Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích tổng hợp trong dạy học phần 3 sinh học vi sinh vật, sinh học 10 cơ bản

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT THIỆU HÓA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI Người thực hiện : Lê Thị Thuận Chức vụ : Giáo viên SKKN môn : Sinh học THANH HÓA 2017 THIẾT KẾ VÀ S

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT THIỆU HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI

Người thực hiện : Lê Thị Thuận Chức vụ : Giáo viên SKKN môn : Sinh học

THANH HÓA 2017

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG PHÂN TÍCH- TỔNG HỢP

TRONG DẠY HỌC PHẦN BA SINH

HỌC VI SINH VẬT, SINH HỌC 10 CƠ BẢN

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ĐẦU 3

I Lí do chọn đề tài 4

II Mục đích nghiên cứu 4

III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

IV Phương pháp nghiên cứu 5

V Điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

PHẦN 2: NỘI DUNG 6

I Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 6

1 Tình huống, tình huống dạy học, bài tập tình huống 7

2 Dạy học bằng bài tập tình huống 8

3 Kỹ năng học tập 10

4 Yêu cầu khi thiết kế bài tập tình huống 10

5 Kỹ thuật thiết kế bài tập tình huống trong dạy học

II Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 10

III Thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh trong phần ba Sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản 11

1 Phân tích cấu trúc nội dung phần Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản 11

2 Quy trình thiết kế bài tập tình huống dạy học để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh trong dạy học Sinh học 12

3 Hệ thống các bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng phân tích-tổng hợp 13

4 Sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh trong dạy học phần Sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 19

IV Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 19

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 21

I Kết luận 21

II Kiến nghị 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

PHẦN I: MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

Hiện nay vấn đề đổi mới phương pháp dạy học và rèn kỹ năng học tập củahọc sinh đang là vấn đề rất được chú ý không chỉ của người giáo viên trực tiếpgiảng dạy mà còn được coi là vấn đề cấp bách mà Đảng và Nhà nước cũng nhưnhiều cấp ngành quan tâm Cách thức đổi mới và phương pháp thực hiện phải thểhiện được quan điểm “Lấy người học làm trung tâm” Tuy nhiên, thực tế trong quátrình dạy học ở trường phổ thông, tính chủ động của người thầy vẫn vẫn còn nhiều,người học chưa thật sự chủ động trong việc khám phá, tìm kiếm tri thức mới

Để hoạt động dạy học đạt kết quả cao thì vấn đề đổi mới phương pháp dạyhọc hiện nay cần tập trung vào vấn đề rèn luyện các kỹ năng học tập cho học sinh,nhằm giúp học sinh nâng cao khả năng tiếp thu tri thức cũng như hình thành vàphát triển các kỹ năng, kỹ xảo Có như vậy chúng ta mới mong đào tạo ra thế hệ trẻnăng động, sáng tạo đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội

Vấn đề đặt ra là làm sao có thể phát huy được tính tích cực của học sinh?Tôi nhận thấy, trong các phương pháp rèn luyện kỹ năng nhận thức cho học sinh thìphương pháp sử dụng bài tập tình huống là một phương pháp cần được tập trungthực hiện Bởi phương pháp này mang lại hiệu quả tiếp thu tri thức cao cũng nhưrèn luyện có hiệu quả cho học sinh các kỹ năng nhận thức, từ đó học sinh sẽ chủđộng tiếp thu tri thức dưới sự hướng dẫn, dẫn dắt của người giáo viên

Khi nghiên cứu và dạy học chương trình Sinh học 10 tôi thấy phần Sinh học

Vi sinh vật là một trong các nội dung kiến thức có thể sử dụng một cách tốt nhấtphương pháp sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Do vậy việc thiết kế, đưa racác bài tập tình huống để vừa giảng dạy kiến thức vừa rèn luyện kỹ năng như kỹnăng phân tích- tổng hợp là một vấn đề cần thiết

Xuất phát từ những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài: “Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp trong dạy học Phần ba Sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản”.

II Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống ( BTTH ) trong dạyhọc phần Vi sinh vật, Sinh học 10 để góp phần cho học sinh trung học phổ thôngrèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học mônSinh học đồng thời gây hứng thú cho học sinh với bộ môn này

III Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Các BTTH và phương pháp sử dụng BTTH để rèn luyệncho học sinh kỹ năng phân tích- tổng hợp trong Phần ba Sinh học Vi sinh vật, Sinhhọc 10 cơ bản

IV Phương pháp nghiên cứu

a Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu các tài liệu kiên quan để làm

cơ sở lý luận

b Phương pháp điều tra cơ bản.

Điều tra về thực trạng của việc sử dụng BTTH để rèn luyện kỹ năng phântích tổng hợp cho học sinh trong giảng dạy sinh học hiện nay ở nhà trường THPT

c Phương pháp chuyên gia:

Gặp gỡ, trao đổi với người hướng dẫn giỏi về lĩnh vực nghiên cứu, lắng nghe

sự tư vấn của những người có kinh nghiệm để giúp định hướng cho việc triển khai

đề tài

d Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

- Tiến hành thực nghiệm ở trường THPT nhằm đánh giá hiệu quả của việc sử dụngBTTH để rèn luyện cho học sinh kỹ năng phân tích- tổng hợp trong dạy học Sinhhọc

- Tiến hành thực nghiệm:

+ Lớp trước thời gian thực nghiệm: giáo án thiết kế theo hướng thuyết trình- táihiện thông báo

+ Lớp sau thời gian thực nghiệm: giáo án thiết kế theo hướng sử dụng các BTTH

Thực nghiệm để biết rằng hiệu quả của việc áp dụng BTTH vào dạy họcSinh học đem lại kết quả thực tế về hứng thú học tập cũng như thành tích học tậpthông qua điểm số như thế nào

e Phương pháp thống kê toán học:

Sử dụng một số công thức toán học để xử lí các kết quả điều tra và thựcnghiệm sư phạm

V Điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

- Góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về dạy học bằng tình huống, sử dụng BTTH đểrèn luyện kỹ năng học tập và nâng cao hứng thú học tập cho học sinh

- Đề xuất quy trình thiết kế và sử dụng BTTH trong quá trình dạy học

- Thiết kế được các BTTH trong dạy học phần sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 cơbản để góp phần rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh

PHẦN 2: NỘI DUNG

I Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

1 Tình huống, tình huống dạy học, bài tập tình huống

a Tình huống là gì?

Theo quan điểm triết học, tình huống được nghiên cứu như là một tổ hợp cácmối quan hệ cụ thể, đến một thời điểm nhất đinh liên kết con người với môi trườngcủa anh ta, lúc đó anh ta biến thành một chủ thể của hành động có đối tượng nhằmđạt được mục tiêu nhất định

Xét về mặt tâm lý học: “ Tình huống là một hệ thống những điều kiện bêntrong quan hệ với chủ thể, những điều kiện này tác động một cách gián tiếp lêntính tích cực cảu chủ thể đó”

Nói một cách khái quát hơn, “ Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại mộtnơi, trong một thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ hành động, đối phó, chịuđựng”

Người ta phân biệt tình huống thành 2 dạng chính: Tình huống đã xảy ra lànhững tình huống đã xảy ra được tích lũy với vốn tri thức của nhân loại; Tìnhhuống sẽ xảy ra ( dự kiến chủ quan)

Như vậy, tình huống là sự kiện có thực trong đời sống xã hội, mọi cá nhân

và xã hội luôn sống trong các tình huống nhất định, thường xuyên đối mặt và chịu

sự tác động của nó Để tồn tại và phát triển mỗi cá nhân và xã hội luôn phải tìmcách giải quyết những tình huống đó từ tình huống đơn giản đến những tình huốngphức tạp

b Tình huống dạy học, bài tập tình huống

Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xãhội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thànhchủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong môi trường dạy học nhằm mộtmục đích dạy học cụ thể

Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong đượcsinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức

Theo quan điểm lý luận dạy học, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, tếbào của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp các điều kiện cần thiết Đó là mục đích dạy

học, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn chếriêng biệt.

Theo Nguyễn Ngọc Quang, tình huống dạy học còn có thể hình thành thôngqua tình huống mô phỏng Mô phỏng là hành vi bắt chước, sao chép, phỏng theoquá trình hành vi của con người, sự tương tác riêng của cá nhân nhằm đạt đượcmục đích nào đó Quá trình hành vi của con người trong tình huống thực, cụ thểđược xử lý sư phạm bằng mô hình hóa tạo nên tổ hợp các mô phỏng, là mô hìnhcủa tình huống thực tiễn Dùng tình huống mô phỏng này trong tổ chức dạy học nótrở thành tình huống dạy học

Bài tập tình huống là những tình huống đã xảy ra trong quá trình dạy họcđược cấu trúc dưới dạng bài tập Học sinh giải quyết được những tình huống trênvừa giúp hình thành những kiến thức mới, vừa củng cố và khắc sâu kiến thức.Trong quá trình rèn luyện kỹ năng học tập thì bài tập tình huống vừa là phươngtiện, vừa là công cụ, vừa là cầu nối giao tiếp giữa giáo viên và học sinh

2 Dạy học bằng bài tập tình huống

Phương pháp dạy học bằng bài tập tình huống là phương pháp dạy học màtrong đó giáo viên đặt học sinh vào một trạng thái tâm lí đặc biệt khi họ gặp mâuthuẫn khách quan của bài toán nhận thức giữa cái đã biết và cái phải tìm tòi, tíchcực, sáng tạo, kết quả là họ giành được kiến thức và cả giải pháp giành kiến thức

a Đặc điểm của dạy học bằng bài tập tình huống.

- Dựa vào các tình huống để thực hiện chương trình học

- Những tình huống có cấu trúc thực sự phức tạp, chứa các biến sư phạm

- Bản thân tình huống mang tính chất gợi vấn đề

- Học sinh chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không có côngthức nào giúp học sinh tiếp cận với tình huống

- Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn

b Ưu nhược điểm của việc dạy học bằng bài tập tình huống

của học sinh, tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp cận bài tậptình huống dưới nhiều góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp cho nhữngbài tập tình huống phức tạp; chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹnăng của học sinh Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao.

Như vậy phương pháp này có thể phát huy được tính dân chủ, năng động và

tập thể để đạt được mục đích dạy học

* Nhược điểm:

Để thiết kế được bài tập tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu đào tạo,trình độ học sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi hỏi cần nhiều thờigian và công sức Đồng thời giáo viên cần phải có nhiều kinh nghiệm, kiến thứcsâu, rộng, có kỹ năng kích thích, phối hợp tốt các quá trình dẫn dắt, tổ chức thảoluận và giải đáp giúp học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng Trên thực tế, không phảigiáo viên nào cũng hội tụ đủ các phẩm chất trên Do sự eo hẹp về thời gian giảngdạy trên lớp và sự thụ động của học sinh do quá quen với phương pháp thuyết trình

là một trở ngại trong việc áp dụng phương pháp này

3 Kỹ năng học tập

a Kỹ năng học tập

Học tập là loại hình hoạt động cơ bản, một loại hoạt động phức tạp của conngười Muốn học tập có kết quả, con người cần phải có một hệ thống kỹ năngchuyên biệt gọi là kỹ năng học tập Theo các nhà tâm lý học, kỹ năng học tập là khảnăng của người thực hiện có kết quả các hành động học tập phù hợp với điều kiện

và hoàn cảnh nhất định, nhằm đạt được mục đích, nhiệm vụ đề ra

Kỹ năng học tập có những đặc trưng sau:

- Là tổ hợp các hành động học tập đã được học sinh nắm vững, biểu hiện mặt kỹthuật của hành động học tập và năng lực học tập của mỗi học sinh Có kỹ năng họctập là có năng lực học tập ở mức độ nào đó

- Kỹ năng học tập có mối quan hệ chặt chẽ với kết quả học tập Nó là yếu tố có mụcđích, luôn hướng tới mục đích của hoạt động học tập và có ý nghĩa quyết định kếtquả học tập

- Kỹ năng học tập là một hệ thống, trong đó có các kỹ năng học tập chuyên biệt Cóbao nhiêu loại hình học tập thì có bấy nhiêu kỹ năng học tập chuyên biệt Kỹ năng

học tập là một hệ thống mở, mang tính chất phức tạp, nhiều tầng, nhiều bậc vàmang tính phát triển Trong những điều kiện, hoàn cảnh học tập khác nhau, nhiều

kỹ năng chuyên biệt hày kỹ năng thành phần có thể mất đi, thay thế hoặc được điềuchỉnh Trong hệ thống kỹ năng học tập có những kỹ năng khái quát, chung cho mọimôn học hoặc một nhóm kỹ năng chung và có những kỹ năng chuyên biệt cho từngmôn học

b Một số kỹ năng nhận thức

- Kỹ năng phân tích - tổng hợp

- Kỹ năng so sánh

- Kỹ năng khái quát hóa

- Kỹ năng suy luận

c Tìm hiểu về kỹ năng phân tích- tổng hợp.

- Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành những yếu

tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể và bộ phận, quan hệ giống loàinhằm tìm ra bản chất của chúng

- Mục đích chủ yếu của việc rèn luyện kỹ năng phân tích là hình thành ở các emthói quen tìm hiểu sự vật hiện tượng có chiều sâu, nắm bắt được babr chất của đốitượng nghiên cứu, trước hết là nắm được cấu trúc của đối tượng

- Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố cấu thành của sự vật hiện tượngtrong một chỉnh thể

- Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự liên

hệ mật thiết với nhau Trong Sinh học thường dùng phân tích và tổng hợp để phântích cấu tạo cơ quan , hệ cơ quan cơ chế, quá trình Sinh học

- Phân tích - tổng hợp có các hình thức diễn đạt:

+ Diễn đạt bằng lời

+ Diễn đạt bằng sơ đồ phân tích

+ Diễn đạt bằng hệ thống

+ Diễn đạt dưới dạng tranh sơ đồ

4 Yêu cầu khi thiết kế bài tập tình huống

- Nội dung mang tính giáo dục, chứa đựng mâu thuẫn nhận thức và mang tính khiêu

khích, tình huống thực tế phù hợp với bài học

- Hình thức: Thuật ngữ ngắn gọn, xúc tích, có kết cấu rõ ràng, dễ hiểu Có trọngtâm và tương đối hoàn chỉnh để không cần tìm hiểu thêm về quá nhiều thông tin

5 Kỹ thuật thiết kế bài tập tình huống trong dạy học.

Để giúp học sinh xác định được các dữ kiện, nhận ra được các mâu thuẫntrong nhận thức, thì xây dựng bài tập tình huống trong dạy học được thiết kế theocác bước sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu

Bước 2: Phân tích cấu trúc nội dung của bài học

Bước 3: Thiết kế bài tập tình huống trong dạy học

Bước 4: Vận dụng tình huống vào dạy học

Các yêu cầu của bài tập tình huống:

 Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học

 Tạo ra nhiều khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp

 Nội dung của bài tập tình huống phải phù hợp với trình độ của học sinh

II Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Qua điều tra thực trạng dạy học sinh học trong trường THPT nói chung vàphần ba Sinh học Vi sinh vật 10 nói riêng thì việc thiết kế và sử dụng bài tập tìnhhuống để rèn luyện các kỹ năng nhất là kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinhvẫn chưa được các giáo viên thực sự quan tâm

Phần Sinh học Vi sinh vật 10 là một phần kiến thức có nhiều điều mới mẻ,trừu tượng và tương đối khó dạy, tuy vậy đây là phần kiến thức có liên quan nhiềuđến các hiện tượng lĩnh vực thực tế trong đời sống thường nhật vì vậy việc đưa cácbài tập tình huống vào để học sinh nắm bắt kiến thức và tạo ra hứng thú cho họcsinh trong giờ học là một việc làm thiết thực

Qua việc dự giờ và tham khảo ý kiến các giáo viên cùng trường và các đồngnghiệp cùng học đại học hiện đang dạy các trường bạn, tổng số 10 người về việc sửdụng BTTH để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh tôi thu được kếtquả điều tra như sau:

Bảng kết quả điều tra tình hình dạy học bằng BTTH

Thiết kế thường xuyên Có thiết kế nhưng

không thường xuyên

Mặc dù nhận định dạy học bằng BTTH là một phương pháp tích cực xong lạikhó thực hiện vì học sinh đã quen với lối tiếp thu thụ động, việc giáo viên thiết kếcác BTTH sẽ mất thời gian và khó làm, tuy vậy tôi tin rằng nếu thực hiện được thìdạy học bằng BTTH sẽ đem lại hiệu quả dạy và học cao hơn rất nhiều so với trướcđây

III Thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh trong phần ba Sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản.

1 Phân tích cấu trúc nội dung phần Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản.

Bao gồm 3 chương:

* Cấu trúc chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở Vi sinh vật.

- Nêu khái việm vi sinh vật và đặc điểm chung của Vi sinh vật

- Trình bày các kiểu chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật dựa vàonguồn cacbon mà vi sinh vật đó sử dụng

- Trình bày được các kiểu dinh dưỡng cơ bản của Vi sinh vật: hô hấp hiếukhí, hô hấp kị khí và lên men

- Nêu được đặc điểm chung của các quá trình tổng hợp và phân giải chủ yếu

ở Vi sinh vật và ứng dụng của các quá trình này trong đời sống và sản xuất

- Biết làm một số sản phẩm lên men

* Cấu trúc chương 2: Sinh trưởng và sinh sản của Vi sinh vật

Chương này gồm những nội dung sau:

- Nêu được khái niệm về sinh trưởng của Vi sinh vật

- Đặc điểm chung của sự sinh trưởng ở Vi sinh vật trong môi trường nuôi cấyliên tục và không liên tục