ý 2 Giới thiệu chung về tác giả, tác phẩm được đề bài yêu cầu (những hiểubiết cơ bản để định hướng vào việc làm rõ cho vấn đề cần nghị luận trong ý kiến)
* Phân tích vấn đề qua tác phẩm văn học và lập ý cụ thể:
Dựa vào nội dung vấn đề nghị luận, nội dung của tác phẩm cần phân tích
và hình thức cấu trúc của ý kiến cần nghị luận, trong mỗi trường hợp cụ thể, ta
có những cách lập ý như sau:
- Trường hợp 1 Nếu ý kiến là một câu nói khái quát về một vấn đề nào đó
(tác giả, tác phẩm, hình tượng, nội dung lí luận văn học…) thì triển khai lập ý vàlập dàn bài theo cách: Mỗi một biểu hiện của vấn đề có trong tác phẩm thì lậpthành một luận điểm; phân tích những nội dung tương ứng trong tác phẩm đểtriển khai thành các ý nhỏ, các luận cứ; khai thác theo trình tự từ đơn giản đếnphức tạp, từ nội dung dễ phát hiện đến những lớp ý nghĩa sâu hơn
- Trường hợp 2 Nếu ý kiến là một câu nói có nhiều vế câu hoặc là nhiều
