Một trong số những văn bản pháp qui mang ý nghĩa xã hội tới nhóm đốitượng thuộc diện chính sách học sinh là con em gia đình có công với Cáchmạng, học sinh là dân tộc thiểu số, học sinh c
Trang 1I Phần mở đầu
1 Lý do chọn đề tài
Những thành công bước đầu sau hơn 20 năm Đổi mới đã mang lạinhững thách thức và những yêu cầu cho xã hội Một yêu cầu thiết yếu cầnđược đáp ứng trong công cuộc xây dựng và đổi mới đất nước là nguồn nhânlực chất lượng cao Vấn đề nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là tráchnhiệm của toàn xã hội nói chung và các thiết chế xã hội cụ thể nói riêng Tuynhiên, đóng vai trò trọng yếu trong quá trình bồi dưỡng, đào tạo nguồn nhânlực chất lượng cao là thiết chế giáo dục Trước sức ép của xã hội, hệ thốnggiáo dục Việt Nam đã và đang có nhiều thay đổi, có nhiều chương trình hànhđộng phù hợp nhằm hướng tới đáp ứng yêu cầu đặt ra của xã hội
Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thực hiện chương trình phổ cậptiểu học, hoàn thành tới 97% và hướng tới phổ cập trung học cơ sở trên toànquốc nhằm mang lại cơ hội học tập ở bậc học cao hơn tới toàn xã hội Bàihọc kinh nghiệm rút ra từ quá trình phổ cập giáo dục tiểu học cho thấynhững khó khăn trong việc hoàn thành phổ cập giáo dục Đó có thể là nhữngkhó khăn bắt nguồn từ phía cơ sở vật chất, về điều kiện kinh tế,… nhưngcũng có thể là những khó khăn từ phía người dân Thực tế cho thấy, trong xãhội tồn tại những nhóm đối tượng ít có hoặc không có khả năng tiếp cận vớigiáo dục vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, dân tộc thiểu số, vùng sâu vùngxa… Trước thực trạng trên, ngành Giáo dục đã và đang đưa ra những biệnpháp cụ thể nhằm khuyến khích con em những gia đình thuộc diện chínhsách, những hộ nghèo, người dân tộc… hoàn thành giáo dục tiểu học vàtrung học cơ sở
Hoàn thành phổ cập giáo dục tiểu học đã khó, để tiến tới hoàn thànhphổ cập giáo dục bậc trung học cơ sở còn gặp phải nhiều khó khăn hơn nữa
Để khắc phục những khó khăn trên, Nhà nước đã ban hành hệ thống những
Trang 2văn bản pháp luật như các chính sách, các qui định… nhằm hướng tới việc
hỗ trợ thanh thiếu niên từ 11 đến 18 tuổi có thể tiếp tục bậc học trung học cơ
sở Một trong số những văn bản pháp qui mang ý nghĩa xã hội tới nhóm đốitượng thuộc diện chính sách (học sinh là con em gia đình có công với Cáchmạng, học sinh là dân tộc thiểu số, học sinh có hoàn cảnh khó khăn, mồ côi)
là Chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở Chính sáchđược ban hành và thực hiện đã mang lại cơ hội học tập cho tất cả thanh thiếuniên ở độ tuổi qui định bậc học trung học cơ sở Không chỉ mang lại lợi íchcho nhóm xã hội đặc thù mà chính sách hỗ trợ, chính sách được thực thi đãgóp phần củng cố và phát triển hệ thống giáo dục nước ta, hướng tới việcđào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực chất lượng cao cho công cuộc xây dựng
và Đổi mới đất nước
2 Mục đích nghiên cứu
Bài viết hướng tới mô tả, phân tích làm rõ những tác động của Chínhsách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở tới hệ thống giáodục
3 Ý nghĩa khoa học – Ý nghĩa thực tiễn
- Ý nghĩa khoa học: Bài viết áp dụng những kiến thức xã hội học nóichung và xã hội học giáo dục nói riêng vào mô tả và phân tích tácđộng của Chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ
sở tới hệ thống giáo dục
- Ý nghĩa thực tiễn: Bài viết hướng tới việc mô tả và phân tích nhữngtác động của chính sách tới hệ thống giáo dục Qua đó, chỉ ra một sốhướng nghiên cứu xã hội học xoay quanh vấn đề này
Trang 34 Mục tiêu nghiên cứu
Mô tả chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở về
hệ thống văn bản pháp luật làm căn cứ ban hành, đối tượng của chính sách,mục đích của chính sách, liên hệ với hệ thống giáo dục Việt Nam Qua đó,phân tích nhằm chỉ ra một số tác động của chính sách tới hệ thống và chỉ ramột số hướng nghiên cứu cụ thể
5 Đối tượng nghiên cứu – Khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Tác động của chính sách hỗ trợ trung học cơ
sở tới hệ thống giáo dục
- Khách thể nghiên cứu: Chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dụctrung học cơ sở, hệ thống các văn bản pháp qui làm căn cứ ban hành,các tài liệu sơ cấp và thứ cấp có liên quan đến vấn đề nghiên cứu
6 Phương pháp nghiên cứu
Trong phạm vi bài viết, nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp phântích tài liệu Phân tích Chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục nhằm
mô tả nội dụng của chính sách Phân tích một số văn bản pháp qui làm căn
cứ ban hành chính sách nhằm chỉ ra nền tảng, các điều kiện tiền đề của chínhsách Phân tích những số liệu điều tra, khảo sát của Tổng cục thống kê và BộGiáo dục và Đào tạo nhằm so sánh, chỉ ra những tác động mà chính sáchmang lại cho nhóm đối tượng cũng như hệ thống giáo dục Việt Nam Ngoài
ra, để làm rõ mục đích nghiên cứu, nhóm nghiên cứu còn phân tích nhữngtài liệu bao gồm các bài báo, bài viết trên các diễn đàn, tạp chí khoa học
7 Câu hỏi nghiên cứu
Trang 4Nội dung của chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục là gì?Chính sách có tác động như thế nào đến hệ thống giáo dục?
8 Khung lí thuyết
II Nội dung chính
1 Khái niệm công cụ
- Chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở: Chính
sách được Thủ tướng chính phủ quyết định ban hành vào ngày 24tháng 3 năm 2005, có hiệu lực chính thức sau 15 ngày Chính sáchgồm 7 điều qui định cụ thể, có nội dung hướng tới hỗ trợ những nhómđối tượng ít có khả năng tiếp cận với hệ thống giáo dục bậc trung học
cơ sở
- Hệ thống giáo dục: Hệ thống giáo dục được hiểu theo nhiều cách khác
nhau Về nghĩa rộng, hệ thống giáo dục được hiểu như hệ thống hoàn
Điều kiện Kinh tế - Xã hội
Hệ thống các văn bản pháp luật về Giáo dục và Đào tạo
Chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục trung học
cơ sở
Hệ thống giáo dục Việt Nam
Trang 5chỉnh bao gồm các yếu tố có mối quan hệ biện chứng: mục đích giáodục, phương pháp giáo dục và nội dung giáo dục Về nghĩa hẹp, hệthống giáo dục bao gồm cách thức tổ chức và vận hành của trườnghọc Tuy nhiên, hệ thống giáo dục Việt Nam đã được qui định rất rõràng thông qua luật Giáo dục sửa đổi 2005.
Luật tổ chức Chính phủ ngày 25 tháng 12 năm 2001 Theo chương I Nhiệm vụ và quyền hạn của Chính phủ, điều 11, Chính phủ có nhiệm
-vụ và quyền hạn quyết định chính sách cụ thể về giáo dục; ưu tiên đầu
tư khuyến khích các nguồn lực để phát triển sự nghiệp giáo dục, nângcao dân trí, đào tạo nhân lực, phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhântài Chương III - Nhiệm vụ và quyền hạn của Thủ tướng Chính phủ,điều 20 quy định Thủ tướng Chính phủ ký các nghị quyết, nghị địnhcủa Chính phủ, ra quyết định, chỉ thị và hướng dẫn kiểm tra việc thihành các văn bản đó đối với tất cả các ngành, các địa phương và cơsở
Luật Giáo dục ngày 02 tháng 12 năm 1998 Chương I - Những quyđịnh chung, điều 10 quy định về phổ cập giáo dục: Nhà nước quyết
Trang 6định kế hoạch và trình độ giáo dục phổ cập, có chính sách bảo đảmcác điều kiện để thực hiện giáo dục phổ cập trong cả nước; mọi côngdân trong độ tuổi quy định có nghĩa vụ học tập và để đạt trình độ giáodục phổ cập; gia đình có trách nhiệm tạo điều kiện cho các thành viêntrong độ tuổi quy định được học tập và đạt trình độ giáo dục phổ cập.
Nghị định số 88/2001/NĐ - CP ngày 22 tháng 11 năm 2001 của.Chính phủ về thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở Luật nàyquy định rất rõ ràng và cụ thể về việc thực hiện phổ cập giáo dụctrung học cơ sở Chương II, điều 8 đã có quy định về việc thu và miễngiảm học phí, cấp sách giáo khoa và học phẩm đối với đối tượng phổcập giáo dục trung học cơ sở Tuy nhiên, chính sách hỗ trợ thực hiệngiáo dục trung học cơ sở đã quy định đầy đủ hơn về vấn đề: bổ sungthêm và cụ thể các đối tượng được hỗ trợ, các hình thức hỗ trợ, quyđịnh cụ thể hơn về người hướng dẫn và các cơ quan thực hiện chínhsách hỗ trợ này
Nghị định số 43/2000/NĐ - CP ngày 30 tháng 08 năm 2000 của Chínhphủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của LuậtGiáo dục Chương I - Những quy định chung, điều 4 quy định Ủy bannhân dân các tỉnh, thành phố, thị xã, quận, huyện có trách nhiệm củng
cố và nâng cao chất lượng phổ cập giáo dục tiểu học, đồng thời có kếhoạch và giải pháp thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở
Chính sách hỗ trợ thực hiện phổ cập giáo dục trung học phổ thônggồm 7 điều, mỗi điều quy định những nội dung chi tiết và cụ thể của chínhsách
2.2 Mục đích của chính sách
Trang 7Mục đích của chính sách nhằm hướng tới các nhóm xã hội có nhữngđặc điểm bộc lộ nhiều hạn chế trong khả năng tiếp cận giáo dục bậc phổthông trung học Mục đích của chính sách cho thấy, quá trình thực hiện phổcập giáo dục trung học cơ sở là một quá trình lâu dài, với nhiều yếu tố đượcqui định rõ ràng, cụ thể Chính sách qui định nhóm đối tượng được hưởngchính sách, hình thức hỗ trợ, thời gian ban hành và các cơ quan hữu quan.
Cụ thể, mục đích của chính sách được thể hiện thông qua 7 điều:
Điều 1: quy định độ tuổi được chính sách hỗ trợ Tất cả thanh, thiếu niênViệt Nam trong độ tuổi từ 11 đến 18 tuổi đều được chính sách này hỗ trợ đểhoàn thành bậc học trung học cơ sở
Điều 2: quy định đối tượng được hỗ trợ của chính sách này Theo đó, khôngphải tất cả các đối tượng trong độ tuổi từ 11 đến 18 tuổi đều nhận được hỗtrợ từ chính sách này Chính sách ưu tiên các đối tượng sau:
- Con thương binh, liệt sĩ, gia đình có công với cách mạng
- Con của quân nhân bị tai nạn lao động mất sức lao động, quân nhân bịbệnh nghề nghiệp mất sức lao động
- Học sinh tàn tật
- Học sinh mồ côi (mồ côi cả cha và mẹ, mồ côi cha hoặc mẹ nhữngngười còn lại bị mất tích hoặc không đủ khả năng nuôi dưỡng theoquy định của pháp luật hiện hành, bị bỏ rơi mất nguồn gốc và khôngcòn người thân thích để nương tựa)
- Người dân tộc thiểu số
- Học sinh thuộc diện hộ nghèo theo quy định của pháp luật hiện hànhĐiều 3 : quy định chính sách hỗ trợ cho từng đối tượng cụ thể được nêutrong điều 2 Tùy vào từng đối tượng cụ thể quy định những mức độ hỗ trợkhác nhau Có các mức hỗ trợ chủ yếu như sau:
- Giảm tối thiểu 50% học phí và các khoản đóng góp xây dựng trường
Trang 8- Miễn 100% học phí và các khoản đóng góp xây dựng trường và đượccấp một lần tối thiểu là 120.000 đồng/năm/học sinh để mua sách vở và
đồ dùng học tập
Ngoài ra, những đối tượng đang là đối tượng của các chính sách hỗ trợ kháccủa Nhà nước và Chính phủ thì vẫn tiếp tục được hưởng ưu đãi của nhữngchính sách đó
Điều 4: quy định kinh phí để thực hiện chính sách hỗ trợ theo quy định tạiQuyết định này do ngân sách địa phương đảm bảo
Điều 5: quy định người hướng dẫn các địa phương xác định đối tượng, loạihình giáo dục và bố trí kinh phí trong dự toán ngân sách hàng năm để thựchiện chính sách này Đó chính là Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội chủtrì, Bộ Tài chính, Bộ Giáo dục và Đào tạo
Điều 6: quy định thời gian chính sách bắt đầu có hiệu lực
Điều 7: quy định những cơ quan chịu trách nhiệm thi hành Quyết định Đó làcác Bộ trưởng, Thủ tướng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộcChính phủ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trungương
2.3 Đối tượng được hưởng lợi từ chính sách
Mục tiêu phổ cập giáo dục trung học cơ sở là đảm bảo cho hầu hếtthanh niên, thiếu niên sau khi tốt nghiệp tiểu học tiếp tục học tập để đạt trình
độ trung học cơ sở trước khi hết tuổi 18, đáp ứng nhu cầu nâng cao dân trí,đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước.1 Với mục tiêu đó, công tác phổ cập giáo dục trunghọc cơ sở đã và đang được thực hiện ở hầu khắp các tỉnh thành trên cả nước
1 Điều 4, chương I, Nghị định của Chính phủ số 88/2001/NĐ – CP ngày 22 tháng 11 năm 2001 về việc thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở.
Trang 9Để thực hiện được điều này, đòi hỏi sự quan tâm của Nhà nước, các cơ quanban ngành cũng như sự hợp tác của tất cả mọi công dân
Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, trình độ sản xuất và khoa học kỹthuật của từng vùng miền vẫn tồn tại những chênh lệch đáng kể Thêm vào
đó, những đặc trưng về nghề nghiệp của từng nhóm giai cấp – tầng lớp xãhội của nước ta khiến cho cơ hội tham gia vào hệ thống giáo dục quốc dâncòn chưa “bình đẳng” Theo tiêu chí nghề nghiệp, xã hội Việt Nam tồn tạinhững giai cấp và tầng lớp xã hội như: giai cấp công nhân, giai cấp nôngdân, tầng lớp trí thức, tầng lớp quân nhân, tầng lớp thợ thủ công, tầng lớpdoanh nhân… Những giai cấp và tầng lớp này có khả năng kinh tế khôngđồng đều, có thể chia thành 3 nhóm: nhóm giàu có, nhóm trung bình vànhóm nghèo “…Khi sinh ra trong một gia đình giàu có, con cái có thể đượccha mẹ đầu tư nhiều hơn vào việc học tập Do vậy, trẻ em sẽ kế thừa khôngchỉ vốn tài sản mà quan trọng hơn là trẻ em còn kế thừa các nguồn vốn xãhội, vốn văn hóa và nhất là có điều kiện để tiếp cận và tích lũy vốn conngười thông qua việc được cha mẹ cho đi học.”2 Chính vì vậy, để có thể đạtkết quả tích cực đồng đều ở khắp mọi nơi trên cả nước, Đảng và Chính phủ
đã có những hỗ trợ quan trọng đối với công tác phổ cập giáo dục, mà cụ thể
là hỗ trợ tới từng nhóm đối tượng có hoàn cảnh khó khăn, hay có thể gọi lànhóm yếu thế khi tham gia vào hoạt động giáo dục trung học cơ sở, trước hếtnhằm đảm bảo thực hiện thành công công tác phổ cập giáo dục, và điều quantrọng hơn là đảm bảo mọi trẻ em thuộc mọi giai cấp – tầng lớp trong xã hộiđều có cơ hội bình đẳng trong giáo dục Quyết định về chính sách hỗ trợthực hiện phổ cập giáo dục cơ sở của Thủ tướng chính phủ hướng tới đốitượng là thanh, thiếu niên Việt Nam trong độ tuổi từ 11 đến 18 tuổi, học bậctrung học cơ sở Những đối tượng này được chia thành các nhóm đối tượng
2 Lê Ngọc Hùng, Xã hội học giáo dục NXB Lý luận chính trị, Hà Nội, 2006, 189 – 190.
Trang 10có hòan cảnh khó khăn ảnh hưởng đến khả năng tham gia vào hệ thống giáodục, và được hưởng những hỗ trợ khác nhau Theo nội dung của điều 2 củaQuyết định, những đối tượng được hỗ trợ được chia làm 8 nhóm đối tượng.Việc phân chia thành từng nhóm đối tượng với những đặc điểm về điều kiệngia đình cụ thể với mục đích quan tâm đúng mức và phù hợp nhất đối vớitừng hòan cảnh cụ thể Có thể nói, trong những năm gần đây đã đạt nhữngthành tựu đáng kể trong lĩnh vực kinh tế nói riêng, nâng mức sống của ngườidân nói chung lên cao hơn Tuy vậy, quá trình phát triển công nghiệp hóa vàhiện đại hóa đất nước hiện nay đã và đang tồn tại một thực tế đó là sự chênhlệch về mức sống của người dân giữa các khu vực thành thị, nông thôn màđặc biệt là những khu vực vùng sâu, vùng xa điều kiện sống vẫn hết sức khókhăn Chính vì vậy, việc xác định từng nhóm đối tượng cụ thể để có những
hỗ trợ phù hợp, tùy theo điều kiện là yếu tố quan trọng và cần thiết trongcông tác phổ cập giáo dục
8 nhóm đối tượng thuộc nhóm yếu thế được xác định bao gồm:
Nhóm 1: Học sinh là con liệt sĩ.
Nhóm 2: Học sinh là con của thương binh, con của bệnh binh và người
được hưởng chính sách như thương binh, con của quân nhân bị tai nạn laođộng mất sức từ 81% trở lên
Nhóm 3: Học sinh là con của thương binh, con của bệnh binh và người
được hưởng chính sách như thương binh, con của quân nhân bị tai nạn laođộng mất sức từ 61% đến 80%
Nhóm 4:Học sinh là con của thương binh, con của bệnh binh và ngườihưởng chính sách như thương binh, con của quân nhân bị tai nạn lao độngmất sức lao động từ 21% đến 60 % và con của quân nhân bị bệnh nghềnghiệp mất sức lao động từ 41% đến 60%
Trang 11Nhóm 5: Học sinh là người tàn tật (theo quy định của Quyết định này),
không phân biệt nguồn gốc gây ra, bị khiếm khuyết một hay nhiều bộ phận
cơ thể hoặc chức năng biểu hiện dưới những dạng tật khác nhau, làm suygiảm khả năng hoạt động, khiến cho lao động, sinh hoạt, học tập gặp nhiềukhó khăn
Nhóm 6: Học sinh mồ côi thuộc một trong các trường hợp sau:
a) Mồ côi cả cha hoặc mẹ;
b) Mồ côi cha hoặ mẹ, nhưng người còn lại là cha hoặc mẹ bị mấttích, hoặc không đủ khả năng nuôi dưỡng theo quy định của phápluật hiện hành;
c) Bị bỏ rơi, bị mất nguồn nuôi dưỡng và không còn người thân thích
để nương tựa
Nhóm 7: Học sinh là dân tộc thiểu số
Nhóm 8: Học sinh thuộc diện hộ nghèo theo quy định của pháp luật
hiện hành
Công tác phổ cập giáo dục được thực hiện với mục tiêu chung hướngtới sự phát triển của xã hội Nội dung của Quyết định về chính sách hỗ trợthực hiện phổ cập giáo dục cơ sở cho thấy sự quan tâm bình đẳng của Nhànước đối với tất cả các đối tượng trong độ tuổi từ 11 đến 18 tuổi, khôngphân biệt, hoàn cảnh gia đình, nguồn gốc xuất thân, đảm bảo giáo dục mangtính bình đẳng với toàn dân Bên cạnh đó, chính sách hướng tới hỗ trợ từngnhóm đối tượng cụ thể dựa trên các tiêu chí để phân chia các nhóm đốitượng này như điều kiện kinh tế gia đình, khả năng tham gia vào hoạt độnghọc tập… Những nhóm đối tượng này, phần lớn đều thuộc nhóm yếu thế vềkinh tế (nhóm giai cấp nông dân, nhóm công nhân, tầng lớp quân nhân – đặcbiệt những quân nhân bị mất một phần sức lao động…) Ngoài ra, những