Đối với mỗi giáo viên, việc lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với đốitượng, điều kiện thực tế của nhà trường luôn là vấn đề được quan tâm trong quátrình dạy học.. Trong những năm gần
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ.
I Lý do chọn đề tài
Thực hiện Nghị quyết 40/2000/NQ-QH của Quốc hội và chỉ thị số 14/2001CTTTg của thủ tướng chính phủ về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông Đếnnay việc đổi mới giáo dục phổ thông đã trở thành nền nếp sâu rộng từ đổi mới nộidung chương trình sách giáo khoa, cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, phươngpháp dạy học, đặc biệt là chú trọng đến đối tượng dạy học Phần lớn giáo viênđứng lớp đã thích nghi với chương trình, phương pháp mới nhất là sử dụng, khaithác triệt để tác dụng thiết bị thực hành, của trang thiết bị, phương tiện dạy học nhưbảng phụ, tranh ảnh, thiết bị thí nghiệm - thực hành, máy chiếu qua đầu, máy chiếu
đa chức năng
Đối với mỗi giáo viên, việc lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với đốitượng, điều kiện thực tế của nhà trường luôn là vấn đề được quan tâm trong quátrình dạy học Trong những năm gần đây Bộ giáo dục và đào tạo đã có những địnhhướng nhằm giúp đỡ các trường thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học.Cùng với cả nước trường THPT Lê Lợi đã thực hiện tốt việc đổi mới phương phápdạy học ở tất cả các bộ môn và đã đạt được kết quả tốt
Với môn Tin học, được coi là môn học chính thức trong nhà trường phổthông từ năm 2006 -2007, có những đặc thù riêng đó là liên quan chặt chẽ với sửdụng máy tính, cách suy nghĩ và giải quyết vấn đề theo quy trình công nghệ, coitrọng làm việc theo nhóm Đặc trưng của môn Tin học là kiến thức lí thuyết đi đôivới thực hành, với học sinh THPT phần thực hành chiếm khoảng 40% thời lượngchương trình
Xuất phát từ cuộc vận động ứng dụng đẩy mạnh công nghệ thông tin vàodạy học của Bộ giáo dục - Đào tạo, Sở Giáo dục – Đào tạo, Ban giám hiệu và banlãnh đạo nhà trường nhằm nâng cao chất lượng dạy học Đặc biệt là bộ môn Tinhọc nói chung và môn tin học lớp 10 nói riêng việc sử dụng công nghệ thông tin làrất cần thiết
Trang 2Do hạn chế về nhiều mặt cơ sở vật chất, trang thiết bị, trình độ giáo viên
mà đôi khi phương pháp dạy học đã không tận dụng hết những thành tựu khoa họccông nghệ hiện đại, để truyền tải nhiều thông tin cho người học một cách trực quannên chất lượng dạy và học có mặt hạn chế
Sự thành công của một tiết dạy ngoài phương pháp dạy của giáo viên vàcách học của học sinh, còn cần sự có mặt của đồ dùng dạy học Chính vì vậy màbản thân tôi trong năm học 2016 – 2017 luôn cố gắng tìm tòi, nghiên cứu, trao đổivới đồng nghiệp và ứng dụng các phương pháp dạy học Trong qúa trình tìm tòi,nghiên cứu, học hỏi và ứng dụng phương pháp giảng dạy trực quan bản thân tôi đã
đúc rút, tìm ra “ Một số kinh nghiệm trong ứng dụng phương pháp dạy học trực
quan môn tin học lớp 10 ở trường THPT Lê Lợi, Thọ Xuân, Thanh Hóa ” với
sự trợ giúp của đồ dùng dạy học trực quan, đồ dùng dạy học ở đây là máychiếu(Projecter) hay,đèn chiếu (Over head) là tranh ảnh, là biểu tượng mà bảnthân tôi trong quá trình giảng dạy bộ môn tin học lớp 10 đã áp dụng thành công tạiđơn vị trường THPT Lê Lợi, Thọ Xuân, Thanh Hóa trong năm học 2016 - 2017
II Phạm vi, đối tượng, thời gian thực hiện nghiêm cứu
Do điều kiện về cơ sở vật chất và trang thiết bị của trường nên phạm vinghiên cứu là toàn bộ chương trình tin học lớp 10, đối tượng nghiên cứu trực tiếpqua các bài dạy thực hiện tại 5 lớp 10A4, 10A6, 10A7, 10A8 và 10A11 tại trườngTHPT Lê Lợi, Thọ Xuân, Thanh Hóa từ tháng 15/09/2016 đến tháng 10/05/2017năm học 2016 - 2017
Trang 3Trong vài thập kỷ gần đây, đã có sự bùng nổ về thông tin hay gọi là thời đạithông tin Cùng với việc sáng tạo ra hệ thống công cụ mới, con người cũng đã tậptrung trí tuệ từng bước xây dựng ngành khoa học tương ứng để đáp ứng những yêucầu khai thác tài nguyên thông tin Trong bối cảnh đó, ngành Tin học được hìnhthành và phát triển thành một ngành khoa học độc lập với các nội dung, mục tiêu,phương pháp nghiên cứu riêng và ngày càng có nhiều ứng dụng trong hầu hết cáclĩnh vực hoạt động của xã hội loài người.
Tin học được đưa vào nhà trường, vào giáo dục của nước ta nhằm giúp họcsinh chúng ta theo kịp với trình độ phát triển của khu vực và thế giới Môn tin họctrong nhà trường nói chung và THPT nói riêng là một bộ môn rất cần thiết để cácđược tiếp tiếp cận với công nghệ khoa học tiên tiến
Hoạt động nhận thức của con người là từ trực quan sinh động đến tư duytrừu tượng Đối với học sinh lớp 10 khi học bộ môn Tin học này không thể làm tráivới nguyên lý nhận thức đó Việc dạy tin học trong nhà trường hiện nay đối vớinước ta không phải là dễ, vì Tin học nó gắn liền với một công cụ riêng của mônhọc là máy tính “Tin học là ngành khoa học nghiên cứu các quá trình có tính chấtthuật toán nhằm mô tả biến đổi thông tin Là khoa học dựa trên máy tính điện tửnghiên cứu cấu trúc, các tính chất chung của thông tin, các quy luật và phươngpháp thu thập, lưu trữ, tìm kiếm thông tin, xử lý thông tin một cách tự động chínhxác qua công cụ là máy tính điện tử” Vậy làm thế nào để cho học sinh dễ hiểumột cách nhanh chóng chính xác và có kỉ năng thực hành là một nhiệm vụ rất quantrọng của người giáo viên dạy Tin học hiện nay
Trang 4Để giảng dạy tốt bộ môn Tin học lớp 10 có chất lượng, đạt kết cao thì ngườithầy giáo ngoài tin thông về bộ môn Tin học, cần nắm chắc phương pháp dạy họctrực quan Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp dạy học mà từ các hìnhảnh, hoạt động trực quan đến tư duy trừu tượng hay còn gọi trực quan hoá thôngtin thông qua các công cụ trực quan.
II CƠ SỞ THỰC TIỄN.
Từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, giáo viên không còn đóngvai trò đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế,
tổ chức hướng dẫn các hoạt động độc lập để học sinh tự chiếm lĩnh nội dung họctập, chủ động các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu chương trình.Trên lớp, học sinh hoạt động là chính nhưng khi soạn giáo án, giáo viên phải đầu
tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ động mới có thể thựchiện trên lớp với vai trò là người gợi mở, xúc tác động viên, cố vấn, trọng tài trongcác hoạt động tìm tòi hào hứng tranh luận sôi nổi của học sinh Để làm được điềunày thì đòi hỏi người giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ
sư phạm lành nghề mới tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của học sinh mà nhiềukhi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên
Khó khăn lớn nhất hiện nay ở các trường học khi áp dụng phương pháp dạyhọc trực quan vào giảng dạy vẫn là trang thiết bị nghe nhìn, phương tiện dạy học còn nhiều thiếu thốn và bất cập Để áp dụng phương pháp này vào dạy Tin học thìđòi hỏi phải có đèn chiếu (máy chiếu qua đầu - Over head) hay máy chiếu(Projecter), máy vi tính đó là chưa kể đến việc nếu áp dụng đồng loạt thì mỗi lớpcũng đều phải được trang bị
Tin học là một môn học được đưa vào giảng dạy tại trường THPT từ nămhọc 2006 - 2007 đặc biệt là các em lớp 10 vừa mới tiếp xúc với bộ môn mới đầutiên mặc dù các em rất thích máy tính nhưng là để chơi các trò chơi trên máy chứchưa ý thức được tầm quan trọng của bộ môn nên chất lượng học tập còn hạn chế.Đây là bộ môn đặc trưng muốn đạt chất lượng cao đòi hỏi các em phải tiếp xúc vớimáy tính nhiều nhưng thời lượng mỗi tuần chỉ có 2 tiết trên lớp thì các em chưa thểthực hành hết các kiến thức đã học mà nếu có thực hành hết thì sẽ chóng quên Bên
Trang 5cạnh đó do hoàn cảnh kinh tế còn khó khăn gia đình không có điều kiện để muamáy tính cho con em học, theo thống kê của giáo viên dạy thì mỗi lới chỉ được 8đến 10 em là gia đình có máy vi tính
Một thực tế khác là ý thức học tập của một số học sinh không cao, khônghứng thú trong học tập, lười hoạt động, không tích cực tự giác, ý thức tự học, tựrèn luyện yếu
Qua điều tra, khảo sát những tiết học đầu tiên về cả lí thuyết và thực hành
tôi tiến hành đã thu được kết quả như sau:
* Về khả năng tiếp nhận lý thuyết:
Trang 62017 tôi đã áp dụng phương pháp dạy học trực quan và rút ra được “ Một số kinh
nghiệm trong ứng dụng phương pháp dạy học trực quan môn tin học lớp 10 ở trường THPT Lê Lợi, Thọ Xuân, Thanh Hóa ”
Trang 7III GIẢI PHÁP.
1 Trực quan hoá thông tin dạy học.
Trực quan hoá thông tin dạy học là một quá trình thông qua đó người học trigiác các tài liệu học tập dưới dạng các biểu trưng hình ảnh, âm thanh, mô hình, vậtthật, với sự hỗ trợ của dụng cụ trực quan
Dụng cụ trực quan được sử dụng trong môi trường học tập như trong dạyhọc, giáo dục qua vệ tinh dựa trên cơ sở máy tính, dụng cụ trực quan có thể được
sử dụng hiệu quả để giảng dạy các sự kiện, các chỉ dẫn, các quá trình và các kháiniệm trừu tượng mà chúng thường khó nhớ, khó hiểu Các mục tiêu dạy học có thểthực hiện tốt nếu biết phát huy thông qua công cụ trực quan
Có thể nói dụng cụ trực quan có nhiều thuận lợi hơn hẳn so với dạy họcbằng ngôn ngữ: Chứa nhiều thông tin và tổ chức thuận lợi các thông tin trong cùngmột vị trí, làm đơn giản các khái niệm, làm sáng tỏ các chi tiết của một khái niệmdựa trên ngôn ngữ trừu tượng Đặc biệt là tranh ảnh trực quan làm tăng sự nhớtrong học tập đây là một trong những mục tiêu hàng đầu của giáo dục
Từ những ưu điểm trên, tôi nhận thấy nếu áp dụng vào dạy học nhờ dụng cụtrực quan là đèn chiếu, tranh ảnh, biểu tượng vào dạy Tin học có hiệu quả rấtcao
Trước khi sử dụng dụng cụ trực quan cho một bài học thì trước hết Giáoviên cần xác định bài nào cần dụng cụ trực quan và những dụng cụ trực quan đó là
gì phục vụ cho những đơn vị kiến thức nào trong bài học
Tiếp đến là công tác chuẩn bị với dụng cụ trực quan Ví dụ dạy bài :Máytính và phần mềm máy tính” cần chuẩn bị những đồ dùng trực quan khi giới thiệucấu trúc chung của máy tính điển tử như: bộ xử lí trung tâm (con chíp), thanhRAM, các ổ đĩa các thiết bị lưu giữ thông tin như USB, đĩa mềm, đĩa CD,DVD hay hình ảnh của một số loại máy vi tính trong thực tế bằng cách chụp bởitranh ảnh hoặc các dụng cụ trực quan thiết thực như thế học sinh mới nhớ lâu vàthấy trong thực tế có thể gọi tên dụng cụ trực quan chính xác
Máy chiếu tương đối dễ sử dụng và việc chuẩn bị cho việc dạy học với máychiếu tương đối dễ dàng, ít tốn thời gian Tuy nhiên để sử dụng máy chiếu thì phải
Trang 8có sự chuẩn bị kiến thức và các nội dung kiến thức cần trình chiếu Nội dung đưalên máy chiếu phải rõ ràng chính xác và phải có máy vi tính
Chẳng hạn: khi nói đến máy tính hoặc máy in thì ta đưa hình ảnh minh họa, bằngquan sát trực quan như thế học sinh sẽ ghi nhớ kiết thức tốt nhất
2 Tạo những tác nhân kích thích trực quan thông qua biểu trưng ngôn ngữ, biểu trưng đồ hoạ, biểu trưng tranh ảnh.
Muốn sử dụng phương pháp dạy học này thành công thì việc đầu tiên ngườithầy phải làm là thiết kế các thông điệp trực quan đòi hỏi nhiều sức lực và trí lựcnhưng lại là công việc đem lại nhiều lợi ích Việc thiết kế các tài liệu dạy học trựcquan mới có thể tạo nên sự thay đổi, và khi người học chú ý sẽ cho nhiều điều bổích Người thiết kế phải quan tâm tới khía cạnh giảng dạy, tính trực giác và đặcbiệt quan tâm tới những kĩ năng học tập của học sinh trong nghiên cứu và thựchành Người giáo viên phải biết phân tích chọn lựa các loại hình trực quan sao chophù hợp với nội dung bài học
2.1 Dạy học trực quan bằng biểu trưng ngôn ngữ.
Biểu trưng ngôn ngữ được tạo ra từ chữ viết dưới dạng một từ đơn lẽ hoặccâu hoàn chỉnh dùng đặt tên đối tượng, định nghĩa, mô tả đối tượng
Thường khi dạy các bài học lý thuyết tôi thường sử dụng loại biểu trưng trựcquan bằng ngôn ngữ
Trang 9Ví dụ: Dạy bài “Máy tính và phần mềm máy tính” tôi chiếu sơ đồ cấu trúc chungcủa máy tính điện tử lên màn hình rồi yêu cầu học sinh quan sát và cho biết máytính điện tự gồm những phần nào Sau đó giáo viên chỉ vào từng đối tượng trên sơ
đồ và giới thiệu lần lượt các khái niệm của các thành phần trong cấu trúc máy tính
Hay khi dạy bài “Định dạng văn bản”, thì đưa lên màn hình các bước thực hiệnđịnh dạng Font như sau:
Bước 1 Chọn khối văn bản cần định dạng
Bước 2 Click Format \ Font Bước 3 Hộp thoại Font xuất hiện chọn Font
Trang 10? Nêu các bước để định dạng văn bản phông chữ, kiểu chữ, cỡ chữ bằng menu lệnh(HS chỉ cần quan sát màn hình và nêu được các bước cần định dạng phông chữ…)
? Thao tác quan trọng nhất trong định dạng văn bản là gì (HS chọn phần văn bảncần định dạng)
2.2 Dạy học trực quan bằng biểu trưng đồ hoạ.
Biểu trưng đồ hoạ được tạo ra bằng nhiều cách đồ họa liên quan với hìnhảnh, đồ hoạ liên quan với khái niệm, đồ hoạ tuỳ ý Việc dạy học trực quan bằngbiểu trưng đồ hoạ trong Tin học giúp người học có thể thao tác nhanh các bướcthực hành - đây là yêu cầu cần đạt của người học Tin học, dựa vào các biểu trưng
đồ hoạ này học sinh có thể phát hiện ra khái niệm, ý nghĩa của nó
Chẳng hạn khi dạy bài “Làm quen với soạn thảo văn bản” giáo viên cần chohọc sinh làm quen với việc sao chép, di chuyển, cắt (xoá) nhanh qua các biểutượng
Giáo viên đưa các biểu tượng
Tương tự bài “Chỉnh sửa văn bản” giáo viên đưa các biểu tượng
? Hãy nêu tên các biểu tượng trên và tính năng của các biểu tượng
* Dạy bài “Định dạng văn bản” ngoài việc định dạng văn bản bằng menulệnh giáo viên cần cho học sinh định dạng văn bản thông qua các biểu tượng sau
Học sinh nhìn vào biểu tượng và nêu chức năng của các biểu trượng từ đócác em nắm chắc hơn kiến thức lí thuyết để vận dụng vào làm thực hành tốt hơn
* Dạy bài “Trình bày trang văn bản và in” ngoài việc dùng lệnh in, xem vănbản bằng menu lệnh thì có thể in, xem văn bản thông qua các biểu tượng sau
Trang 112.3 Dạy học trực quan bằng biểu trưng hình ảnh
Biểu trưng hình ảnh được tạo ra như ảnh chụp, tranh minh hoạ, tranh vẽ.Tất cả đều phản ánh sự vật và ý nghĩa dưới dạng các biểu trưng cụ thể và mangtính hiện thực cao, người học có khả năng phiên dịch các biểu trưng hình ảnh thànhcác vật tương tự trong thế giới hiện thực
Khi dạy bài “Máy tính điện tử” ta có thể sử dụng một số ảnh, ảnh minh hoạ
về máy tính, một số thiết bị của máy tính như đĩa mềm, màn hình, bàn phím, chuộtUSB, ổ cứng, ổ cứng cầm tay … để học sinh quan sát và phân biệt
Hoặc khi dạy bài “Hệ điều hành Windows” để giúp học sinh sớm hình thành kỉnăng làm việc với máy tính như khởi động máy tính, tắt máy tính hay phân biệt cácđối tượng trên màn hình máy tính ta tiến hành đưa một số hình ảnh liên quan
Các biểu tượng các chương trình
Thanh công việc
Trang 122.4 Kết hợp các loại hình trực quan.
Giữa các loại hình trực quan, người thiết kế có thể kết hợp đa dạng các loạibiểu trưng trực quan ngôn ngữ, hình ảnh, đồ hoạ với nhau Đối với hầu hết họcsinh ba loại này bao gồm nhiều mức độ khác nhau rất có ích trong học tập
Ví dụ: Khi dạy bài “Máy tính và phần mềm máy tính” ta có thể sử dụng kết hợpgiữa biểu trưng hình ảnh và biểu trưng ngôn ngữ
Giáo viên yêu cầu:
- Quan sát hình ảnh và cho biết ở hình trên đâu là thiết bị xuất, nhập,
* Dạy bài “Giới thiệu hệ soạn thảo văn bản”, “Quản lý tệp văn bản”, “Định dạngvăn bản” ta có thể sử dụng kết hợp cả ba hình thức trực quan
Trang 13* Dạy bài “Định dạng văn bản” ta chiếu hình ảnh sau và kết hợp cho học sinh thựchiện định dạng phông chữ, cỡ chữ, kiểu chữ trên máy tính thì học sinh dể tiếp thubài và ghi nhớ lâu hơn.
3 Xây dựng các kĩ năng, thực hành
3.1 Kĩ năng nhận biết tính năng các loại biểu tượng.
Sau một tiết học tôi thường củng cố lại cho học sinh những cái vừa học bằngcác dạng bài tập trắc nghiệm giúp học sinh nắm lại bài, học sinh có thể phân biệtđược lệnh, các biểu tượng và nắm ý nghĩa của các biểu tượng
Ví d : D y b i “L m quen v i so n th o v n b n”,: N i các ý c a c t A, B, C,ới soạn thảo văn bản”,: Nối các ý của cột A, B, C, ảo văn bản”,: Nối các ý của cột A, B, C, ăn bản”,: Nối các ý của cột A, B, C, ảo văn bản”,: Nối các ý của cột A, B, C, ối các ý của cột A, B, C, ủa cột A, B, C, ột A, B, C,
Tạo tập tin văn bản mớiĐóng tập tin văn bản
Mở văn bản đã cóLưu văn bản