Hướng dẫn đọc hiểu kí(tùy bút) hiện đại theo hướng tích hợp liên môn gắn với giáo dục và bảo vệ môi trường

Đó là sự kết hợp thànhtựu giữa một bộ môn nghệ thuật với thành tựu nghiên cứu của ngành khoa họctiếng Việt, làm văn những năm đầu thế kỉ XXI trên cơ sở ứng dụng thành tựu củacác ngành tâ

SỞ GIÁO DỤC&ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT LƯƠNG ĐẮC BẰNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỌC HIỂU KÍ (TÙY BÚT) HIỆN ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH THPT THEO HƯỚNG TÍCH HỢP LIÊN MÔN GẮN VỚI GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG.

Họ và tên: Nguyễn Ngọc Anh

Chức vụ: Giáo viên SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HOÁ, NĂM 2017

1 3 Đối tượng nghiên cứu

1.4 Phương pháp nghiên cứu

2 NỘI DUNG

2.1 Một số nguyên tắc khi hướng dẫn đọc hiểu kí(tùy bút) hiện đại trong chương trình THPT theo hướng tích hợp liên môn gắn với GDBVMT

2 1 1 Đảm bảo đặc trưng của môn học

2.1 2 Đảm bảo nguyên tắc dạy học hiện đại

2 1 3 Đảm bảo đặc trưng thể loại

2 1.4 Đảm bảo yêu cầu tích hợp phù hợp

2.1.5 Hiểu đúng về môi trường trong môn Ngữ văn

2.2 Thực trạng việc hướng dẫn đọc hiểu kí(tùy bút) hiện đại trong nhà trường THPT hiện nay.

2.2.1 Những ưu điểm

2.2.2 Những nhược điểm

2.3 Những kinh nghiệm hướng dẫn đọc hiểu kí(tùy bút) hiện đại theo hướng tích hợp liên môn gắn với GDBVMT

2.3.1.Hướng dẫn học sinh nắm được đặc trưng thể loại kí(tùy bút)

2.3.2 Nắm được phong cách nghệ thuật của tác giả kí(tùy bút)

2.3.3.Hướng dẫn đọc hiểu hình tượng nghệ thuật trong kí(tùy bút)theo hướng tích hợp liên môn

2.3.4 Hướng tới giáo dục bảo vệ môi trường

2.4.Hiệu quả của SKKN

3.KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

3.1 Kết luận

3.2 Kiến nghị

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

1.1.1 Cơ sở lí luận

Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông là một quá trình đổi mới từ mụctiêu,phương pháp, phương tiện, đánh giá chất lượng dạy học, cách xây dựngchương trình, cách quản lí, cho đến vai trò của người dạy, người học.[3]

Trong xu thế đổi mới giáo dục, đổi mới chương trình, sách giáo khoa hiện nay,

bộ môn Ngữ văn cũng đã có bước chuyển mình tích cực Đó là sự kết hợp thànhtựu giữa một bộ môn nghệ thuật với thành tựu nghiên cứu của ngành khoa họctiếng Việt, làm văn những năm đầu thế kỉ XXI trên cơ sở ứng dụng thành tựu củacác ngành tâm lí học, lí luận dạy học hiện đại và quan điểm dạy học lấy trung tâmchủ thể là người học.Từ cơ sở lí luận trên, Bộ đã xây dựng một chương trình Ngữvăn tích hợp các phân môn văn học, làm văn, tiếng Việt, lí luận văn học với cácmục tiêu hình thành nhận thức, giáo dục thẩm mĩ,rèn luỵên kĩ năng và đang dầndần từng bước hướng tới tích hợp liên môn Môn Ngữ văn trước hết là một mônhọc thuộc nhóm khoa học xã hội, điều đó nói lên tầm quan trọng của nó trong việcgiáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Môn Ngữ văn còn là mộtmôn học thuộc nhóm công cụ Điều đó nói lên mối quan hệ giữa Ngữ văn và cácmôn khác Học môn Ngữ văn sẽ có tác động tích cực đến kết quả học tập các mônkhác và các môn khác cũng góp phần giúp học tốt môn Ngữ văn Cho nên tự nócũng toát lên yêu cầu tăng cường tính thực hành, giảm lý thuyết, gắn với đời sống.Việc giảng dạy theo quan điểm tích hợp không phủ định việc dạy các tri thức, kỹnăng riêng của từng phân môn, đồng thời đó còn là sự tích hợp liên môn giữa Ngữvăn và các môn học khác như Lịch sử, Địa lý… Vấn đề là làm thế nào phối hợpcác tri thức, kĩ năng thuộc các môn học đó vào trong bài dạy thật nhuần nhuyễnnhằm đạt tới mục tiêu chung của môn Ngữ Văn Nhờ những hoạt động thiết thực,

bổ ích của ngành Giáo dục nên vấn đề dạy học tích hợp liên môn không còn là mộtvấn đề xa lạ với đội ngũ các thầy cô giáo Tuy nhiên, từ hiểu đến vận dụng và vậndụng có hiệu quả vào thực tế giảng dạy là cả một vấn đề, nhất là đối với những

giáo viên dạy môn Ngữ văn Khái niệm Tích hợp được hiểu là sự kết hợp một cách

hữu cơ, có hệ thống, ở những mức độ khác nhau các kiến thức, kĩ năng thuộc cácmôn học khác nhau hoặc các hợp phần của bộ môn thành một nội dung thống nhất,dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong cácmôn học hoặc các hợp phần của bộ môn đó Tích hợp là một trong những xu thếdạy học hiện đại đang được quan tâm nghiên cứu và áp dụng trong chương trìnhgiáo dục của nhiều nước trên thế giới và ở Việt Nam trong những năm gần đây.Qua việc hoạt động tích hợp trong một tiết lên lớp, học sinh được rèn luyện thóiquen tư duy, nhận thức vấn đề một cách có hệ thống và lôgic, đồng thời thấy đượcmối quan hệ biện chứng giữa các kiến thức được học trong chương trình Nhờ đó

sẽ xóa bỏ lối dạy học theo kiểu khép kín, tách biệt giữa nhà trường và cuộc sống;

cô lập giữa những kiến thức và kĩ năng vốn có mối liên hệ, bổ sung cho nhau haytách rời kiến thức với các tình huống có ý nghĩa, những tình huống cụ thể mà HS

sẽ gặp sau này Dạy học tích hợp sẽ phát huy được tính tích cực chủ động và sángtạo của HS; buộc HS chủ động tự đọc, tự làm việc độc lập theo SGK, theo hướng

dẫn của giáo viên Do đặc thù riêng của môn học, việc tích hợp trong giờ học Ngữvăn là hoạt động phức hợp đòi hỏi sự tích hợp các kĩ năng, năng lực liên môn đểgiải quyết nội dung gắn với thực tiễn Đó có thể là sự tích hợp tri thức, kĩ năngtiếng Việt và Làm văn để giúp HS thực sự cảm được cái hay, cái đẹp, sự tinh tế,độc đáo của tiếng mẹ đẻ, bồi dưỡng cho HS năng lực sử dụng tiếng Việt đúng vàhay; chú trọng rèn luyện cho HS cách diễn đạt giản dị, trong sáng, chính xác, lậpluận chặt chẽ, có suy nghĩ độc lập Đó cũng có thể là sự tích hợp những hiểu biết

về lịch sử, văn hóa, xã hội, đạo đức, lối sống để đánh giá, lý giải một hiện tượngvăn học, một chi tiết nghệ thuật hay để đề xuất một thái độ, một quan điểmsống Có thể tích hợp liên môn như: tích hợp Ngữ Văn – Lịch sử , tích hợp NgữVăn – Địa lý, tích hợp Ngữ Văn – Âm nhạc, tích hợp Ngữ Văn – Mỹ thuật …Xuất phát từ mục tiêu phát triển một tương lai bền vững của đất nước, vấn đềbảo vệ môi trường đang được các quốc gia đặt lên vị trí hàng đầu, mang tính toàncầu Vì vậy giáo dục phổ thông đã được Bộ chỉ định phải tăng cường GDBVMT,trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo vệ môi trường bằngnhững hình thức phù hợp trong các môn học và thông qua các hoạt động ngoạikhoá, hoạt động ngoài giờ lên lớp, xây dựng môi trường xanh, sạch, đẹp, phù hợpvới điều kiện và văn hoá của các vùng miền

1.1 2 Cơ sở thực tiễn

-Thực trạng dạy học văn trong nhà trường phổ thông hiện nay : nội dung của giờhọc chưa thực sự tạo được hứng thú học đối với học sinh Học sinh hiểu một cáchrời rạc, hời hợt về kiến thức Ngữ văn, không nắm được mối liên hệ hữu cơ giữacác tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội, về kiến thức liên môn… Dạy học theochủ đề tích hợp là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học nóichung và dạy học Ngữ văn nói riêng, đây được coi là một quan niệm dạy học hiệnđại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng giáodục [13] Dạy học tích hợp làm cho người học nhận thức được sự phát triển xãhội một cách liên tục, thống nhất, thấy được mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vựccủa đời sống xã hội, khắc phục được tính tản mạn rời rạc trong kiến thức Dạy họctích hợp liên môn trong Ngữ văn là hình thức liên kết những kiến thức giao thoavới môn Ngữ văn như Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân Rèn luyện kĩ năng sống,giáo dục bảo vệ di sản văn hóa địa phương… để học sinh tiếp thu kiến thức, biếtvận dụng vào cuộc sống và ngược lại từ cuộc sống để giải quyết các vấn đề liênquan đến môn học……Môn Ngữ văn hiện vẫn được coi là một môn học chínhnhưng một nghịch lí vẫn xảy ra là đa số học sinh đều ngại học, thậm chí chánghét Nguyên nhân một phần do xu thế xã hội, do người dạy, một phần do quanniệm văn chương xa rời cuộc sống, không mang lại hiệu quả thiết thực cho việcđảm bảo tương lai sau này của học sinh.Vậy nên nếu tích hợp được dạy văn vớihoạt động giáo dục bảo vệ môi trường(GDBVMT) thì sẽ khẳng định được vănchương không xa rời cuộc sống mà rất gắn bó với với sự sống còn của con người.-Vấn đề môi trường với học sinh hiện nay: Trong xã hội nói chung, trong nhàtrường nói riêng vấn đề môi trường hầu như chưa được quan tâm tương xứng vớivai trò của nó Các quốc gia phát triển kinh tế thường chỉ chú trọng tới tốc độ pháttriển mà chưa chú trọng tới bảo vệ môi trường tự nhiên, cân bằng môi trường xãhội Các nhà trường thi đua dạy học nhưng dường như vẫn còn theo đuổi những

thành tích, những chỉ tiêu mà chưa quan tâm đầu tư đúng mức đối với việc trang bịkiến thức cho học sinh về môi trường, đặc biệt là rèn luyện kĩ năng bảo vệ và cảitạo môi trường xã hội.Vì vậy những năm qua tình trạng môi trường tự nhiênxuống cấp, môi trường xã hội bất an, tình trạng bạo lực xã hội, bạo lực học đườngvẫn không ngừng gia tăng, thủ phạm có khi rơi cả vào học sinh có học lực, hạnhkiểm khá, tốt Trước thực trạng trên, tôi thiết nghĩ cần phải tăng cường hơn nữavai trò GDBVMT sống cho học sinh, nhất là là môi trường xã hội để thuyết phụchọc sinh có ý thức cao hơn trong vấn đề bảo vệ môi trường sống, xây dựng mộtmôi trường văn hóa- xã hội lành mạnh, văn minh, tiến bộ, phát triển bền vững.Căn cứ vào lí luận và thực tiễn nêu trên, chúng tôi mạnh dạn đúc rút sáng kiếnkinh nghiệm của mình: Hướng dẫn đọc hiểu thể kí(tùy bút)hiện đại trong chươngtrình THPT theo hướng tích hợp liên môn gắn với giáo dục bảo vệ môitrường(GDBVMT).

1 2 Mục đích nghiên cứu

Với mong muốn làm thay đổi không khí của một giờ đọc hiểu văn bản văn học,tạo niềm say mê hứng thú trong học sinh đối với môn Ngữ văn, tiến tới đổi mớichương trình, sách giáo khoa phổ thông, kết hợp với GDBVMT, người viết hivọng cung cấp được cho bạn đọc những kinh nghiệm về hướng dẫn đọc hiểu thểtùy bút hiện đại theo hướng tích hợp liên môn gắn với GDBVMT, góp phần làmphong phú hơn phương pháp giảng dạy bộ môn Đây sẽ là một tư liệu có tính chấtgợi mở, giúp người dạy- học văn có thêm một con đường tiếp cận tác phẩm kí( tùybút) hiện đại đầy bổ ích, lí thú, hứng khởi và thiết thực

1 3 Đối tượng nghiên cứu

Người viết tập trung vào hai văn bản:

- Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân.

- Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Qua đó, người viết hi vọng sẽ cung cấp cho người dạy một phương hướng tiếp cậnthể tùy bút hiện đại, từ đó có thể áp dụng linh hoạt trong các giờ dạy khác củachươngtrình

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Viết công trình này, người viết đã vận dụng nhiều phương pháp khác nhau:

2.1 1 Đảm bảo đặc trưng của môn học

Văn học trước hết là một bộ môn nghệ thuật nên khi dạy phải chú ý đến đặcthù của bộ môn.Thông qua hình tượng nghệ thuật, các phương thức biểu hiện,người đọc phải tổ chức cho học sinh nắm được các giá trị nội dung và nghệ thuậtcủa tác phẩm, tích hợp những hiểu biết về lịch sử, địa lí, văn hóa, xã hội, đạo đức,lối sống để đánh giá, lý giải một hiện tượng văn học, một chi tiết nghệ thuật hay

để đề xuất một thái độ, một quan điểm sống Từ đó tạo rung cảm thẩm mĩ cho

học sinh, hướng tới việc tiếp nhận cái đẹp, cái tốt, lên án, phê phán, đấu tranh loạitrừ cái ác, cái xấu, hướng tới sự hoàn thiện nhân cách, hình thành những kĩ năngsống cũng như kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học.

2.1 2 Đảm bảo nguyên tắc dạy học hiện đại:

Phải lấy học sinh làm trung tâm, chủ thể tiếp nhận kiến thức, giáo viên chỉđóng vai trò là người định hướng gợi mở cho học sinh tiếp nhận kiến thức.Trongkhi tích hợp liên môn gắnvới GDBVMT giaó viên cũng không nên áp đặt kiếnthức mà chỉ định hướng, gợi mở bằng hệ thống câu hỏi phù hợp để nội dung tíchhợp không bị gượng ép

2.1 3 Đảm bảo đặc trưng thể loại: Phải xuất phát từ đặc trưng thể loại mà khai

thác các giá trị của tác phẩm Khác với các tác phẩm tự sự hay tác phẩm trữ tình,

thể tùy bút, bút kí lại có đặc điểm riêng Tác giả tùy bút, bút kí khéo sử dụng tư

liệu đời sống kết hợp với tưởng tượng, cảm thụ, nhận xét, đánh giá.[16] Tất nhiênđan xen vào mạch tự sự còn có những đoạn thể hiện suy tưởng nhận xét chân thực,tinh tường của nhà văn trước sự việc Cái thú vị của thể loại này là ở những ýriêng, suy nghĩ riêng của tác giả được đan cài với việc tái hiện đối tượng Vì vậy,sức hấp dẫn của tùy bút, bút kí chính là ở khả năng tái hiện sự thật một cách sinhđộng của tác giả Tùy bút ít chấp nhận sự hư cấu, do đó phải dựa vào những liêntưởng, tưởng tượng bất ngờ, tài hoa của tác giả khi phản ánh sự vật, cuộc sống .[16]Điều ấy làm nên cái hay cái đẹp của một tác phẩm tùy bút Nổi bật lên trongtác phẩm tùy bút, bút kí chính là tính chủ quan, chất trữ tình sâu đậm của cái tôitác giả Đọc hiểu tùy bút phải dựa trên đặc trưng thể loại, tổ chức cho học sinhphát hiện ra nét tương đồng và khác biệt của đối tượng được tác giả phản ánhtrong tác phẩm tùy bút so với những đối tượng tương tự có thật ở ngoài đời

2.1.4 Đảm bảo yêu cầu tích hợp phù hợp: Không tích hợp gượng ép, tràn lan.

Cần tích hợp một cách tự nhiên, hợp lí, không khiên cưỡng Mặt khác, nội dungtích hợp cần phải được lựa chọn kĩ càng, tránh làm chương trình thêm nặng nề,quá tải, tránh sa vào cách dạy theo hướng xã hội hoá dung tục làm cho giờ học khôkhan, nhàm chán, kém hiệu quả

2.1.5 Hiểu đúng về môi trường trong môn Ngữ văn:

- Theo nghĩa rộng, môi trường là tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội cần thiếtcho sự sinh sống và sản xuất của con người Theo nghĩa hẹp,môi trường sống chỉbao gồm các yếu tố tự nhiên và xã hội trực tiếp liên quan đến chất lượng cuộcsống của con người như điều kiện sống, điều kiện sinh hoạt vật chất, tinh thần,chất lượng cuộc sống.[15]

- Môi trường Việt Nam hiện nay:

+ Môi trường tự nhiên:

Sự phát triển nhanh chóng về kinh tế, xã hội những năm qua đã làm cho chỉ sốphát triển của Việt Nam không ngừng nâng cao.Nhưng sự phát triển chưa đi đôitương xứng với việc bảo vệ môi trường Bên cạnh đó là ý thức bảo vệ môi trườngcủa con người chưa cao, nên môi trường nước ta đang bị ô nhiễm nặng nề.Mặc dùvấn đề này đã được Đảng và nhà nước quan tâm giải quyết nhưng vẫn chưa đápứng được nhu cầu chung của phát triển kinh tế, vì vậy môi trường nước ta vẫn tiếptục xuống cấp nhanh, có lúc, có nơi đã đến mức báo động

+ Môi trường xã hội:

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, đời sốngvật chất và tinh thần của nhân dân đang dần dần được cải thiện tuy nhiên nhữngmặt trái của xã hội vẫn không ngừng tác động đến môi trường sống, tới thế hệ trẻ,làm mai một những giá trị đạo đức, những giá trị văn hoá truyền thống.

Với thực trạng trên, vấn đề môi trường trở thành vấn đề cấp bách đối với mỗi

cá nhân, mỗi cộng đồng, mỗi quốc gia và toàn nhân loại Đòi hỏi mỗi đất nước nếumuốn phát triển bền vững phải trang bị cho mọi người kiến thức về môi trường ,bảo vệ môi trường, đặc biệt phải tăng cường GDBVMT trong nhà trường để trang

bị cho học sinh-những chủ nhân tương lai của đất nước kiến thức, kĩ năng về môitrường và bảo vệ môi trường

- Môi trường trong môn ngữ văn: Môi trường trong môn ngữ văn là một đề tàiquen thuộc của các sáng tác văn học từ xưa đến nay, nó bao gồm cả môi trường tựnhiên và môi trường xã hội Thông qua đó nhà văn khái quát hiện thực cuộc sống,thể hiện tình cảm, cảm xúc tư tưởng của mình Môi trường tự nhiên với nhữngkhông gian địa lí, những cảnh quan, những danh lam thắng cảnh đã trở thành đềtài, thi hứng cho bao nghệ sĩ Môi trường xã hội với những không gian lịch sử, vănhoá, những kinh nghiệm sống , những giá trị vật chất và tinh thần trải qua tiếntrình lịch sử cũng đã được các thi nhân phản ánh hết sức sinh động qua các tácphẩm, các giai đoạn văn học Dạy học văn truyền thống dù có hay không có ý thứcGDBVMT thì cả giáo viên và học sinh đều thấy được một trong những hiệu quảgiáo dục đó là bồi đưỡng lòng yêu thiên nhiên, đất nước, con người, bồi dưỡngnhững xúc cảm thẫm mĩ, hướng con người tới cái đẹp, cái thiện để bảo vệ môitrường sống, làm cho nó ngày càng tiến bộ, tốt đẹp hơn

* Môi trường trong các tác phẩm tùy bút hiện đại được đưa vào giảng dạy trongchương trình ngữ văn lớp 12 bao gồm cả môi trường tự nhiên và xã hội, trong đó

có môi trường văn hóa

- Chức năng của môi trường trong tác phẩm văn học:

Do văn học có đặc thù riêng, vừa là một bộ môn nghệ thuật vừa là một bộ mônkhoa học nên ảnh hưởng của nó trong giáo dục, kể cả GDBVMT là rất lớn.Nhữngbài học mà nó mang lại không phải là những bài học đạo đức xơ cứng, giáo điều,không phải là một pháp lệnh nhưng lại có một sức mạnh và hiệu quả rất tốt nếungười dạy biết cách tích hợp các nội dung một cách hợp lí Bởi vì làm được nhưvậy sẽ tạo ra được những rung cảm thẩm mĩ đối với học sinh, giúp các em tự nhậnthức và từ hình týợng nghệ thuật mà rút ra bài học cũng nhý kinh nghiệm cho bảnthân

2.2 Thực trạng việc hướng dẫn đọc hiểu kí(tùy bút) hiện đại trong nhà trường THPT hiện nay.

Qua thực tế dạy học ở trường THPT Lương Đắc Bằng và trao đổi với bạn đồngnghiệp ở trong và ngoài tỉnh Thanh Hóa, tôi nhận thấy những mặt ưu điểm vànhược điểm của việc hướng dẫn đọc hiểu kí(tùy bút) hiện đại trong nhà trườngTHPT hiện nay như sau:

- Đảm bảo đặc trưng của môn học: người dạy đã biết chú trọng đến các hình tượngnghệ thuật, các phương thức biểu hiện, từ đó tổ chức cho học sinh nắm được cácgiá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, tích hợp những hiểu biết về lịch sử,địa lí, văn hóa, xã hội, đạo đức, lối sống để đánh giá, lý giải một hiện tượng vănhọc, một chi tiết nghệ thuật hay để đề xuất một thái độ, một quan điểm sống Từ

hình tượng sông Đà, người lái đò sông Đà (tác phẩm Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân), hình tượng sông Hương (tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông của

Hoàng Phủ Ngọc Tường), tích hợp với những tri thức địa lí, lịch sử, văn hóa…từ

đó tạo rung cảm thẩm mĩ cho học sinh, hướng tới việc tiếp nhận cái đẹp, cái tốt,hướng tới sự hoàn thiện nhân cách, hình thành những kĩ năng sống cũng như kĩnăng đọc hiểu văn bản văn học

- Đảm bảo nguyên tắc dạy học hiện đại: lấy học sinh làm trung tâm, chủ thể tiếp

nhận kiến thức, giáo viên định hướng, gợi mở cho học sinh tiếp nhận kiến thức

- Điều kiện cơ sở vật chất, kỹ thuật, công nghệ thông tin (máy tính, máy chiếu) đã

và đang được nhà trường cùng các thầy cô nâng cấp, cập nhật để tiết học trở lênphong phú, sinh động, đồng thời áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại, tíchcực để đạt hiệu quả cao Các phương tiện dạy học hiện đại khá phong phú(kênhhình, nhạc…), đặc biệt sự phát triển của mạng internet khiến việc sưu tầm các tưliệu dạy học trở nên dễ dàng, giúp ích rất nhiều cho dạy học Ngữ văn, nhất là thểkí(tùy bút) hiện đại

2.2.2 Những nhược điểm:

- Thể kí(tùy bút) không có sự hấp dẫn của cốt truyện như ở tác phẩm truyện hoặc

kịch, không ngắn và dễ đọc như thơ; sự hấp dẫn của nó thuộc về nội dung tri thứcphong phú và nghệ thuật trần thuật giàu cảm xúc của nhà văn Ở thể loại này đòihỏi người đọc phải kiên trì, tập trung và nhập tâm cùng dòng tâm tư của nhà văn.Nội dung hiện thực trong kí(tùy bút) thường tản mạn, hòa lẫn với mạch xúc cảmcủa người viết nên đòi hỏi khả năng tổng hợp của học sinh Mặt khác, kí(tùy bút)

có lối diễn đạt tinh tế, thiên nhiều về những cảm nhận trực giác nên nó đòi hỏi ởngười đọc sự nhạy cảm tinh tế, khả năng liên tưởng, tưởng tượng phong phú.Nhưng thời gian cho phép hai tiết mỗi bài ở lớp 12 khiến cho việc hướng dẫn đọchiểu thể loại này còn gặp nhiều khó khăn

- Việc tích hợp kiến thức liên môn còn gượng ép, tràn lan, khiên cưỡng khiếnchương trình thêm nặng nề, quá tải Ví dụ: khi tìm hiểu hình tượng sông Đà, sôngHương, giáo viên đi quá sâu và những kiến thức địa lí, lịch sử, âm nhạc về mặt líthuyết khiến học sinh căng thẳng Trong khi vẻ đẹp thẩm mĩ của hình tượng nghệthuật lại bị coi nhẹ

- Hướng dẫn đọc hiểu ít xuất phát từ đặc trưng đặc trưng thể loại: chú trọng vào

sự vật mà coi nhẹ những liên tưởng tưởng tượng tài hoa độc đáo của tác giả Nổibật lên trong tác phẩm tùy bút, bút kí chính là tính chủ quan, chất trữ tình sâu đậmcủa cái tôi tác giả Điều này cho thấy hiểu tùy bút phải dựa trên đặc trưng thể loại,

tổ chức cho học sinh phát hiện ra nét tương đồng và khác biệt của đối tượng đượctác giả phản ánh trong tác phẩm tùy bút so với những đối tượng tương tự có thật ởngoài đời

- Đặc biệt, do đặc trưng thể loại,kí (tùy bút) hiện đại thường đi sâu phản ánhnhững hiện tượng tự nhiên, văn hóa, đời sống, con người thông qua những rung

cảm thẩm mĩ của tác giả Nghĩa là các vấn đề về môi trường được đề cập khánhiều trong thể loại này Thế nhưng tôi nhận thấy khi dạy học kí(tùy bút) hiện đạitrong nhà trường THPT, giáo viên chưa quan tâm xứng đáng đến vấn đềGDBVMT Và các đề tài nghiên cứu khoa học, các SKKN cũng chủ yếu bàn vềvấn đề dạy học tích hợp liên môn chứ chưa nghiên cứu đến việc tích hợpGDBVMT

2.3 Những kinh nghiệm hướng dẫn đọc hiểu kí(tùy bút) hiện đại theo hướng tích hợp liên môn gắn với GDBVMT:

2.3.1.Hướng dẫn học sinh nắm được đặc trưng thể loại kí(tùy bút):

- Trong lịch sử Văn học Việt Nam, thể kí không vắng mặt ở bất kỳ thời kì văn

học nào và đã làm nên những gương mặt tiêu biểu , những đại diện xuất sắc chovăn học dân tộc như: Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác với Thượng kinh kí sự,Phạm Đình Hổ với Vũ trung tùy bút, Vũ Phương Đề với Công dư tiệp kí… đến sựnối tiếp đầy tự hào của những kí giả hiện đại và đương đại như Nguyễn Tuân, VũBằng, Thép Mới, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Hoàng Minh Thắng …

Trong nhà trường phổ thông, thể kí có mặt rải rác trong chương trình Ngữ văn.Việc học thể kí vừa cung cấp cho học sinh hệ thống rất phong phú những tri thức

về mọi lĩnh vực của đời sống, vừa bồi dưỡng năng lực thẩm mỹ, đồng thời rènluyện những kỹ năng viết cần thiết, nhất là văn biểu cảm Việc giảng dạy kí phảiđảm bảo cung cấp đầy đủ nhất, trong khả năng có thể, những kiến thức loại hình

và kỹ năng kỹ xảo cần thiết để giúp học sinh không chỉ cảm thụ được vẻ đẹp vănhọc của tác phẩm kí mà còn có khả năng viết kí ở những yêu cầu tối thiểu

- Tùy bút là một tiểu loại giàu tính chất trữ tình nhất của kí văn học.[12] Chất trữtình của tùy bút thể hiện ở sự xuất hiện khá cao nồng độ cảm xúc của người viết.Tùy bút vừa có khả năng cung cấp cho bạn đọc một lượng tri thức phong phú vàsát thực về đối tượng, vừa giúp họ khám phá được chiều sâu của hiện thực đó.Người viết tùy bút là người có vốn tri thức uyên thâm về cuộc sống và một nănglực nội cảm mạnh mẽ, một trí tuệ sắc sảo và tư duy triết luận sâu sắc

Đọc tác phẩm tùy bút, có thể dễ dàng nhận ra nghệ thuật trần thuật, vốn là đặctrưng của tự sự, rất gần với trữ tình như một áng thơ văn xuôi với những hình ảnhgợi cảm, rõ nét sắc màu cảm xúc, lối ví von so sánh độc đáo thiên về phương diệntâm lý Hình thức tự sự với những liên tưởng bất ngờ và phong phú đã làm nêntính chất trữ tình và màu sắc triết lí trong sáng tác của các kí giả hiện đại

2.3.2 Nắm được phong cách nghệ thuật của tác giả kí(tùy bút)

Do đặc trưng của thể loại kí(tùy bút) là thể văn xuôi giàu chất trữ tình, mang nồng

độ cao cảm xúc của người viết, vậy nên dấu ấn của cái tôi tác giả, của phong cách

cá nhân được thể hiện rõ nét.[15] Kí(tùy bút) có thể tùy hứng trong liên tưởngtưởng tượng, dàn trải trong cảm xúc nhưng tất cả đề in đậm dấu ấn phong cách tácgiả Vậy nên nắm được phong cách tác giả chính là một chìa khóa quan trọng để

mở cửa vào thế giới nghệ thuật của kí(tùy bút) hiện đại

a Đặc sắc phong cách nghệ thuật nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường

Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà văn tài hoa, có sở trường thể loại bút kí với mộtphong cách viết độc đáo, ông đã khẳng định mình bằng một lối đi riêng trong lòngngười đọc yêu mến kí Sinh ra và lớn lên ở Huế nên chất Huế thể hiện đậm nét

trong các sáng tác của ông, bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng PhủNgọc Tường tiêu biểu viết về Huế cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn.

- Phong cách viết tài hoa, uyên bác, giàu chất trí tuệ và trữ tình

Không thể kể ra hết những câu, những chữ, những lóng lánh tài hoa trên nhữngtrang kí viết về sông nước, thiên nhiên của Hoàng Phủ Ngọc Tường.[12] Đọcnhững trang kí của ông, người đọc cảm nhận về thể kí có sự đổi thay thú vị, thểloại chuyên ghi chép các sự kiện chân thực này qua ngòi bút Hoàng Phủ NgọcTường lại thẫm đẫm suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức sâu rộng vềtriết học, văn hóa, lịch sử, địa lý…, chất trữ tình kết hợp với trí tuệ, nghị luận sắcbén, súc tích, ngòi bút hướng nội đã giúp nhà văn có những liên tưởng rất độc đáo.Trường liên tưởng rộng và khả năng sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu nhạctính… tạo nên sự cuốn hút trên mỗi trang viết đầy mê đắm của ông.Thiên về đờisống tâm linh, về những cảm nhận trực giác nên những hình ảnh, những thủ phápnghệ thuật trong kí Hoàng Phủ Ngọc Tường thường thiên về chất thơ, chất họa.Nhịp văn, mạch văn trùng điệp, truyền tài được nguồn xúc cảm dạt dào của nhàvăn

- Nhà văn của Huế

Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà văn của Huế - mảnh đất từng là chốn kinh kỳ vớisông Hương, núi Ngự hữu tình, với những đền đài, lăng tẩm thấm bao máu, nướcmắt và là nơi kết tinh tâm hồn, trí tuệ dân tộc đã nuôi dưỡng tâm hồn người nghệ

sĩ Chất văn hóc dân tộc, tình yêu quê hương đất nước thấm sâu trong tính cách đãtạo nên ở Hoàng Phủ Ngọc Tường một khả năng văn chương đặc biệt.[15].Trongmọi không gian và thời gian, dưới ngòi bút tài hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường,Huế hiện ra quen thuộc mà lạ lẫm đến bất ngờ Bằng những con chữ có hồn ông đãgóp phần làm nổi rõ bản sắc thiên nhiên Huế và con người Huế, Hoàng Phủ NgọcTường đã góp cho kí Việt một tiếng nói riêng của một nhà văn rất Huế, trầm lắng,sâu đằm mà lúc nào cũng tha thiết

b Đặc sắc phong cách nghệ thuật nhà văn Nguyễn Tuân:

* Nguyễn Tuân có một phong cách nghệ thuật độc đáo và sâu sắc Phong cách ấy,trước hết có thể thâu tóm trong một chữ "ngông" Ngông là phản ứng tiêu cựcnhưng kiêu ngạo đối với xã hội Người chơi ngông muốn dựa vào tài hoa, sự lịchlãm và nhân cách hơn đời để đặt mình lên trên thiên hạ Thể hiện phong cách này,mỗi trang viết của Nguyễn Tuân đề muốn chứng tỏ sự độc đáo, tài hoa và uyênbác Chất tài hoa và uyên bác trong văn Nguyễn Tuân thể hiện ở những điểm:

- Khám phá, phát hiện sự vật ở phương diện văn hóa, thẩm mĩ: "Con sông Đà tuôn

dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình" (Người lái đò Sông Đà).

- Nhìn con người ở phương diện tài hoa, nghệ sĩ: nhân vật Huấn Cao có tài viếtchữ đẹp và nhân cách cao quý (Chữ người tử tù)

- Vận dụng tri thức của nhiều ngành văn hóa, nghệ thuật khác nhau về đối tượngsáng tác để tạo hình tượng Con sông Đà hung bạo và những trận thủy chiến củaông lái đò được ghi lại bằng kiến thức của văn chương, hội họa, điện ảnh, địa lí,

lịch sử, quân sự, võ thuật (Người lái đò Sông Đà).

* Sau cách mạng tháng Tám:phong cách nghệ thuật có một số biến đổi

+ Không đối lập quá khứ với hiện tại Cái đẹp có cả ở quá khứ, hiện tại và tươnglại và tài hoa có ở cá nhân đại chúng

+ Tìm những hiện tượng gây cảm giác mạnh ở những phong cảnh đẹp, hùng vĩ củathiên nhiên đất nước và những thành tích của nhân dân trong chiến đấu và xâydựng.

+ Vẫn dùng thể văn tùy bút nhưng có pha chút kí với bút pháp hướng ngoại, đểphản ánh hiện thực, ghi chép thành tích chiến đấu, xây dựng của nhân dân

2.3.3.Hướng dẫn đọc hiểu hình tượng nghệ thuật trong kí(tùy bút)theo hướng tích hợp liên môn

Xuất phát từ đặc trưng thể loại là tái hiện sự vật, cuộc sống một cách sinh độngqua những liên tưởng, tưởng tượng bất ngờ, tài hoa của tác giả nên việc dạy họctích hợp liên môn với kí(tùy bút)là vô cùng phù hợp, giúp giờ học sinh động, líthú, học sinh được mở rộng vốn tri thức cùng với những cảm thụ văn chương

Ở đây, người viết đi sâu vào các hình tượng nghệ thuật trong hai tác phẩm kí ở

chương trình THPT: - Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân.

- Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường

a.Hình tượng sông Đà(“Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân)

*Giới thiệu chung:

- Qua lời đề từ: Chúng thủy giai đông tẩu- Đà giang độc bắc lưu Câu thơ gợi cảm

nhận về cá tính khác thường của Sông Đà

- Trong tác phẩm, kể cả ở nhan đề, hai chữ Sông Đà luôn được nhà văn viết hoa.Song đây chính là một dụng ý của tác giả Vì ứng xử với Sông Đà như một conngười nên dòng sông được nhà văn xây dựng như một sinh thể có hồn, có lai lịch,tên gọi, chiều dài, hướng chảy và diện mạo, tính cách

- Qua nguồn gốc, độ dài, đặc điểm dòng chảy:

+ Lai lịch độc đáo: Khai sinh ở huyện Cảnh Đông, tỉnh Vân Nam Trung Quốc, đi qua một vùng núi ác, đến gần nửa đường thì nhập quốc tịch Việt Nam

+ Tên: Li Tiên, Bả Biên Giang

+ Chiều dài: 883 nghìn thước mét chảy qua hai nước Việt Nam và Trung Quốc

+ Hướng chảy: ứng với câu thơ đề từ thứ hai đẹp vậy thay tiếng hát trên dòng

sông

Học sinh nắm được những kiến thức về địa lí, lịch sử, không chỉ của sông Đà

mà còn của sông ngòi nước ta Do địa hình nước ta nhiều đồi núi, chủ yếu ở phía bắc và phía tây nên sông ngòi Việt Nam thường chảy theo hướng từ tây bắc đến đông nam Riêng sông Đà do nguồn gốc riêng biệt như vậy nên dòng chảy của nó lại ngược lên hướng bắc

Sơ đồ dòng chảy của sông Đà Bia Lê Lợi nơi thượng nguồn sông Ðà

Mốc 17(1) biên giới Việt Nam – Trung Quốc Ngã 3 nơi sông Đà bắt đầu chảy vào Việt Nam

HS tiếp nhận được nét độc đáo của ngòi bút Nguyễn Tuân: chú ý đến vẻ đẹp độcđáo, đầy cá tính của sông Đà- một sinh thể sống trong lòng Tây Bắc.Chính cá tínhcủa sông đã gặp gỡ tương đồng với cá tính nhà văn

*Con sông Đà hung bạo:

- Bờ sông

+ Đá dựng vách thành Mặt sông chỗ ấy lúc đúng ngọ mới có mặt trời

+ Có vách đá thành chẹt lòng sông như một cái yết hầu

+ Đứng bên này bờ nhẹ tay cũng có thể ném hòn đá qua bên kia vách + Nhà văn liên tưởng: ngồi trong khoang đò qua quãng ấy đang mùa hè cũngcảm thấy lạnh, cảm thấy mình như đang đứng ở hè một cái ngõ mà ngóng vọnglên một khung cửa sổ nào trên cái tầng nhà thứ mấy nào vừa tắt phụt đèn điện…

- Ghềnh sông: Mặt ghềnh Hát loóng, dài hàng cây số, nước xô đá, đá xô sóng,

sóng xô gió cuồn cuộn luồng gió gùn ghè suốt năm như lúc nào cũng đòi nợ xuýt bất cứ người lái đò nào tóm được qua đấy.[7].Câu văn có kết cấu trùng điệp, về

cách sử dụng từ ngữ, táo bạo, mới mẻ, điệp động từ, nhịp điệu, danh từ (sóng, gió)gây ấn tượng mạnh, gợi nhịp điệu nhanh, mạnh, gấp gáp, dữ dội của gió to sóng cảtrên Sông Đà

- Hút nước

+ Giống như cái giếng bê tông thả xuống sông để chuẩn bị làm móng cầu….[1]+ Nước thở và kêu như cửa cống cái bị sặc, nước ặc ặc lên như vừa rót dầu sôivào[1]

+ Cảm giác sợ hãi càng tăng cường khi Nguyễn Tuân đưa ra giả định: có anh bạnquay phim táo tợn nào muốn truyền cảm giác lạ cho khán giả, dũng cảm ngồi vàochiếc thuyền thúng tròn vành, rồi cho cả mình, cả thuyền cả máy quay xuống đáyhút Sông Đà thì cũng chỉ thu được những thước phim màu quay tít… + Ở đoạn này nhà văn sử dụng trùng trùng điệp điệp những liên tưởng, sosánh kết hợp vận dụng tri thức ngành xây dựng, kĩ thuật đặc tả của điện ảnh

để miêu tả sự dữ dằn, ghê rợn của những hút nước quái ác

- Thác nước

+Tiếng thác nước nghe như oán trách gì, rồi lại như van xin, rồi lại nhưkhiêu khích , giọng gằn và chế nhạo Rồi nó rống lên như tiếng một ngàn contrâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu, rừng tre nứa nổ lửa, đang phá toang rừnglửa, rừng lửa cùng gầm thét với đàn trâu da cháy bùng bùng[1]