Thựchiện tinh thần chung đó, bản thân tôi đã trăn trở, tìm tòi cho mình phương phápdạy học theo cách tiếp cận kiến tạo nhằm nâng cao chất lượng dạy và học[3].Trong nhiều năm học qua, để
Trang 11 Mở đầu:
1.1 Lý do chọn đề tài:
Như chúng ta đã biết, công việc dạy Ngữ văn hiện nay đang gặp rấtnhiều khó khăn Đây là hiện tượng chung do nhiều nguyên nhân chủ quan,khách quan mang lại Một phần do bản thân giáo viên chưa thực sự thu hút đượchọc sinh “theo đuổi” môn học này và chưa đáp ứng được nhu cầu nhận thức,thẩm mỹ ngày càng cao của người học cũng như của thời đại Một phần do kỹnăng khai thác thông tin, hiểu, cảm thụ tác phẩm của học sinh trong trườngTHPT còn lúng túng Xuất phát từ thực tế đó, bản thân tôi luôn trăn trở, suynghĩ, tìm tòi phương pháp, hướng tiếp cận - khai thác tác phẩm để vận dụngtrong từng bài dạy cụ thể nhằm tháo gỡ cho riêng mình những khó khăn chung.Một trong những vấn đề quan trọng là đổi mới phương pháp dạy học Theo cácnhà giáo dục học, phương pháp dạy học phải được đổi mới theo hướng phát huytính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học Tinh thần của vấn đề này làbiến quá trình dạy học thành quá trình tự học, tự tìm hiểu khám phá và xây dựngkiến thức của người học trên phương tiện dạy học với vai trò dẫn dắt khéo léo vàkhông thể thiếu của người dạy Vậy làm thế nào để thực hiện được tinh thần đó?Trong năm học 2011 -2012, Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt ra nhiệm vụ của nămhọc là nâng cao hiệu quả việc bảo quản và sử dụng thiết bị dạy học[2] Thựchiện tinh thần chung đó, bản thân tôi đã trăn trở, tìm tòi cho mình phương phápdạy học theo cách tiếp cận kiến tạo nhằm nâng cao chất lượng dạy và học[3].Trong nhiều năm học qua, để làm phong phú thêm cho tiết dạy và cũng để thựchiện nhiệm vụ trọng tâm của năm học là đổi mới phương pháp dạy học, bản thântôi đã không ngừng tìm tòi, sáng tạo để làm mới tiết dạy bằng các thiết bị dạyhọc, đặc biệt là những đồ dùng dạy học tự làm, tự thiết kế nhằm khơi gợi hứngthú, cảm xúc ở học sinh trong các tiết Ngữ văn
Chính vì vậy, tôi mạnh dạn đề xuất phương pháp tuy không mới nhưngphù hợp với đối tượng học sinh ở trường THPT Thạch Thành 4, khơi gợi được
xúc cảm và tạo được hứng thú cho các em trong mỗi giờ giảng văn, đó là “Giải
pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị, đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT”.
Trang 2sinh, góp phần nâng cáo chất lương học tập cũng như tỉ lệ học sinh khá, giỏi bộmôn.
Sử dụng thiết bị trong dạy học góp phần đổi mới phương pháp dạy họcNgữ văn để nâng cao chất lượng dạy và học văn trong nhà trường hiện nay
1.3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
1.3.1 Đối tượng
- Chương trình Ngữ văn 10, 11, 12 cơ bản
- Học sinh trường THPT Thạch Thành 4 năm học 2016 - 2017
1.3.2 Phạm vi nghiên cứu:
Sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPTThạch Thành 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu :
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm:
2.1 Cơ sở lý luận: Quan niệm về phương tiện, thiết bị dạy học
Phương tiện dạy học quan niệm theo nghĩa rộng bao gồm: sách; tranh, ảnh
đồ dùng dạy học; thiết bị sử dụng trong quá trình dạy học Phương tiện dạy họcNgữ văn đề cập tới trong bài học này chủ yếu là tranh, ảnh trong SGK Ngữ vănTHPT
Phương tiện dạy học có thể có sẵn hoặc tự tạo (do giáo viên và học sinhsáng tạo nên) Phương tiện dạy học có thể gắn với các thiết bị đơn giản, thôngthường hoặc các thiết bị hiện đại trong quá trình sử dụng
Phương tiện dạy học Ngữ văn gồm: tranh ảnh và một số đồ dùng dạy học
So với các môn học khác tranh, ảnh và đồ dùng dạy học Ngữ văn có số lượngkhông nhiều cũng không quá phức tạp nhưng lại đòi hỏi sự tinh tế rất cao cả vềnội dung lẫn hình thức Việc sử dụng các phương tiện dạy học Ngữ văn sao cho
có tác dụng tích cực cũng là điều không dễ dàng, cần sự chuẩn bị công phu mớiđem lại hiệu quả Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX khẳng định: Phát triểnGiáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sáchhàng đầu, là nền tảng và động lực đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đấtnước Bởi vậy, yêu cầu đặt ra là phải không ngừng nâng cao chất lượng giáo dụctoàn diện, mà một trong những yếu tố để nâng cao chất lượng giáo dục là phảiđổi mới phương pháp dạy học Để đạt được mục tiêu, Bộ Giáo dục và đào tạo đãtriển khai thành nhiều chủ đề cho nhiều năm học Nhiệm vụ của năm học 2011-
2012 là: nâng cao hiệu quả việc bảo quản và sử dụng thiết bị dạy học Đổi mớiphương pháp dạy học hiệu quả thì thiết bị và đồ dùng dạy học trở thành một
Trang 3điều kiện không thể thiếu và có vai trò hết sức quan trọng Vì thiết bị và đồ dùngdạy học là những công cụ lao động của quá trình dạy học Dựa trên những công
cụ lao động đó, giáo viên sẽ giúp cho học sinh khám phá, chiếm lĩnh tốt các kiếnthức của bài học Để thực hiện tốt các phương pháp dạy học cần có sự hỗ trợ củathiết bị dạy học với những hình thức khác nhau, tạo cho tiết học trở nên sinhđộng, hấp dẫn Chính thiết bị dạy học sẽ cung cấp nguồn thông tin, tạo ra nhiềukhả năng để giáo viên trình bày nội dung bài học một cách sâu sắc và thuậnlợi[1]
2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
Dưới 5 (%)
5 - 6 (%)
7 - 8 (%)
9 - 10 (%)
10A3
(48)
11(22,9%)
18(37,5%)
14(29,2%)
5(10,4%)
65
10A
(49)
14(28,6%)
16(32,6%)
15(30,6%)
4(8,2%)
60
11C1
(39)
2(5,1%)
11(28,2%)
18(46,2%)
8(20,5%)
75
11C3
(49)
5(10,2%)
14(28,6%)
25(51%)
5(10,2%)
70
Từ kết quả khảo sát, chúng ta nhận thấy, trong những năm trở lại đây,theo xu thế của xã hội, đại bộ phận học sinh không học khối C, chỉ chạy theonhững môn khoa học tự nhiên để sau này dễ chọn ngành, trường, công ăn việclàm Vì vậy, học sinh trong trường THPT gần như không chú ý học môn Ngữvăn, chỉ coi môn Ngữ văn như là một môn điều kiện Từ những thực trạng trên,khiến cho học sinh chán những giờ Văn dẫn đến những giờ dạy - học Ngữ văn tẻnhạt, nhàm chán, trôi qua một cách vô vị Từ chỗ môn Ngữ văn là một mônnghệ thuật, hướng học sinh tới “Chân - Thiện - Mĩ”, đã trở thành một môn học
bị coi nhẹ trong nhà trường Đây là những lí do khiến cho giờ dạy học Ngữ vănthực sự mất chất văn, không còn bầu không khí văn chương như thuở xưa nữa.Đặc biệt, chất lượng học sinh ở các lớp không đồng đều, số lượng học yếu kémnhiều Ý thức học tập phấn đấu vươn lên của các em chưa cao, chưa có sinhphương pháp học hiệu quả: phần đông là học vẹt, hiểu vấn đề lơ mơ
2.2.2 Khó khăn gặp phải cần tìm cách khắc phục:
Trang 4Thứ nhất, là một trường miền núi thời gian thành lập chưa lâu, cơ sở vật
chất còn thiếu thốn về nhiều mặt, cụ thể như cả trường chỉ có một phòng đanăng, một máy chiếu hắt nhiều giáo viên muốn sử dụng phòng máy nhưng cònhạn chế
Thứ hai, một số giáo viên còn ngại khó trong việc sử dụng thiết bị, đồ
dùng dạy học vào giảng dạy môn Ngữ văn
Thứ ba, đối tượng học sinh đầu vào thấp, đa số các em đều bị hổng kiến
thức ở các cấp học dưới, chất lượng đạo đức thấp Bởi vậy, ở các em:
- Khả năng ghi nhớ kiến thức chậm
- Ý thức học tập còn yếu chưa có điều kiện đầu tư thích đáng thời gian học ởnhà
- Hiểu biết về khoa học xã hội vận dụng vào thực tiễn còn yếu
- Đa số học sinh chưa xác định đúng động cơ và mục đích học tập, chưa thểhiện được ý thức phấn đấu vươn lên[1],[3]
Thực trạng trên đặt ra vấn đề: phải thay đổi cách dạy của người thầy chophù hợp với đối tượng học sinh để từng bước nâng dần chất lượng, rèn luyệntinh thần làm việc tập thể, chủ động, tự tin trong hoạt động học tập của học sinh.Năm học 2016 – 2017, tôi được phân công giảng dạy môn Ngữ văn ở một sốlớp bản thân tôi đã trăn trở nhiều, một mặt tôi động viên các em cố gắng, mặtkhác tôi tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy tạo hứng thú cho các em tronggiờ văn như sử dụng Công nghệ thông tin, vận dụng các kĩ thuật dạy học tíchcực đặc biệt là sử dụng những thiết bị, đồ dùng dạy học tự thiết kế trong giờhọc đã tạo được những chuyển biến tích cực về chất lượng của học sinh ở một
số lớp này
Về ưu điểm, Thiết bị, đồ dùng dạy học tự thiết kế giúp:
- Giáo viên tiết kiệm được thời gian trên lớp
- Giáo viên thực hiện đúng vai trò chỉ đạo, xây dựng môi trường học tậpthân thiện, chủ động hoàn thành tiết học
- Giáo viên nắm phản hồi nhanh, giờ dạy sinh động tạo ấn tượng tốt với họcsinh
- Giúp học sinh nắm kiến thức nhanh, nhớ lâu, chủ động, tích cực, hứng thúlàm việc ở lớp, ở nhà Giúp Học sinh hiểu bạn, biết mình[1]
Hi vọng qua những giờ học hứng thú ấy sẽ là hành trang vững chắc để các
em mang theo bước vào cánh cổng của các trường Đại học trong tương laikhông xa
2.3 Giải pháp của đề tài :
Trang 5Xuất phát từ cơ sở lí luận và thực trạng của vấn đề về dạy - học Ngữ văn
trong nhà trường như đã trình bày ở trên, bản thân tôi đã mạnh dạn sử dụng thiết
bị, đồ dùng dạy học tự thiết kế vào các giờ dạy Ngữ văn ở trường THPT Thạch
Thành 4 Để có được những giờ dạy - học Ngữ văn có hiệu quả, tôi thường phảiđầu tư thời gian, công sức cho việc sáng tạo những đồ dùng dạy học phù hợp.Bởi thiết bị dạy học không chỉ là phương tiện của việc dạy mà còn là phươngtiện của việc học, thiết bị dạy học không chỉ minh họa kiến thức mà còn là nơichứa đựng nguồn thông tin học sinh phải khai thác để lĩnh hội kiến thức mới chobản thân, theo hướng học chủ động, tích cực, tự giác tìm tòi, phát hiện trongthực tế[1] Để thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ năm học, ngay từ đầu năm dưới
sự chỉ đạo của BGH, của tổ Văn - Thể dục Quốc phòng, nhóm Văn đã mạnh dạnthực hiện các chuyên đề như sử dụng thiết bị có hiệu quả vào đổi mới phươngpháp dạy học phù hợp với đối tượng học sinh Đặc biệt, trong năm học này tiếpthu tinh thần đổi mới mỗi giáo viên môn Ngữ văn đã tự thiết kế, sáng tạo chobản thân những thiết bị, đồ dùng dạy học tự làm phù hợp với từng tiết học, từngbài, từng đối tượng học sinh Cụ thể:
2.3.1 Giáo viên giảng dạy văn phải thấy được sự cần thiết của việc sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học trong dạy học Ngữ văn.
Thiết bị, đồ dùng dạy học là những hình ảnh, dụng cụ, đồ vật phục vụ choviệc dạy và học Đây là công cụ hỗ trợ hiệu quả nhất trong tiết dạy, góp phầnlàm cho tiết học trở nên sinh động, hấp dẫn Thiết bị, đồ dùng dạy học của mônNgữ văn chủ yếu là tranh ảnh, các sơ đồ, các file âm thanh… đây là những hìnhảnh, dụng cụ trực quan để học sinh có thể khái quát hóa và cụ thể hóa cảm nhậncủa bản thân Bởi vì, văn học là một bộ môn khoa học của ngôn từ, trong tácphẩm, các nhà thơ, nhà văn dùng ngôn từ để vẽ nên hình tượng vì thế nhữnghình ảnh minh họa, những tranh phong cảnh cụ thể sẽ giúp cho người học cảmnhận được đầy đủ vẻ đẹp của phong cảnh cũng như vẻ đẹp của hình tượng Nóimột cách dễ hiểu, sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học trong dạy học Ngữ văn làđiều kiện, là phương tiện để đổi mới phương pháp dạy học Tuy nhiên, thực tếhiện nay thiết bị, đồ dùng dạy học của môn Ngữ văn rất hạn chế[1] Vì vậy, để
có phương tiện dạy học giáo viên cần thiết phải tự làm đồ dùng dạy học
2.3.2 Giáo viên giảng dạy văn phải thấy t ầm quan trọng và ý nghĩa của thiết bị,
đồ dùng dạy học tự làm trong các tiết dạy học Ngữ văn.
Thiết bị dạy học là công cụ hỗ trợ hiệu quả nhất trong tiết dạy, làm cho tiếthọc trở nên sinh động, dễ hiểu Lý thuyết được kết hợp với thực hành giúp chohọc sinh nhớ kiến thức lâu và sâu hơn, giúp việc học trở nên nhẹ nhàng, hiệuquả[1]
Trang 6Người giáo viên đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc truyền đạttri thức cho học sinh Để làm được điều này, đòi hỏi người giáo viên phải cóchuyên môn nghiệp vụ vững vàng, biết khai thác và sử dụng hiệu quả thiết bịvào dạy học.
Người giáo viên phải xác định được đối tượng học sinh, phải biết sử dụngthiết bị dạy học để làm cho tiết dạy trở nên sinh động, dễ hiểu Lý thuyết đượckết hợp với thực hành giúp cho học sinh nhớ kiến thức lâu và sâu hơn Từ đó,phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh và kích thích làmcho học sinh say mê và yêu thích môn Ngữ văn
Vì thế, tự làm đồ dùng dạy học không chỉ là trách nhiệm của người dạy màcòn là niềm say mê, hạnh phúc của mỗi giáo viên Hơn thế nữa, môn Văn có đặcthù riêng, mỗi thiết bị dạy học tự làm phù hợp với nội dung của bài dạy còn làmột sáng tạo
2.3.3 Giáo viên giảng dạy văn phải sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học theo bài học, tiết học:
Chúng ta đều biết mỗi loại hình thiết bị, đồ dùng dạy học đều có ưu điểm
và nhược điểm nhất định, không thể có loại nào là đa năng, có thể sử dụng thaythế cho tất cả các loại hình thiết bị dạy học khác Muốn đạt được hiệu quả caotrong dạy học, đặc biệt trong giảng dạy Ngữ văn, giáo viên phải biết kết hợp tốt,vận dụng một cách hợp lý ưu điểm của từng loại, dùng ưu điểm đó để bổ sungnhững khiếm khuyết của các loại hình thiết bị khác Không chỉ thế giáo viêntrước khi lên lớp phải lựa chọn, sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học theo bài học,tiết học cho phù hợp góp phần nâng cao hiệu quả của bài dạy, giúp khơi gợiniềm đam mê, khả năng sáng tạo của học sinh Ví dụ:
Khi dạy bài “Đàn ghi ta của Lorca” của Thanh Thảo, giáo viên có thể cùngmột lúc sử dụng được rất nhiều loại hình đồ dùng dạy học tự thiết kế hoặc có sẵnnhư chân dung nhà thơ, hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu, âm thanh[1], [4] Qua đó,giúp học sinh hứng thú tìm hiểu bài, hiểu, cảm bài học một cách nhẹ nhàngnhưng sâu sắc Chẳng hạn:
Trang 7Chân dung và tiểu sử tác giả Thanh Thảo.
Sơ đồ tư duy bài “Đàn ghi ta của Lorca”
2.3.4 Giáo viên giảng dạy văn thấy được việc sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học phải phù hợp với mục tiêu bài học và phát huy được vai trò tối ưu của nó.
Trang 8Giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo, rèn luyệnthói quen và khả năng tự học, biết kết hợp lý thuyết với thực hành, có tinh thầnhợp tác.
Đồ dùng trực quan có nhiều loại: đồ dùng có sẵn hoặc tự thiết kế như chândung nhà văn, nhà thơ; hình ảnh; sơ đồ bảng biểu, âm thanh Vì thế, khi sửdụng giáo viên phải lựa chọn đồ dùng trực quan phù hợp với mục đích, yêu cầubài học, đi theo một trình tự nhất định thì mới đạt được hiệu quả bài dạy, thu hútđược sự chú ý của học sinh giúp các em hứng thú hơn trong mỗi giờ đọc hiểuNgữ văn[1], [2]
Giáo viên phải khéo léo đưa ra những câu hỏi vừa sức với học sinh, tránhnhững câu hỏi thách đố để các em rơi vào thế bí điều đó chỉ làm mất thời giantiết dạy Giáo viên phải biết kết hợp nhiều phương pháp khác nhau như miêu tả,tường thuật, phân tích, hướng dẫn nhằm huy động tối đa kỹ năng làm việc củahọc sinh: tai nghe, mắt thấy, biết phân tích, suy luận vấn đề
2.3.5 Giáo viên giảng dạy văn phải chuẩn bị tiết dạy có sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học tự thiết kế:
Để có một tiết dạy thành công, người giáo viên phải nghiên cứu kỹ nộidung bài dạy Khi có đủ tư liệu thì phải định hướng công việc: cần dạy những gì,
sử dụng phương pháp nào, cách thức dạy học ra sao, cần sử dụng đồ dùng cầnthiết nào, ước lượng thời gian tổ chức dạy học
Ngoài việc soạn giáo án đầy đủ, xác định đúng mục tiêu bài học (bám sátchuẩn kiến thức kỹ năng), giáo viên phải chuẩn bị mượn thiết bị hoặc chuẩn bịthiết bị tự làm phục vụ cho bài dạy
Ví dụ: Khi dạy bài “Chí Phèo”(tiết 1), giáo viên cần chuẩn bị đồ dùng dạy họcnhằm tiết kiệm thời gian, giúp học sinh hiểu bài một cách cụ thể, sinh động
Hình ảnh minh họa 1
Trang 9Hình ảnh minh họa 2
Trang 102.3.7 Hệ thống thiết bị, đồ dùng dạy học tự làm trong môn Ngữ văn :
Để có thể hoàn thiện đồ dùng dạy học tự làm, giáo viên có thể sưu tầmtrên
sách, báo, tài liệu tham khảo, trên mạng Internet hoặc có thể vẽ… Đối với âmthanh, giáo viên có thể sưu tầm, tìm kiếm, có thể tự ghi âm…Trong mấy năm
Trang 11học vừa qua, nhóm chuyên môn mà đặc biệt là với sự nỗ lực cố gắng bản thântôi đã làm được một số đồ dùng dạy học như sau, có thể tạm phân thành mấynhóm đồ dùng sau:
* Nhóm tranh phong cảnh, hình ảnh minh họa như:
- Hình ảnh về sông Bạch Đằng và những chiến công trên sông Bạch Đằng
- Hình ảnh về bãi cát dài
- Hình ảnh về cảnh đồng bằng Bắc Bộ
- Hình ảnh về thiên nhiên thôn Vĩ, về Huế
- Hình ảnh ga Cẩm Giàng Hải Dương, về con người phố huyện nghèo
- Hình ảnh về Chí Phèo, Thị Nở
- Hình ảnh về Huấn Cao và nghệ thuật thư pháp
- Hình ảnh về khối vuông ru bich, về thảo nguyên, về hoa tử đinh hương, điệu nhảy Flamenco
- Hình ảnh và phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ, trữ tình ở Sông Đà
- Hình ảnh và phong cảnh thiên nhiên thơ mộng về sông Hương
- Hình ảnh về nạn đói năm 1945, về con người trong nạn đói
- Hình ảnh về Tây Nguyên, về con người Tây Nguyên
Cách làm: đối với loại đồ dùng dạy học này giáo viên có thể sưu tầm trên cácloại tài liệu được in màu trên khổ giấy A0 cứng Loại đồ dùng dạy học này dùng
để bổ sung kiến thức, cụ thể hóa những hình ảnh, những chi tiết được miêu tảtrong tác phẩm Tác dụng là làm cho bài học sinh động, phát huy trí tưởng tượngcủa học sinh
Ví dụ: Khi dạy bài “Đàn ghi ta của Lorca” giáo viên có thể sử dụng những đồdùng, thiết bị tự làm phù hợp với bài học Dưới đây là một số hình ảnh mangtính chất minh họa mà tôi đã tự làm, sưu tầm sử dụng trong giờ dạy (ngoài ra, tôicòn cho học sinh nghe bài hát “Nếu tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn Guitar” )[1],[4,5]
Trang 12
* Nhóm chân dung và tiểu sử tác giả:
- Chân dung và tiểu sử nhà thơ Nguyễn Trãi
- Chân dung và tiểu sử nhà văn thơ Nguyễn Du
- Chân dung và tiểu sử nhà thơ Huy Cận
- Chân dung và tiểu sử nhà văn Nam Cao
- Chân dung và tiểu sử nhà thơ Thanh Thảo
- Chân dung và tiểu sử nhà văn Kim Lân
Cách làm: Đây là sáng kiến thể hiện rõ đặc điểm ưu việt của nó trong dạyhọc Ngữ văn THPT Thiết bị này được mô tả như sau: trên cùng một trang giấy
có cả chân dung và tiểu sử của tác giả, in trên giấy cứng với diện tích 50cm x70cm Với loại đồ dùng dạy học này, giáo viên dùng trong phần tìm hiểu kháiquát, cụ thể là tìm hiểu tiểu sử của tác giả Với diện tích phù hợp, giáo viên có
Trang 13thể treo lên ¼ phần bảng đầu tiên, thay cho phần ghi bảng, điều này sẽ giúp giáoviên tiết kiệm được thời gian mà học sinh cũng dễ ghi những kiến thức trọngtâm nhất về tác giả
Ví dụ:
Khi dạy bài “Truyện Kiều” của Nguyễn Du (tiết 1), giáo viên có thể sửdụng một số đồ dùng dạy học (Đồ dùng này được in hoặc vẽ trên tờ giấy A0)như [1], [4,5]:
Hình ảnh minh họa
