SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT THỌ XUÂN 5 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI MỘT SỐ KINH NGHIÊM GIÚP HỌC SINH PHÂN BIỆT VÀ VẬN DỤNG CÓ HIỆU QUẢ VÒNG LẶP FOR -DO, WHILE - DO T
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT THỌ XUÂN 5
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI MỘT SỐ KINH NGHIÊM GIÚP HỌC SINH PHÂN BIỆT VÀ VẬN DỤNG CÓ HIỆU QUẢ VÒNG LẶP FOR -DO, WHILE - DO THÔNG QUA VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH THỰC HIỆN TIẾT 33, BÀI" ÔN TẬP CẤU TRÚC RẼ NHÁNH VÀ LẶP"
- TIN HỌC 11- BAN CƠ BẢN.
Người thực hiện: Lê Thị Hạnh Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Tin học
THANH HOÁ NĂM 2017
Trang 2M C L CỤC LỤC ỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU 1
1.1 Lí do chọn đề tài 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 1
1.3 Đối tượng nghiên cứu 1
1.4 Phương pháp nghiên cứu 1
2 NỘI DUNG 2
2.1 Cơ sở lí luận 2
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm và giải pháp cụ thể đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4
2.3.1 Các sáng kiến kinh nghiệm đã được rút ra 4
2.3.2 Giải pháp cụ thể sử dụng để giải quyết vấn đề 4
2.3.2.1 Bước thứ nhất: Xác định nội dung bài học trong tiết 33 bằng lược đồ tư duy( sử dụng phần mềm mind map để tạo lược đồ tư duy) 5
2.3.2.2 Bước thứ hai: Tổ chức thực hiện ôn tập cụ thể 6
a) Củng cố nội dung lí thuyết, vận dụng làm bài tập 6
b) Lợi ích của trình biên dịch free pascal và giới thiệu công cụ hỗ trợ học v-pascal để tìm kiếm và sửa lỗi 9
c) Bài tập ứng dụng và liên hệ thực tế( Tích hợp liên môn) 10
d) Rèn luyện cho học sinh kĩ năng nhận biết, tư duy nhanh hoạt động của vòng for-do, while-do bằng bộ câu hỏi trắc nghiệm được xây dựng bằng phần mềm violet 12
2.3.2.3 Bước thứ ba: Giáo viên củng cố, dặn dò học sinh chuẩn bị cho tiết ôn tập tiếp theo.( tiết 34- Ôn tập kiểu mảng) 14
2.3.2.4 Bước thứ tư: Khơi dậy niềm đam mê lập trình 15
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 15
2.4.1 Hiệu quả đối với hoạt động giáo dục của nhà trường 15
2.4.2 Đối với bản thân, đồng nghiệp nhà trường 16
3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 17
Trang 31 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
- Đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từ chươngtrình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Bên cạnhviệc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môncần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giảiquyết các vấn đề phức hợp. Đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoànthành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên” Việc sửdụng phương pháp dạy học muốn đạt hiệu quả cao cần gắn chặt với các hìnhthức tổ chức dạy học, phương tiện dạy học, tích cực ứng dụng công nghệ thôngtin trong dạy học Tuy nhiên việc ứng dụng công nghệ thông tin nhằm đổi mớinội dung, phương pháp dạy học đòi hỏi rất nhiều về năng lực, thời gian của giáoviên Do đó một số giáo viên tránh né, ngại ứng dụng, ngại đổi mới
- Tôi luôn nghĩ rằng, việc hướng dẫn học sinh ôn tập một tiết học Tin họcđòi hỏi nhiều kỹ năng và công sức, cần có sự kết hợp của nhiều phương pháp,phương tiện Trong đó, điều cốt yếu là phải đảm bảo được việc vừa ôn tập đượckiến thức về lí thuyết, vừa rèn luyện được kĩ năng, vừa liên hệ, mở rộng, ứngdụng để giải quyết được những bài toán trong thực tế Nhất là tin học lớp 11,một nội dung kiến thức cần rất nhiều sự tư duy sâu và khả năng sáng tạo Mặtkhác tin học 11 không như tin học 10, 12 là các chương trình ứng dụng, dễ hiểu,
dễ vận dụng, dễ hình dung Do vậy trong quá trình giảng dạy tin học 11 tôi thấyviệc ứng dụng các phần mềm hỗ trợ trong dạy học là một việc rất cần thiết đểcác em dễ tiếp cận nội dung bài học Đồng thời sử dụng kiến thức tích hợp liênmôn giữa các môn học để tạo được hứng thú cho các em yêu thích môn học, để
từ đó các em có thể chủ động, tích cực tiếp thu kiến thức trong những tiết học
Vì vậy Tôi mạnh dạn chọn đề tài" Một số kinh nghiệm giúp học sinh phân biệt
và vận dụng có hiệu quả vòng lặp for - do, while - do thông qua việc hướng dẫn học sinh thực hiện tiết 33, bài " Ôn tập cấu trúc rẽ nhánh và lặp " - Tin học
11 - Ban cơ bản " Để trao đổi cùng các đồng nghiệp.
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Bài ôn tập cấu trúc rẽ nhánh và lặp gồm 2 tiết ( Theo phân phối chươngtrình là tiết 32, 33) Trong phạm vi đề tài, tôi chỉ trình bày một số kinh nghiệm ở
một tiết dạy cụ thể, đó là tiết 33, Ôn tập Cấu trúc rẽ nhánh và lặp - Tin học
11-ban cơ bản về nội dung cấu trúc lặp và áp dụng cho một đối tượng cụ thể là
học sinh trường THPT Thọ Xuân 5 - Thọ Xuân
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp tự nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Dựa trên cơ sở lýthuyết của Ngôn ngữ lập trình Pascal Sự hoạt động tuần tự từng bước của máy
Trang 4tính khi thực hiện chương trình Dựa trên cơ sở lý thuyết của các môn Khoa học
tự nhiên như Toán, Lí, Hóa, Sinh Nhất là môn Toán môn học cơ sở cho sự pháttriển tư duy lập trình trong Tin học Tôi chủ động tìm hiểu các tài liệu chỉ đạo vềđổi mới phương pháp dạy học, các quan điểm đổi mới phương pháp dạy học, cácphương pháp phát huy năng lực tự học, sáng tạo của học sinh, các phương phápdạy học Tin học 11
- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế, thu thập thông tin: Để có cơ sởcho việc áp dụng phương pháp và kinh nghiệm này, tôi đã thu thập dữ liệu thôngqua việc hỏi học sinh về mức độ biết, hiểu và vận dụng ngôn ngữ lập trìnhPascal vào giải các bài toán trong các môn học khác Tổ chức điều tra, khảo sát,thu thập thông tin về thực tế dạy học liên quan đến đề tài của mình ở một sốtrường trên địa bàn huyện và tất cả các lớp cùng khối trong nhà trường
- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu: Tôi phân tích đánh giá mức độ họcsinh hiểu vận dụng, giải được các bài toán trong các môn học khác, từ đó xâydựng, giới thiệu các bài toán phù hợp với từng đối tượng học sinh Qua việckhảo sát, thu thập thông tin, tôi đã tín hành xử lí số liệu, thống kê đối chiếu kếtquả trước và sau khi áp dụng đề tài để rút kinh nghiệm và khẳng định tính thựctiễn và hiệu quả của đề tài
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận
- Thế giới có những bước chuyển mình nhờ những thành tựu của côngnghệ thông tin (CNTT) CNTT đã góp phần quan trọng cho việc tạo ra nhữngnhân tố năng động mới, cho quá trình hình thành nền kinh tế tri thức và xã hội
thông tin Một trong những vấn đề đóng vai trò quan trọng trong việc đổi mới
phương pháp dạy học, giúp cho đổi mới phương pháp dạy học đạt hiệu quả cao
là phải tính đến việc áp dụng CNTT vào trong giảng dạy chỉ thị BGD&ĐT của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu rõ : “Đối với giáo dục
29/2001/CT-và đào tạo, công nghệ thông tin có tác động mạnh mẽ, làm thay đổi phươngpháp, phương thức dạy và học Công nghệ thông tin là phương tiện để tiến tớimột xã hội học tập” Công nghệ thông tin mở ra triển vọng to lớn trong việc đổi
mới các phương pháp và hình thức dạy học[1] Do vậy dạy học Tin học ở trường
phổ thông cần áp dụng triệt để các ứng dụng Tin học để cho các em nhận thức
và thấy được hiệu quả tuyệt vời mà Tin học mang lại, để từ đó tạo nền tảng chocác em có niềm đam mê, hứng thú với môn học và định hướng nghề nghiệptrong tương lai
- "Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục làchuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang mộtnền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ
động, sáng tạo của người học"[1] Thực hiện theo hướng dẫn của công văn số:
5555/BGDĐT-GDTrH V/v hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phươngpháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyênmôn của trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng Các bộ
Trang 5môn nói chung và môn Tin học nói riêng đã xây dựng thành công các chuyên
đề, bài học theo hướng tích hợp Học các chủ đề tích hợp, liên môn, học sinhđược tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huốngthực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc Điều quan trọng hơn làcác chủ đề tích hợp, liên môn giúp cho học sinh không phải học lại nhiều lầncùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau, vừa gây quá tải, nhàmchán, vừa không có được sự hiểu biết tổng quát cũng như khả năng ứng dụngcủa kiến thức tổng hợp vào thực tiễn Dạy tích hợp - liên môn còn đem lại lợiích là kích thích giáo viên tư duy và không ngừng trau dồi kiến thức ở nhiều lĩnhvực, bộ môn khác nhau để có một phông kiến thức sâu, rộng đủ để đáp ứng vớinhững đòi hỏi ngày càng cao của dạy học hiện nay
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Đối với giáo viên: Trên thực tế khảo sát tại một số trường THPT
trên địa bàn huyện và các lớp cùng khối trong nhà trường, tôi nhận thấy, giáoviên thực hiện tiết dạy theo một số phương pháp sau đây: Hoặc là hướng dẫnhọc sinh làm các bài tập theo định hướng trong sách giáo khoa mà không tạođược sự so sánh đối chiếu giữa hai vòng lặp, hoặc củng cố khái quát phần líthuyết và học sinh tự củng cố kĩ năng từ bài tập sách giáo khoa mà không có
sự hướng dẫn của giáo viên Một số thầy, cô còn đang có cái nhìn sơ sài về tiết
ôn tập, cho đó là tiết nhắc lại kiến thức cũ nên không cần đầu tư vào bài giảng,tâm huyết cho tiết dạy, dạy chay, không có hình ảnh mô phỏng, minh họa,không sử dụng máy chiếu giới thiệu cho học sinh rõ về cách thức soạn thảo vàthực hiện chương trình cho học sinh thấy Điều đó làm cho giờ dạy trở nênnặng nề, không tạo được hứng thú đối với học sinh, học sinh nghe rồi để đó vànghiêm trọng nhất là các em không hình dung được cách thức thực hiện cũngnhư là ứng dụng của ngôn ngữ pascal trong đời sống
2.2.2 Đối với học sinh
+ Thái độ với bộ môn Tin học : Khi bước vào học phổ thông thì học sinh đãbắt đầu định hình học theo khối để thi đại học Thời gian học chủ yếu dành chocác môn học chính như Toán, Lý, Hóa, Văn, Anh, Sử, Địa Tin học các em xemnhư một môn phụ nên thời gian để học chỉ là những tiết học ở trên lớp Đối vớiTin học 10, 12 thì tính ứng dụng của môn học trong thực tế các em dễ dàng nhìnthấy và thực hiện được luôn Còn với Tin học 11 thuộc về lĩnh vực lập trình, khó
có sản phẩm để các em nhìn thấy Hơn thế việc tư duy thuật toán cũng là mộtnội dung khó đối với các em Điều này dẫn đến rất nhiều học sinh không thích
và học kém môn học này
+ Đối với tiết học Ôn tập Cấu trúc rẽ nhánh và lặp: Vì đây là một bài ôntập, lại ở thời điểm cuối của kỳ học nên thường xảy ra các trường hợp: Hoặc làthụ động ôn tập theo hướng dẫn của giáo viên trên lớp, hoặc chỉ quan tâm đến
ôn tập lí thuyết mà không quan tâm đến việc rèn luyện các kĩ năng cần thiết củabài học, hoặc thực hiện các bài tập trong sách giáo khoa một cách mơ hồ màkhông biết ứng dụng vào thực tiễn Số lượng học sinh chủ động tự học, tự ôntập, rèn luyện kĩ năng là không nhiều
Trang 6- Về phương pháp: Xuất phát từ thực tế dạy và học như trên, dẫn đếnphương pháp áp dụng cho bài học cũng không thực sự phong phú và hiệu quả,chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh, cũng như chưa pháthuy khả năng tự học trên nguyên tắc tổ chức, hướng dẫn của giáo viên.
Từ thực trạng này, tôi muốn minh chứng thật rõ nét cho các em nhìn thấy
những ứng dụng cụ thể của ngôn ngữ lập trình pascal thông qua tiết 33, Ôn tập
Cấu trúc rẽ nhánh và lặp - Tin học 11- ban cơ bản Tôi đã chú trọng cả việc ôn
tập lí thuyết, cả rèn luyện kĩ năng, nhấn mạnh những ứng dụng liên hệ thực tế ởcác bộ môn, mở rộng vấn đề để giúp học sinh phát huy năng lực, chủ động giảiquyết các bài toán thường gặp trong thực tế Do vậy, Tôi mạnh dạn trao đổi cùng
đồng nghiệp Một số kinh nghiệm giúp học sinh phân biệt và vận dụng có hiệu
quả vòng lặp for - do, while - do thông qua việc hướng dẫn học sinh thực hiện tiết 33, bài " Ôn tập cấu trúc rẽ nhánh và lặp " - Tin học 11 - Ban cơ bản " Với
mong muốn nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Tin học, góp phần cùng nhàtrường hoàn thành tốt mục tiêu giáo dục trong giai đoạn đổi mới hiện nay
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm và giải pháp cụ thể đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1 Các sáng kiến kinh nghiệm đã được rút ra
Tổ chức một tiết học ôn tập không phải là mới mẻ đối với giáo viên đứnglớp Tuy nhiên điểm khác biệt giữa tiết học ôn tập có sự đầu tư, đổi mới vềphương pháp, phương tiện và nội dung hiện nay lại không nhiều và ít được giáoviên chú ý Ở sáng kiến kinh nghiệm này tôi muốn giới thiệu những kinhnghiệm mà bản thân đúc rút được qua quá trình giảng dạy cụ thể đối với tiết 33,Bài " Ôn tập cấu trúc rẽ nhánh và lặp" gồm những sáng kiến mới sau:
- Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài trước khi đến lớp.
- Sử dụng lược đồ tư duy(Thiết kế bằng phần mềm mind map 8) để xác định nội dung và củng cố bài học.
- Một số ví dụ để chuyển đổi giữa hai vòng lặp for - do và while - do có
sự đối chiếu, so sánh về hoạt động của hai vòng lặp qua biến điều khiển.
- Nêu bật những lợi ích của trình biên dịch free pascal, và giới thiệu công
cụ v- pascal trong việc tìm kiếm và sửa lỗi.
- Sử dụng hệ thống bài tập tích hợp liên môn, môn Đại số và giải tích 11.
- Hệ thống nhanh kiến thức bằng bộ câu hỏi trắc nghiệm xây dựng bằng phần mềm violet.
- Khơi dậy niềm đam mê lập trình( Thông qua 2 video).
2.3.2 Giải pháp cụ thể sử dụng để giải quyết vấn đề
Bài ôn tập cấu trúc rẽ nhánh và lặp gồm 2 tiết ( Tiết theo phân phốichương trình là tiết 32, 33) Sau khi kết thúc tiết 32 hoàn thành ôn tập về nội
dung cấu trúc rẽ nhánh Trước khi tiến hành tiết dạy, tiết 33- Ôn tập cấu trúc rẽ
nhánh và lặp về nội dung cấu trúc lặp Giáo viên cần dặn dò kĩ lưỡng học sinh
về việc chủ động tìm hiểu kỹ bài học trước khi đến lớp, mạnh dạn tự tin bộc lộ ýkiến, quan điểm Trong đó yêu cầu học sinh phải nhớ được cấu trúc lặp xác định
và không xác định, tự ôn tập lại các nội dung về lí thuyết, tìm hiểu trước các bàitập trong sách giáo khoa liên hệ ứng dụng giải được một số bài tập trong thực
Trang 7tế Bản thân giáo viên sẽ chủ động soạn giáo án, sử dụng hiệu quả các phươngtiện dạy học như sách giáo khoa, giáo trình, chương trình powerpoint, min map,v-pascal, free pascal, violet, tranh ảnh, clip, code của một số bài lập trình đểbài học sinh động, trực quan Lường trước các tình huống để chủ động tổ chứcgiờ dạy có sự phối hợp nhịp nhàng giữa hoạt động của thầy và hoạt động củatrò Trong quá trình giảng dạy phải theo dõi, quan sát, phát hiện kịp thời nhữngkhó khăn của học sinh để có biện pháp hỗ trợ và khuyến khích học sinh hợp tác,giúp đỡ nhau khi thực hiện nhiệm vụ học tập Sau đó, tổ chức bài học theo cácbước sau:
2.3.2.1 Bước thứ nhất: Xác định nội dung bài học trong tiết 33 bằng lược
đồ tư duy( sử dụng phần mềm mind map để tạo lược đồ tư duy).
Giáo viên: Thiết kế lược đồ tư duy bằng phần mềm mind map 8 ( Lược
đồ tư duy 1) trình chiếu lên máy chiếu
Mục đích:
Đối với Giáo viên:
- Lược đồ tư duy giúp giáo viên tập trung vào vấn đề cần trao đổi cho họcsinh, cung cấp một cái nhìn tổng quan về chủ đề mà không có thông tin thừa.Trong quá trình giảng dạy giáo viên có thể thêm ngay vào bản đồ tư duy bàigiảng của mình những ý tưởng hay, đột phá mà giáo viên chợt nghĩ ra hay từ sựđóng góp của Học sinh Giáo viên làm việc này bằng cách thêm từ khoá vàonhánh tương ứng hoặc tạo ra 1 nhánh mới
Đối với Học sinh:
- Cung cấp cái nhìn tổng quan, ngắn gọn về một chủ đề, làm cho ngay cảnhững vấn đề phức tạp nhất cũng trở nên dễ hiểu và thú vị
- Khuyến khích học sinh tập trung liên kết giữa các chủ đề cũng như hình thành lan tỏa ý tưởng ,ý kiến của mình.
- Mọi thông tin chỉ thể hiện trên một trang giấy sẽ cho học sinh bức tranhtoàn cảnh lượng kiến thức của tiết học Sau buổi học, học sinh nhìn qua là có thể
ôn lại
- Cải thiện khả năng nhớ Quan trọng hơn là công việc ghi chép của họcsinh sẽ đột phá đáng kể giúp tiết kiệm thời gian của mình
Trang 8lược đồ tư duy 1
2.3.2.2 Bước thứ hai: Tổ chức thực hiện ôn tập cụ thể
a) Củng cố nội dung lí thuyết, vận dụng làm bài tập.
Giáo viên: Yêu cầu học sinh trình bày cấu trúc vòng lặp với số lần biết
trước( For-do) và vòng lặp với số lần chưa biết trước( while - do) đã được học ởbài 10, cấu trúc lặp, theo phân phối chương trình tiết 12,13,14 trước lớp
- Yêu cầu học sinh hiểu được bản chất hoạt động của từng loại vòng lặp,lấy ví dụ minh họa
- Yêu cầu học sinh chuyển đổi giữa hai dạng lặp bằng các ví dụ Giáo viênđưa ra từ dễ đến khó
Ví dụ 1:Tính tổng S= 1+2+ +N (N nguyên, dương được nhập từ bàn phím).
Những sai lầm học sinh hay mắc phải ở ví dụ này là:
- Khi viết bằng câu lệnh while-do Học sinh thường không có biểu thức i:=i+1; và thường không khởi tạo i:=1;
- Một số học sinh thường dập khuôn khởi tạo i:=1; nhưng lại nhầm trong câu lệnh sau “do”
Begin i:=i+1; s:=s+i; end; kết quả sẽ sai khác 1 đơn vị;
- Khởi tạo i:=0 nhưng câu lệnh sau “do” lại viết là :
Begin s:=s+i; i:=i+1;end; trong trường hợp này kết quả vẫn đúng nhưng
thêm 1 lần lặp ban đầu không cần thiết
Trang 9Ở ví dụ này giáo viên nên đặt câu hỏi : Nếu i:=0 thì biểu thức i:=i+1; có
thay đổi gì không về vị trí? Câu hỏi này nhằm giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động của vòng lặp
s:=0; i:=1;
while (i<=N) do begin
Writeln(‘tong la:’, s); readln;
End
Trang 10Ví dụ 3 : Cho 2 số nguyên dương M, N (M<N) Tính và đưa ra màn hình tổng
If i mod 2=0 then s:=s+i;
Writeln(‘Tong la:’, gt);
readln;
End
var M, N, i: integer;
Begin Write(‘nhap M, N:’); readln(M,N);
s:=0; i:=M;
while (i>=M) and (i<=N) do
if i mod 2=0 then begin
Đối với bài này: Học sinh cần biết kết hợp cấu trúc lặp và cấu trúc if-then đã
học và sắp xếp các câu lệnh cho đúng vị trí của nó, biết gán giá trị đầu và cuối
cho biến điều khiển đối với câu lệnh for-do và lập điều kiện cho câu lệnh
while-do Học sinh còn thấy một cách thể hiện khác khi gán giá trị ban đầu và cuối
cho biến điều khiển ở vòng lặp for-do, và khởi tạo biến điều khiển và điều kiện
- Hiểu cách viết và sắp xếp các điều kiện và câu lệnh hợp lý;
- Tất cả những câu lệnh viết bằng for-do thì đều có thể viết lại bằng
while-do, nhưng điều ngược lại là không đúng;
- Câu lệnh sau “do” của 2 vòng lặp có thể là một hoặc nhiều câu lệnh…;
