Một số phương pháp hữu hiệu nhằm nâng cao chất lượng dạy học bài “cấu trúc lặp” (tin học 11) ở trường THPT lê lợi, thọ xuân, thanh hóa

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT LÊ LỢI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI: MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỮU HIỆU NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC BÀI “CẤU TRÚC LẶP” TIN HỌC 11 Ở TRƯỜNG

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT LÊ LỢI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỮU HIỆU NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC BÀI “CẤU TRÚC LẶP” (TIN HỌC 11) Ở TRƯỜNG THPT LÊ LỢI, THỌ XUÂN, THANH HÓA

Người thực hiện: Lê Thị Huyên Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Tin học

THANH HÓA NĂM 2017

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU .1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứuc 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận 3

2.2 Thực trạng của vấn đề … , 3

2.3 Các giải pháp giải quyết vấn đề 4

2.4 Hiệu quả của SKKN … , 15

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ … , 17

1 MỞ ĐẦU

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

Phương pháp dạy học là một trong những nhân tố quan trọng của quá trìnhdạy học Cùng một nội dung giống nhau nhưng học sinh học tập có hứng thú, tíchcực hay không, giờ học có phát huy được tiềm năng sáng tạo, có thể để lại dấu ấnsâu sắc và khơi dậy những tình cảm lành mạnh trong tâm hồn các em hay không,phần lớn đều phụ thuộc vào phương pháp dạy học của người giáo viên

Tin học là một môn học mới, giáo viên giảng dạy còn thiếu kinh nghiệm,song mục tiêu của Bộ Giáo dục – đào tạo kể từ khi đổi mới sách giáo khoa là đổi

mới phương pháp dạy học “Phương pháp dạy học phổ thông phải phát huy được

tính tích cực, chủ động, tư duy sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

(Luật giáo dục chương II, Mục 2, điều 28) Đổi mới giáo dục được vạch rõ tại Nghị

quyết TW Đảng khóa VIII: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo,

khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện lối tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học Đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của học sinh”.

Hiện nay trong lý luận dạy học nói chung và lý luận dạy học môn Tin Họcnói riêng đề cập khá nhiều phương pháp và kĩ thuật dạy học: phương pháp thảoluận, phương pháp đặt câu hỏi, phương pháp chia nhóm, phương pháp dạy họcphát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp gợi mở, trực quan Bản thân là mộtgiáo viên dạy môn Tin học cũng đã nắm vững lý thuyết về phương pháp dạy học

và đã từng áp dụng Nhưng do điều kiện thực tế và đối tượng học sinh ở mộttrường vùng trung du nên việc áp dụng tất cả các phương pháp là điều rất khó Nay

trong phạm vi nhỏ hẹp của đề tài, tôi xin được đề cập đến: “Một số phương pháp

hữu hiệu nhằm nâng cao chất lượng dạy học bài “Cấu trúc lặp” (Tin học 11) ở trường THPT Lê Lợi, Thọ Xuân, Thanh Hóa”

Trong quá trình triển khai đề tài, bản thân tôi tự thấy đã có những kết quả nhất định, muốn được chia sẻ với các bạn đồng nghiệp Hi vọng sẽ nhận được nhiều ý kiến bổ ích để đề tài của tôi ngày một hoàn thiện hơn

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.

Áp dụng đề tài này tôi hướng tới những mục đích sau:

- Giúp học sinh hiểu và vận dụng tốt cấu trúc lặp để giải quyết được các bàitoán cơ bản Từ đó có thể tiếp cận và học tốt nội dung của các chương IV, V, VItrong chương trình Tin học 11

- Nâng cao chất lượng trong dạy học Tin học 11

- Giúp học sinh thêm yêu thích bộ môn Tin học hơn

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Học sinh lớp 11 trường THPT Lê Lợi.

- Nghiên cứu khái quát về chương trình Tin học 11 nói chung và bài ”Cấu

trúc lặp” nói riêng.

- Một số phương pháp dạy học

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế

- Phương pháp thu thập thông tin

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu, so sánh

2 NỘI DUNG

2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN.

Phương pháp được hiểu là con đường, là cách thức để đạt những mục tiêu nhất định.Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động và giao lưu của thầy gây nênnhững hoạt động và giao lưu cần thiết của trò nhằm đạt được mục tiêu dạy học

Phương pháp nâng cao chất lượng là cách thức tiến hành các hoạt động dạyhọc để nâng cao quá trình tiếp thu bài của học sinh

2.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

2.2.1 Thực trạng chung.

- Môn Tin học lớp 11 là môn khoa học tự nhiên không dễ đối với học sinh.Hơn nữa, đó là môn không thi tốt nghiệp và đại học nên chưa được các nhà trường,phụ huynh và học sinh quan tâm đúng mức Dẫn đến chất lượng dạy học môn học

bị hạn chế

- Điều kiện phòng máy nhà trường chưa đáp ứng được 1 học sinh/máy, các

em còn phải ngồi chung 2 -3 em/máy dẫn đến hiệu quả của các tiết thực hành chưacao Do đó việc nắm bắt nội dung các bài học bị hạn chế

- Giáo viên hiếm khi được tham gia học bồi dưỡng các chuyên đề vềphương pháp giảng dạy môn Tin học

2.2.2 Về phía giáo viên.

- Có rất nhiều phương pháp dạy học tích cực nhưng đôi lúc áp dụng còn khókhăn Do nhiều nguyên nhân như: kinh nghiệm giảng dạy, đối tượng học sinh, điềukiện trường lớp…

- Đôi khi muốn áp dụng một phương pháp mới nhưng lại bị cản trở bởi tâm

lí đó là môn học phụ nên quá trình nghiên cứu có lúc bị gián đoạn, thiếu hiệu quả

2.2.3 Về phía học sinh.

Phần lớn học sinh (chiếm khoảng 65%) của trường THPT Lê Lợi không cómáy tính Vì vậy, việc thực hành ở nhà của các em rất hạn chế, dẫn đến kết quả học

tập chưa cao Mặt khác, đa số học chỉ chú trọng vào các môn thi Đại học nên việc

áp dụng phương pháp dạy học phù hợp với bộ môn và với đối tượng học sinh thực

sự rất khó khăn

Qua thực tế ở năm học 2014-2015 khi chưa thực hiện đề tài này tôi nhậnthấy số học sinh hiểu và vận dụng được câu lệnh lặp là không cao Cụ thể, sau khidạy bài “Cấu trúc lặp”, tôi khảo sát 3 lớp 11A1, 11A2, 11A3 thì có kết quả nhưsau:

Tổng

số HS

Biết (câu lệnh lặp)

Hiểu (hoạt động của câu lệnh lặp)

2.3 CÁC GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

2.3.1 Giải pháp 1: Chọn bài toán làm ví dụ mở đầu phù hợp với đối tượng học sinh.

Đây là vấn đề mà bản thân tôi rất quan tâm Bởi vì, bài toán mở đầu rấtquan trọng, nó là nội dung của bài học mà ta cần tìm hiểu Bài toán mở đầu quákhó sẽ gây áp lực ban đầu cho học sinh, dẫn đến các em dễ nản chí, không hứngthú tìm hiểu bài học Bài toán mở đầu quá dễ sẽ không kích thích được tính tò mò,ham học hỏi của học sinh Do đó, giáo viên phải chọn được bài toán mở đầu vừaphù hợp với trình độ của học sinh, vừa đặt được vấn đề cho bài mới, đồng thời gâyđược sự chú ý, kích thích được tính tò mò, gây hứng thú cho các em

Ở bài “Cấu trúc lặp” sách giáo khoa Tin học 11 có đưa ra hai bài toán làm ví

dụ mở đầu để giới thiệu cấu trúc lặp:

Ví dụ 1: Tính và đưa kết quả ra màn hình tổng:

Ví dụ 2: Tính và đưa kết quả ra màn hình tổng:

Qua quá trình giảng dạy tôi thấy hai ví dụ trên chỉ phù hợp cho các lớp họcban tự nhiên Ở các lớp còn lại hầu hết các em đều cảm thấy rất khó hiểu,bởi vì bài toán khá tổng quát Vì vậy, nếu sử dụng hai ví dụ trên cho tất cảcác lớp là không hiệu quả Do đó đối với các lớp thuộc ban khoa học tựnhiên tôi vẫn sử dụng ví dụ mà sách giáo khoa đưa ra Đối với các lớp cònlại tôi đưa ra ví dụ khác để làm ví dụ mở đầu thay thế cho 2 ví dụ của sáchgiáo khoa Cụ thể:

a) Đối với câu lệnh lặp với số lần biết trước.

Ví dụ 1: Viết chương trình đưa ra màn hình 15 dòng:

“Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!”

Chương trình như sau:

Program Vidu1;

Uses Crt;

Begin

Clrscr;

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Writeln(‘Chao cac ban Chuc cac ban hoc gioi!’);

Readln;

End.

Chương trình này hầu hết các em đều viết được Giáo viên gọi một học sinhlên bảng viết Sau đó cho các em còn lại đánh giá nhận xét Các em dễ dàng đưa ra

nhận xét: Chương trình lặp đi lặp lại một câu lệnh nên rất mất thời gian, ngoài racòn gây sự nhàm chán trong quá trình viết chương trình.

Qua đó, giáo viên đặt vấn đề cho học sinh: Một chương trình có thể có một(hoặc một số) câu lệnh được viết lặp đi lặp lại nhiều lần Nếu vẫn sử dụng cách viếtnhư trên thì rất mất thời gian, gây nhàm chán Thậm chí nếu số lần lặp lại là rấtlớn, người lập trình khó mà kiểm soát được Vậy có cách nào để khắc phục được

những nhược điểm trên? Từ đó giáo viên giới thiệu Câu lệnh lăp với số lần biết

trước for – do.

Câu lệnh lặp dạng tiến:

For <biến đếm>:= <giá trị đầu> to <giá trị cuối> do <Câu lệnh>;

Câu lệnh lặp dạng lùi:

For <biến đếm>:= <giá trị cuối> downto <giá trị đầu> do <Câu lệnh>;

Ở đây giáo viên cần làm cho học sinh hiểu rõ từng thành phần trong câu lệnh trên

và nắm được sự hoạt động của hai câu lệnh trên trong máy tính Sau đó sử dụng đểviết lại chương trình ở Ví dụ 1:

Trên cơ sở học sinh đã hiểu và vận dụng được Câu lệnh lặp với số lần biết

trước, giáo viên yêu cầu học sinh về nhà giải quyết bài toán đặt vấn đề trong sách

giáo khoa Qua đó, một lần nữa giúp các em nắm vững được cú pháp của câu lệnhlặp và sự hoạt động của câu lệnh lặp trong máy tính Từ đó, các em mới có thể vậndụng linh hoạt để giải quyết các bài tập trong sách giáo khoa và bài tập nâng cao

b Đối với câu lệnh lặp với số lần chưa biết trước.

Ví dụ 1: Viết chương trình nhập các số (mỗi số < 500) vào từ bàn phím và tính

tổng các số vừa nhập, chương trình sẽ dừng lại khi số nhập vào bằng 0

Vì các em đã được làm quen với câu lệnh lặp với số lần biết trước ở trên nên

ở ví dụ này giáo viên cho các em viết thuật toán, để các em nhận ra được câu lệnhnào được lặp lại? Và được lặp lại trong điều kiện nào?

Thuật toán:

Bước 1 Tổng S 0

Bước 2 Nhập vào số a

Bước 3 Nếu a=0 thì thông báo kết quả tổng cần tìm là S, rồi kết thúc

Bước 4 S  S + a; rồi quay lại Bước 2

Qua thuật toán trên học sinh dễ dàng nhận ra rằng: Công việc được lặp đi lặp lại đólà: Nhập vào một số a, cộng dồn số a vào tổng S Việc lặp sẽ dừng lại khi số nhập

vào có giá trị bằng 0 (lặp chưa biết trước số lần) Từ đó giáo viên giới thiệu Câu

lệnh lặp với số lần chưa biết trước:

While <điều kiện> do <Câu lệnh>;

Ở đây, giáo viên cũng cần làm rõ các thành phần trong câu lệnh lặp và sự hoạtđộng của câu lệnh lặp trong máy tính để giúp học sinh hiểu và vận dụng giải quyếttốt các bài tập

Sau đây là chương trình của Ví dụ 1:

Kết luận: Với cách chọn ví dụ mở đầu phù hợp với từng đối tượng học sinh, tôi

nhận thấy học sinh đã dễ dàng hiểu được cấu trúc lặp và câu lệnh lặp của từngdạng, phân biệt được sự khác nhau của hai dạng lặp Các em đã hứng thú hơn,không khí lớp học trở nên sôi nổi hơn

2.3.2 Giải pháp 2: Mô phỏng cách thực hiện câu lệnh lặp thông qua bảng giá trị trực quan.

Hiểu được cách hoạt động của câu lệnh lặp trong máy tính và nắm được ýnghĩa của nó để vận dụng vào bài toán là yêu cầu trọng tâm của bài này Ở giảipháp 1, giáo viên đã cố gắng làm rõ cách hoạt động của câu lệnh lặp trong máytính, tuy nhiên nhiều em vẫn đang cố gắng ghi nhớ một cách máy móc Để giúpcác em dễ dàng tiếp thu và hiểu một cách sâu sắc ý nghĩa và cách thực hiện của câulệnh lặp trong máy tính thì sau mỗi ví dụ, mỗi bài tập tôi đã hướng dẫn học sinhminh họa cách thực hiện câu lệnh thông qua bảng giá trị Cụ thể:

a.Câu lệnh lặp với sô lần biết trước.

Có hai dạng lặp với số lần biết trước, giáo viên chỉ minh họa cho dạng lặp tiến còndạng lặp lùi tương tự học sinh tự làm

Ví dụ 1: Hãy mô phỏng đoạn chương trình sau:

T:= 1;

For i:=1 to 10 do T:=T*2;

Mô phỏng thực hiện đoạn chương trình trên qua bảng giá trị sau đây:

Giá trị biến đếm i Câu lệnh được thực hiện Giá trị của biến T

Như vậy sau khi thực hiện đoạn chương trình trên thì giá trị của T là 1024

Ví dụ 2: Không thực hiện đoạn chương trình, hãy cho biết giá của các biến S, T

sau khi thực hiện đoạn chương trình sau:

Mô phỏng thực hiện đoạn chương trình trên như sau:

Giá trị của biến đếm i Câu lệnh được thực hiện Giá trị của biến S, T

2 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=0+2=2T=0+2=2

3 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=2T=2+3=5

4 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=2+4=6T=5+4=9

5 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=6T=9+5=14

6 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=6+6=12T=14+6=20

7 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=12T=20+7=27

8 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=12+8=20T=27+8=35

9 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=20T=35+9=44

10 If i mod 2 = 0 then S:= S+i

T:=T+i;

S=20+10=30T=44+10=54

Như vậy sau khi thực hiện đoạn chương trình trên thì S=30; T=54

Qua các ví dụ trên, giáo viên cần nhấn mạnh: Biến đếm dùng để đếm số lầnlặp Đối với câu lệnh lặp tiến thì biến đếm nhận các giá trị từ giá trị đầu đến giá trị

cuối, ứng với mỗi giá trị của biến đếm thì câu lệnh sau từ khóa Do được thực hiệnmột lần, biến đếm được tự động tăng thêm một đơn vị sau khi thực hiện câu lệnh.

b Câu lệnh lặp với số lần chưa biết trước While…do

Ví dụ : Hãy mô phỏng đoạn chương trình tìm ước chung lớn nhất của M và N:

M:=18; N:= 84;

While m < > n do

If m > n then m:=m-n else n:= n – m;

Mô phỏng thực hiện đoạn chương trình trên như sau:

Điều kiện m < > n Câu lệnh được thực hiện Giá trị của m và n

n=12-6=6

n=6Kết quả sau khi thực hiện đoạn chương trình trên là: m=n=6

Kết luận: Qua việc tiến hành minh họa cách thực hiện câu lệnh lặp thông

qua bảng giá trị trực quan như trên tôi thấy kết quả rất khả quan Học sinh đã dễdàng ghi nhớ được cú pháp của câu lệnh lặp, hiểu rõ được cách thực hiện của câulệnh lặp trong máy tính, bước đầu đã áp dụng giải được các bài toán cơ bản trongsách giáo khoa Ngoài ra còn giúp các em tăng khả năng đọc hiểu một đoạnchương trình cho trước

2.3.3 Giải pháp 3: Hướng dẫn học sinh chuyển đổi giữa hai câu lệnh lặp.

Để giúp học sinh sử dụng được các câu lệnh lặp một cách linh hoạt, trongquá trình giải các bài tập tôi luôn dành thời gian yêu cầu các em chuyển đổi câulệnh lặp với số lần biết trước For… do… sang câu lệnh lặp với số lần chưa biếttrước While…do (cách chuyển đổi ngược lại không phải lúc nào cũng làm được)

a Chuyển đổi câu lệnh For…do… sang câu lệnh While…do…

* Cách chuyển đổi câu lệnh For…do… sang câu lệnh While…do…

While <điều kiện> do <câu lệnh>;

+ Chuyển câu lệnh For…do… sang While…do… như sau:

Cách 1:

<biến đếm>:=<giá trị đầu>;

While (<biến đếm> <= <giá trị cuối>) doBegin

<Câu lệnh>;

<Tăng biến đếm them một đơn vị>;

End;

Cách 2:

<biến đếm>:=<giá trị cuối>;

While (<biến đếm> >= <giá trị đầu>) doBegin

<Câu lệnh>;

<Giảm biến đếm đi một đơn vị>;

End;

* Ví dụ minh họa:

Trong giải pháp này, ví dụ minh họa tôi vẫn sử dụng lại các ví dụ ở các giảipháp trên để tránh làm mất thời gian Sau đây là một ví dụ minh họa: Hãy chuyểnđổi sang câu lệnh While…do… đoạn chương trình sau:

b Chuyển đổi câu lệnh While…do… sang câu lệnh For…do…

Trong trường hợp này giáo viên cần lưu ý cho học sinh: Chỉ thực hiện đượcviệc chuyển từ câu lệnh While…do… sang For do… nếu số lần lặp đã biết trước

Ví dụ: Sử dụng câu lệnhWhile - do để giải bài toán cổ sau (Bài tập 6 –SGK Trang 51) sau đó chuyển sang câu lệnh For – do:

If (ga + (36 – ga)*2 = 50) thenWriteln(‘So ga la: ’, ga, ‘ so cho la: ’, 36-ga);

ga:=ga + 1;

End;

Readln End

 Chuyển sang câu lệnh For-do:

Var ga: byte;

Begin For ga:=1 to 35 do

If (ga + (36 – ga)*2 = 50) then

Writeln(‘So ga la: ’, ga, ‘ so cho la: ’, 36-ga);

ReadlnEnd;