Một số kỹ năng tích hợp trong giờ đọc văn nhằm giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh lớp 12

Luật Giáo dục năm 2005 nêu rõ ở Điều 28: Yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục phổ thông: " Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo củ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRÃI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KỸ NĂNG TÍCH HỢP TRONG GIỜ ĐỌC VĂN NHẰM GIÁO DỤC TƯ TƯỞNG, TÌNH CẢM CHO HỌC

1.1 Lí do chọn đề tài

1.2 Mục đích nghiên cứu

1.3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

1.4 Phương pháp nghiên cứu

II NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận

2.2 Thực trạng vấn đề

2.3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề

2.3.1.Tích hợp ngay từ khâu vào bài

2.3.2 Tích hợp trong quá trình đọc hiểu chi tiết, kết hợp giảng bình

2.3.3 Tích hợp khi tổng kết bài học

2.4 Hiệu quả

2.4.1 Về nhận thức

2.4.2 Kết quả cụ thể

III KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ

3.1 Kết luận

3.2 Kiến nghị

1 2 2 2 3 3 4 5 5 7 10 13 13 16 18 18 18

I MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Luật Giáo dục năm 2005 (Điều 2) ghi rõ:

"Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện,

có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc" [1]

Quan điểm chỉ đạo trong Dự thảo “Chiến lược phát triển giáo dục Việt

nam giai đoạn 2009 - 2020” cũng nêu rõ: "Giáo dục và đào tạo có sứ mạng đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến của đất nước trong bối cảnh toàn cầu hóa, đồng thời tạo lập nền tảng

và động lực công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước [2]

Đổi mới phương pháp dạy học cũng trở thành mục tiêu lớn của ngànhgiáo dục và đào tạo nước ta trong những năm qua Luật Giáo dục năm 2005 nêu

rõ ở Điều 28: Yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục phổ thông: " Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh" [1]

Như vậy, để đạt được một trong những mục tiêu giáo dục đó thì ngoàiviệc trang bị kiến thức khoa học, ngành giáo dục còn chú trọng bồi dưỡng tưtưởng, tình cảm cho học sinh Việc giáo dục tư tưởng, tình cảm học sinh cũng đãđược lồng ghép vào một số môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trườngtrong đó có môn Ngữ văn Tuy nhiên, trong thực tế giáo viên chưa thực hiện

Ghi chú:

- Ở mục 1.1: Các đoạn in nghiêng tác giả trích nguyên văn từ TLTK số 1,2.

nhiều Bản thân tôi cũng nhận thấy môn Ngữ văn hiện nay vẫn còn nặng về khaithác nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, người dạy chưa dành nhiều thời gian

để liên hệ giáo dục, giúp người học nhận thấy sự gần gũi và giá trị mà các tácphẩm văn học mang lại

Từ đó, có thể thấy mục tiêu giáo dục toàn diện khó có thể đạt được nếukhông chú trọng giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh

Bản thân sau nhiều năm đứng lớp, đặc biệt là trong năm học 2016 - 2017,tôi nhận thấy việc chú trọng giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh lớp 12 quaviệc tích hợp trong giờ đọc văn đã đem lại những hiệu quả nhất định Bên cạnhnội dung cốt lõi, mang tính chất ổn định của môn học, các giờ Đọc văn còn đemđến các nội dung mang tính thời sự xã hội thiết thực, bổ ích, nhằm đáp ứng yêucầu hình thành ở học sinh tư tưởng, tình cảm, tốt đẹp để từ đó, các em có nhữngquan hệ ứng xử đúng đắn với những vấn đề của cuộc sống

Đó là lí do tôi chọn đề tài Một số kỹ năng tích hợp trong giờ Đọc văn, nhằm giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh lớp 12 để trao đổi cùng đồng

nghiệp

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh lớp

12 từ việc tích hợp trong các giờ Đọc văn

- Đề tài này có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Sách giáo khoa Ngữ văn 12 (Chương trình chuẩn)

- Học sinh lớp 12: 12C3, 12C5, 12C6, 12C7

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp điều tra (tìm hiểu)

- Phương pháp kiểm tra, đánh giá

II NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận

Trong nhận thức của mình, Mác đã nói rõ quá trình nhận thức của con người: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” Vì thế, người thầy trong quá trình giảng dạy phải cho các em trở

về với thực tế đời sống xã hội Có như thế, mới phát huy được ở người học khả năng cảm thụ, năng lực hiểu biết, hình thành và hoàn thiện nhân cách Từ đó giúp các em tưởng tượng và định hình được xã hội mình đang sống và những gì mình phải làm, tạo hứng thú và niềm say mê khám phá của các em trong các giờhọc, nhất là giờ Đọc văn Nhà văn Nga M Gorki cũng đã khẳng định “Văn học

là nhân học” Học văn chính là học làm người Đó là một chân lí mà bất cứ giáo viên dạy văn nào cũng phải trăn trở, suy nghĩ Nói như Makarenco – nhà sư phạm vĩ đại người Ukraina: “Giáo dục chủ nghĩa cộng sản mà không giáo dục lòng yêu nước và nhân ái thì giáo dục cái gì nữa?” Viện sĩ Mikhancốp, người anh hùng của Liên Xô khi góp ý về việc dạy văn cũng đã nói “Không thể bớt chất khoa học nhân văn, bớt văn trong chương trình vì bớt văn tức là bớt chất người” [3]

Giáo viên lên lớp, ngoài nhiệm vụ hướng dẫn học sinh tiếp nhận kiến thứccòn phải hình thành cho các em những khái niệm về tư tưởng, nhân cách, tâmhồn,…Và xưa nay trong việc đào tạo con người, văn chương vẫn được sử dụngnhư một công cụ đắc lực Không ai có thể phủ nhận tầm quan trọng của vănchương trong việc xây dựng và giữ gìn đạo đức xã hội, đúng như vai trò xã hội -nhân văn của nó Nếu nói người giáo viên là những kỹ sư tâm hồn thì điều đóđúng nhất đối với các thầy cô giáo dạy môn Ngữ văn Vì văn học chính là bộmôn dễ gây xúc động vui buồn, tác động nhiều nhất đến thế giới nội tâm củacon người Hơn nữa việc bồi đắp tâm hồn dân tộc cho thế hệ trẻ lại càng cần

Ghi chú: Ở mục 2.1: Đoạn từ “Trong nhận thức…bớt chất người” tác giả tự viết, có tham

khảo TLTK số 3

thiết trong xu thế hội nhập thế giới hiện nay để họ không tự đánh mất mình màphát huy đầy đủ năng lực nội sinh của dân tộc trong sự nghiệp công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước

Với đặc trưng là môn khoa học xã hội và nhân văn, bên cạnh nhiệm vụhình thành và phát triển ở học sinh năng lực sử dụng tiếng Việt, năng lực tiếpnhận văn bản, môn Ngữ văn còn giúp học sinh hiểu biết về xã hội, văn hóa, lịch

sử, đời sống nội tâm của con người Với tính chất là một môn học công cụ, mônNgữ văn giúp học sinh có năng lực ngôn ngữ để học tâp, giao tiếp và nhận thức.Với giá trị giáo dục, thẩm mĩ, môn Ngữ văn giúp học sinh bồi dưỡng năng lực

tư duy, làm giàu xúc cảm thẩm mĩ và định hướng thị hiếu để hoàn thiện nhâncách Vì vậy, môn Ngữ văn, đặc biệt là các giờ Đọc văn đã góp phần không nhỏtrong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh, giúp các em phát triển toàndiện, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

2.2 Thực trạng vấn đề

Tích hợp trong giờ Đọc văn là rất tự nhiên vì thực tiễn đời sống là nơixuất phát và cũng là đích đến của văn học Cùng với yêu cầu về dạy học theođịnh hướng phát triển năng lực và nhiệm vụ giáo dục giá trị sống cho học sinhthì yêu cầu gắn văn học với đời sống càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết

Tuy vậy, trong quá trình giảng dạy nói chung, và ở một số tiết dự giờđồng nghiệp nói riêng, tôi thấy các thầy, cô giáo chưa thực sự coi trọng điềunày Phần đông chỉ chú trọng việc hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản, khôngchú ý đến việc giáo dục tình cảm thái độ cho học sinh

Về phía học sinh, do ảnh hưởng từ những mặt trái của nền kinh tế thịtrường cũng như của xu thế toàn cầu hóa, và đặc biệt, do không nghiêm túctrong rèn luyện, phấn đấu, một bộ phận học sinh nói chung, học sinh trườngTHPT Nguyễn Trãi nói riêng đang có những biểu hiện đáng lo ngại về tư tưởng,tình cảm: không xác định được động cơ học tập đúng đắn; thường xuyên vi

phạm nội quy của nhà trường: gây mất trật tự trong lớp, nói tục, chửi bậy, nóidối thầy cô và bạn bè, tô son môi, nhuộm tóc, hành vi ngôn ngữ, ứng xử thiếuvăn hóa, thậm chí còn có hiện tượng gây gổ đánh nhau trong và ngoài nhàtrường, Trong khi đó, năng lực cảm nhận tác phẩm văn chương của học sinhlại rất hạn chế Thái độ thờ ơ, lạnh lùng của các em trước nỗi đau buồn của conngười trong tác phẩm văn chương cũng như ở cuộc đời là điều khiến chúng taphải suy nghĩ, day dứt Nếu học sinh không thể đồng cảm, xúc động được thì đó

là dấu hiệu không lành mạnh trong tâm hồn, tình cảm của các em Có một sốhọc sinh sống ích kỉ với bạn bè, thậm chí là ngay cả với người thân trong giađình của mình Ở độ tuổi từ 15 đến 18, các em chưa được trải nghiệm nhiều, vốnhiểu biết còn hạn hẹp, kinh nghiệm sống ít nhưng lại rất nhạy cảm với đời sốngbên ngoài Vì vậy, khi truyền thụ những kiến thức chỉ đơn thuần trên sách vở, sẽkhiến các em không hứng thú học tập và cảm thấy điều thầy cô nói là xa vời,thậm chí là không có thực Đó cũng là điều khiến bản thân tôi luôn băn khoăn,trăn trở ở mỗi giờ Đọc văn

Chính vì vậy, ở bài viết này, tôi muốn đề cập đến việc tích hợp trong giờ

Đọc văn, giúp học sinh đến gần hơn với những trang sách, với cuộc đời Cũng

có nghĩa là giúp các em nhận thức, tư duy được những vấn đề của cuộc sống, để

có thể lựa chọn sáng tạo, trau dồi cho mình những tư tưởng, tình cảm tốt đẹp đểhoàn thiện bản thân

2.3.1 Tích hợp ngay từ khâu vào bài

Thông thường, bắt đầu giờ học, giáo viên thường làm công tác tổ chức rồikiểm tra miệng (thường là kiểm tra bài cũ) Việc làm này có thể sẽ gây tâm lí ứcchế cho học sinh, do các em chưa kịp chuẩn bị bài hoặc chuẩn bị chưa kỹ, chưasoạn bài, chưa làm bài tập,…dẫn đến bị điểm kém, rồi bị phê bình,…Cho nêntheo tôi, có thể kết hợp kiểm tra miệng khi học bài mới Dựa vào đặc điểm tâm

lý của lứa tuổi học sinh lớp 12 mà người thầy tạo hứng thú học tập cho các em.Chỉ khi nào người học có tâm thế đón nhận giờ học thì khi đó người dạy mới cóthể nói đến chuyện bồi dưỡng tình cảm, thái độ cho các em được Trong giờ đọcvăn, bước đầu tạo hứng thú cho học sinh chính là từ cách dẫn dắt vào bài mộtcách hấp dẫn Vào bài mới là tạo tâm thế ban đầu, tạo không khí, là để lại ấntượng trong học sinh, từ đó các em mới có ý thức tìm tòi, khám phá tác phẩm

* Chẳng hạn, khi dạy bài Tây Tiến của Quang Dũng, tôi vào bài như sau:

Dòng sông Mã hôm nay vẫn thao thiết chảy dưới sắc xanh trong của mâytrời Tây Bắc Càng thấy thấm thía hơn công ơn của một thế hệ “chẳng tiếc đờixanh” quên mình vì đất nước Một thế hệ tuổi mới mười tám, đôi mươi, cũngđang ngồi trên ghế nhà trường như các em đây, nhưng theo tiếng gọi thiêngliêng của Tổ quốc đã xếp lại bút nghiên để lên đường Một thế hệ đã xác định

thật rõ rằng: "Chúng tôi ra đi không tiếc đời mình/ Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc/ Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc? " (Thanh

Thảo) Tinh thần ấy, lí tưởng ấy sẽ là ánh sáng soi đường cho cô trò chúng ta

hôm nay trong hành trình khám phá văn bản Tây Tiến của nhà thơ Quang Dũng,

để hiểu, tự hào và yêu thêm quê hương, đất nước, con người Việt Nam một thờigian khổ, hy sinh nhưng cũng vô cùng anh dũng, hào hùng!

Với cách vào bài như trên, giáo viên đã đưa các em trở về với không khínhững ngày đầu kháng chiến chống Pháp: khó khăn, gian khổ nhưng bừng bừngkhí thế quyết chiến, quyết thắng của toàn dân tộc Vì thế, không chỉ tạo ấn tượngban đầu và lôi cuốn học sinh vào bài học mà cách dẫn dắt đó còn tác động tới tưtưởng, tình cảm của các em Ngưỡng mộ, tự hào về thế hệ cha anh đi trước, các

em sẽ có được bài học nhận thức và hành động cho bản thân Đó là một cáchtịch hợp để giáo dục lý tưởng sống cho học sinh

* Khi dạy đến truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân, tôi vào bài:

Là con dân nước Việt, không ai không biết đến nạn đói năm 1945 đã cướp

đi gần 2 triệu sinh mạng con người Nhà thơ Tố Hữu đã từng viết ra những dòngđẫm đầy nước mắt:

Con đói lả ôm lưng mẹ khóc

Mẹ đợ con đấu thóc cầm hơi Kiếp người cơm vãi cơm rơi Biết đâu nẻo đất phương trời mà đi!

Nặng lòng trăn trở trước tình cảnh ấy, nhà văn Kim Lân cũng đã góp vàobức tranh những nét vẽ ảm đạm nhất về thân phận con người Chưa khi nào conngười bị coi thường như vậy! Cũng chưa khi nào giá trị con người rẻ rúng đến

có thể nhặt được một cách dễ dàng đến như vậy! Hôm nay, đến với truyện ngắn

Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân, chúng ta không chỉ đau nỗi đau một thời đất

nước lầm than, nô lệ, mà còn tự hào về cha ông - những con người đã vượt lênhoàn cảnh, đi qua tăm tối để đến với ánh sáng của Cách mạng Chúng ta càngthêm trân trọng, yêu quý cuộc sống mà chúng ta có được hôm nay

Việc dẫn dắt học sinh trở về nạn đói lịch sử năm 1945, không chỉ khơidậy sự xót xa cho thân phận người dân nô lệ mà còn dấy lên ở các em sự cămphẫn tột độ bọn cướp nước và bán nước về những tội ác khủng khiếp mà chúng

đã gây ra Đây cũng là cách để giáo viên hướng học sinh đến những nhận thức,suy nghĩ đúng đắn, tích cực Là cách giúp các em ý thức được sự rèn luyện,phấn đấu để góp phần giữ gìn, phát huy những thành quả mà cha ông đã đổ baoxương máu để lại cho chúng ta

2.3.2 Tích hợp trong quá trình đọc hiểu chi tiết, kết hợp giảng bình

Đặc trưng của văn học là một môn nghệ thuật phản ánh đời sống bằnghình tượng Từ một hình tượng, một tâm trạng, một hoàn cảnh cụ thể,… người

thầy có thể hướng dẫn học sinh đọc hiểu, giảng bình, để học sinh cảm thấy gầngũi mà không nghĩ đó chỉ là trong sách vở Kết quả thẩm thấu, chuyển hóa vàotừng cá nhân học sinh, có khi bất ngờ, có khi ngẫu nhiên sẽ tác động đến tưtưởng, tình cảm, làm đẹp và phong phú thêm tâm hồn các em Tuy nhiên khi

giảng dạy còn tùy thuộc vào từng bài, từng đối tượng học sinh để Tích hợp một cách linh hoạt và phù hợp

Chẳng hạn, với văn bản kịch: Hồn Trương Ba, da hàng thịt của tác giả

Lưu Quang Vũ, sau khi đọc hiểu màn đối thoại giữa hồn Trương Ba với người

thân, GV đặt câu hỏi: Màn đối thoại với xác hàng thịt đẩy hồn Trương Ba vào thế đuối lí và tìm về với gia đình Nhưng sau màn đối thoại với người thân, hồn Trương Ba lại rơi vào trạng thái như thế nào? Điều đó đã tác động đến em ra sao?

Với sự gợi ý, định hướng của giáo viên, học sinh (em Nguyễn Minh Hiếu

lớp 12 C5) đã cảm nhận, giảng bình:

Màn đối thoại với xác hàng thịt đẩy hồn Trương Ba vào thế đuối lí và tìm

về với gia đình Nhưng sau màn đối thoại với người thân, hồn Trương ba lại càng đau khổ và rơi vào trạng thái hụt hẫng Thực tế cho thấy, con người khi gặp khó khăn, thất bại, buồn khổ, luôn có ý thức tìm về với gia đình - chốn bình yên, chỗ dựa, động lực để vượt qua, để vươn lên Nhưng gia đình không phải lúc nào cũng giúp được chúng ta, cũng như những người thân trong gia đình Trương Ba cũng không giúp được gì cho Trương Ba khi ông rơi vào nghịch cảnh trớ trêu Và Trương Ba nhận thấy chỉ có ông mới cứu được chính mình Điều đó cho chúng ta thấy, cuộc sống của mỗi người, phải do chính người đó quyết định Cũng như với chúng em, gia đình rất quan trọng Mọi người luôn quan tâm, tạo điều kiện, động viên, nhưng gia đình không thể học hộ, thi thay cho chúng em được Trang giấy cuộc đời phải do chính tay mỗi người viết nên.

Vì vậy, ngay từ bây giờ, chúng em thấy mình phải xác định rõ mục đích, động

cơ cho việc học tập, rèn luyện của bản thân, để không rơi vào hoàn cảnh sống

nhờ, sống dựa, phụ thuộc vào người khác Và chỉ khi đó thì cuộc sống mới thực

sự có ý nghĩa.

Với lời giảng bình như trên, thực sự giáo viên đã giúp học sinh tự mìnhcảm nhận chi tiết trong tác phẩm, cũng như tự nhìn nhận, đánh giá về bản thân,tức là có được kỹ năng tự nhận thức - một kỹ năng sống rất cơ bản của conngười Khi đã hiểu đúng về mình, các em mới có thể có những quyết định,những sự lựa chọn đúng đắn, phù hợp với khả năng của bản thân, với điều kiệnthực tế và yêu cầu xã hội Kỹ năng ra quyết định cũng rất cần thiết trong cuộcsống, nhất là với học sinh lớp 12 Việc giáo viên giúp học sinh có được kỹ năng

tự nhận thức và ra quyết định cũng chính là đã giúp các em có thêm nhiều cơ hội

để thành công [4]

Còn với “câu chuyện của người đàn bà hàng chài ở tòa án huyện” trong

văn bản Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, sau khi đọc hiểu, GV nêu câu hỏi: Nhân vật người đàn bà hàng chài trong tác phẩm đã để lại cho em những cảm nhận, suy nghĩ gì?

Với sự dẫn dắt, gợi ý của giáo viên, em Lại Tuấn Vũ và em Lê Thị Ngọc,học sinh lớp 12 C3 đã kết hợp và bổ sung phần suy nghĩ, cảm nhận của mình:

Người đàn bà hàng chài gợi ấn tượng về một cuộc đời cực nhọc, lam lũ Người đàn bà mà “…tình thương con cũng như nỗi đau, cũng như cái sự thâm trầm trong việc hiểu thấu các lẽ đời hình như mụ chẳng bao giờ để lộ rõ rệt ra

bề ngoài” Với chồng, một lão đàn ông vũ phu thường xuyên đánh đập, hành hạ

dã man, bà vẫn thầm lặng chịu đựng mọi đớn đau Với con, bà là một người mẹ thương yêu con vô bờ, tận tâm, che chở cho con, biết chịu đựng, hi sinh để

“sống cho con chứ không thể sống cho mình”, bà lo sợ con làm điều dại dột, cố tránh cho con khỏi bị tổn thương Trước vị chánh án huyện, bà tự tin, sắc sảo, thông cảm và bộc bạch thành thực những suy nghĩ của mình Qua những lời giãi bày, ta càng thấy rõ mọi sự chịu đựng, hi sinh, gánh lấy khổ đau của bà chỉ

vì để sống cho con, nuôi con khôn lớn Một sự cam chịu, nhẫn nhục thật đáng