Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy vào một số bài học lịch sử tiêu biểu lớp 10, 11 ở trường THPT

Việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạyhọc lịch sử ở trường THPT mang lại hiệu quả lớn cho bài học.Tuy nhiên, hiện tạivẫn chưa có các tài liệu nghiên cứu nào bàn sâu về vấn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT LƯƠNG ĐẮC BẰNG

……….o0o………

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI :

" PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀO MỘT SỐ BÀI HỌC LỊCH SỬ TIÊU BIỂU LỚP 10,11 Ở TRƯỜNG THPT"

Người thực hiện: Lê Thị Oanh Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Lương Đắc Bằng SKKN thuộc môn: Lịch Sử

THANH HÓA NĂM 2017

MỤC LỤC Trang

1 Mở đầu 1

1.1 Lí do chọn đề tài .1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 3

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 3

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

2.4 Mô tả tiến trình một số tiết dạy theo sơ đồ tư duy và hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 9

3 Kết luận , kiến nghị 15

- Kết luận 15

- Kiến nghị 16

- Danh mục tài liệu tham khảo 18

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài.

Hiện nay, dạy học theo kiểu “đọc - chép” vẫn còn phổ biến ở nhiều trườngtrong cả nước Ngành Giáo dục và Đào tạo cũng đã có nhiều cuộc hội thảo và đãđưa ra nhiều phương pháp dạy học tích cực hơn… đặc biệt, thời kỳ công nghệthông tin đang phat triển như vũ bão hiện nay, việc dạy học theo kiểu “đọc - chép”không còn phù hợp nữa

Khắc phục tình trạng “đọc - chép” là một yêu cầu cần thiết để nâng cao chấtlượng dạy học đối với tất cả các môn học Đó là một nhiệm vụ vô cùng khó khănphức tạp trong điều kiện hiện nay của nhiều trường Thực hiện tốt việc chống dạyhọc theo kiểu “đọc - chép” là cả một quá trình lâu dài với sự cố gắng của nhiều đốitượng khác nhau trong đó sự tận tâm của thầy cô giáo là điều hết sức quan trọng

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chỉ thị bắt đầu từ năm học(2011 - 2012) chấm dứt việc dạy học chủ yếu qua đọc chép và nhìn chép ở bậctrung học phổ thông Đây là chủ trương phù hợp với tiến trình đổi mới và nâng caochất lượng giáo dục, đáp ứng sự mong đợi của nhiều giáo viên tâm huyết với giáodục, giúp học sinh chủ động học tập và sáng tạo

Có thể nói, nhiều năm qua việc giáo viên đọc cho học sinh chép bài đã trởthành thói quen của phần lớn thầy - trò bậc phổ thông, nhất là ở môn lịch sử Nhiềunhà nghiên cứu giáo dục và dư luận lên tiếng không đồng tình, thậm chí phản đốigay gắt

Trong giai đoạn hiện nay, xu hướng dạy học hiện đại với sự kết hợp nhữngthành tựu công nghệ thông tin đã và đang diễn ra một cách khá phổ biến ở cácngành học, cấp học Công nghệ thông tin với tư cách là một phương tiện hỗ trợ choviệc dạy học đang chứng tỏ những ưu thế và hiệu quả trong quá trình dạy học nóichung và đối với bộ môn lịch sử nói riêng Việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạyhọc lịch sử ở trường THPT mang lại hiệu quả lớn cho bài học.Tuy nhiên, hiện tạivẫn chưa có các tài liệu nghiên cứu nào bàn sâu về vấn đề này, nhiều giáo viên,nhiều nhà trường vẫn dạy học theo kiểu “đọc – chép”, chưa thực sự đổi mớiphương pháp dạy học,ảnh hưởng không tốt đến chất lượng giáo dục học sinh

Vì vậy , tôi mới tìm hiểu và áp dụng theo phương pháp “Sử dụng sơ đồ tưduy trong dạy học lịch sử ở trường THPT” và bài trả lời cho câu hỏi làm thế nào để

đổi mới phương pháp dạy học “không đọc - chép ; không nhìn - chép” Qua nhiều

năm học áp dụng cho học sinh Trường THPT Lương Đắc Bằng ở bộ môn lịch sử,tôi nhận thấy đây là cách dạy mang lại hiệu quả cao, nếu giáo viên biết vận dụngcác kĩ năng công nghệ thông tin vào tiết dạy thì sẽ giúp học sinh hứng thú, yêuthích tiết học lịch sử hơn so với một tiết dạy bằng giáo án điện tử thông thường

Xuất phát từ những lý do trên , tôi quyết định chọn đề tài “Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy vào một số bài học lịch sử tiêu biểu lớp 10,11 trong trường THPT” làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm.

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Để góp phần tạo nên sự chuyển biến trong dạy học bộ môn, đáp ứng yêu cầuphát triển xã hội, và để “Nói không với đọc - chép”, góp phần nâng cao chất lượnggiáo dục Mỗi bài học chứa đựng một số vấn đề cơ bản của lịch sử, giáo viên nêuvấn đề, tổ chức cho học sinh giải quyết bằng cách sáng tạo thành sơ đồ tư duynhằm phát huy tính tích cực và huy động bộ não các em làm việc, sẽ không còntình trạng học sinh ngồi im thụ động chỉ có vài em được phát biểu và làm việc vớigiáo viên trong tiết học, có tác dụng phát triển tư duy,gây hứng thú học tập, giúpcác em cảm nhận tốt hơn, yêu thích bộ môn lịch sử hơn

Việc tạo ra mô hình dạy học sử dụng sơ đồ tư duy, học sinh có điều kiện traođổi với thầy với bạn, sẽ phát huy tốt tính tích cực, chủ động của các em, giúp các

em vươn lên chiếm lĩnh tri thức.Thay đổi mô hình dạy học theo sơ đồ tư duy làmột yêu cầu không thể thiếu được,vừa phát huy tốt ưu thế của bộ môn, vừa tạođược sự hấp dẫn, hứng thú đối với học sinh, tạo được sự chuyển biến về chất lượngđào tạo và có thể “Nói không với tiêu cực trong thi cử”, đặc biệt là hình thức thitrắc nghiệm mới nhất hiện nay

1.3 Đối tượng nghiên cứu

+ Đề tài này sẽ nghiên cứu “Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy vào một sốbài học lịch sử tiêu biểu lớp 10,11 ở trường THPT”

+ Đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp 10 và lớp 12 của trường THPT

Lương Đắc Bằng

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp vẽ và sử dụng bản đồ tư duy vào dạy học lịch sử

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết, phương pháp điều tra khảo sátthực tế, thu thập thông tin, thống kê, xử lí số liệu, phân tích , tổng hợp , khái quát,thực nghiệm trên lớp

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Năm học 2011-2012 Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chỉ thị

“ Chấm dứt việc dạy học chủ yếu qua đọc - chép và nhìn - chép ở bậc trung họcphổ thông” 1.Đây là chủ trương phù hợp với tiến trình đổi mới và nâng cao chấtlượng giáo dục, đáp ứng sự mong đợi của nhiều giáo viên tâm huyết với giáo dục,

giúp học sinh chủ động học tập và sáng tạo

Trường THPT Lương Đắc Bằng được công nhận là trường chuẩn quốc gia,được đầu tư xây dựng thành đơn vị Trường THPT chất lượng cao của Tỉnh ThanhHóa và được lắp đặt mỗi phòng học đều có một bộ máy chiếu để giáo viên giảngdạy tại lớp Mỗi giáo viên chỉ cầng dùng một USB ghi nội dung bài dạy và đến lớpđể sử dụng ngay trong tiết dạy tại lớp nên rất thuận tiện cho giáo viên và học sinhkhi áp dụng phương pháp giảng dạy mới sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học lịchsử Một số phần mềm sơ đồ tư duy được phổ biến rộng rãi nên đã hỗ trợ cho giáoviên và học sinh khi trình bày sơ đồ tư duy trên máychiếu

Vì vậy, khi giáo viên và học sinh cần sử dụng phương pháp bản đồ tư duy vàodạy học hoàn toàn có thể làm được, nhất là bài học lịch sử, cần phải tái hiện cáchình ảnh trong quá khứ , hiện tại, và tương tai Việc sử dụng phương pháp nàyvào dạy học bộ môn là rất cần thiết

1 “ Chấm dứt việc dạy học chủ yếu qua đọc- chép và nhìn -chép ở bậc trung học phổ thông”

(Lớp tập huấn của Bộ GD&ĐT hướng dẫn sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học)

Sơ đồ tư duy hay bản đồ tư duy (Mind Map) là hình thức ghi chép sử dụng màusắc, hình ảnh nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của

một nội dung, hệ thống hoá một chủ đề Nó là một công cụ tổ chức tư duy được tác

giả Tony Buzan (Anh) nghiên cứu kỹ lưỡng và phổ biến rộng khắp thế giới

Tony Buzan sinh năm 1942, chuyên gia hàng đầu thế giới về nghiên cứuhoạt động của bộ não và là cha đẻ của Mind Map.Phương pháp tư duy của ôngđược dạy và sử dụng ở khoảng 500 tập đoàn, công ty hàng đầu thế giới; hơn 250triệu người sử dụng phương pháp Mind Map của Tony Buzan; khoảng hơn 3 tỷngười đã từng xem và nghe chương trình của ông (ông đã từng sang Việt Nam năm

2007 để nói chuyện về lĩnh vực nghiên cứu của mình 1

Tony Buzan cha đẻ của Mind Map.

1: www.mind-map.com (trang web chính thức của Tony Buzan)

Trong dạy học: Việc sử dụng sơ đồ tư duy huy sẽ động được tối đa tiềmnăng của bộ não, giúp học sinh học tập tích cực, hỗ trợ hiệu quả các phương phápdạy học.

Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quentự tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc theo cách hiểu củamình

2 2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Năm học 2011-2012 là năm đầu tiên ngành Giáo dục và Đào tạo triển khai

giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc học THPT Qua thực tế cho thấy việc giảng dạy

này đã tạo hứng thú cho học sinh Tuy nhiên,qua khảo sát ở một số trường THPT

và qua các bạn đồng nghiệp cho thấy rất ít giáo viên áp dụng phương pháp nàyvào dạy học , đặc biệt là bộ môn Lịch Sử

Sau nhiều năm tìm hiểu, áp dụng dạy học lịch sử bằng sơ đồ tư duy Tôi tự lậpkế hoạch giảng dạy cho từng tiết học Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên cóthể linh động sử dụng hình vẽ tay với những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khácnhau nhằm giúp học sinh có thể nắm bắt và nhớ được phần cốt lõi của bài giảngngay tại lớp học

Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cả bàigiảng đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được khái niệmqua hình vẽ Chính sự liên tưởng theo hướng dẫn của giáo viên cũng giúp các emnhớ được phần trọng tâm của bài giảng.Học sinh thường xuyên tự lập sơ đồ tư duy

sẽ phát triển khả năng thẩm mỹ , khoa học của mình

2 3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề giảng dạy và học tập Lịch sử với sơ đồ tư duy

* Giới thiệu đôi nét về sơ đồ tư duy.

Khái niệm của sơ đồ tư duy là nguyên lý hoạt động theo nguyên tắc liên

tưởng “ý này gợi ý kia” của bộ não

* Nguyên lý và ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

Sơ đồ tư duy (Mind Map) là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc vàhình ảnh, để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Kỹ thuật tạo ra loại sơ đồ này đượcgọi là Mind Mapping và được phát triển bởi Tony Buzan vào những năm 1960.

Ở vị trí trung tâm sơ đồ là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ý

tưởng hay khái niệm chủ đạo Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ

khóa cấp 1 bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các

từ khóa cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các kháiniệm hay hình ảnh luôn được nối kết với nhau Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một

“bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng

*Những yếu tố đã làm cho sơ đồ tư duy có tính hiệu quả cao và nền tảng của chúng là:

Sơ đồ tư duy đã thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng ta hoạt

động Đó là liên kết, liên kết và liên kết Mọi thông tin tồn tại trong não bộ của con

người đều cần có các mối nối, liên kết để có thể được tìm thấy và sử dụng Khi cómột thông tin mới được đưa vào, để được lưu trữ và tồn tại, chúng cần kết nối vớicác thông tin cũ đã tồn tại trước đó

Việc sử dụng các từ khóa, chữ số, màu sắc và hình ảnh đã đem lại một côngdụng lớn vì đã huy động cả bán cầu não phải và trái cùng hoạt động Sự kết hợpnày sẽ làm tăng cường các liên kết giữa 2 bán cầu não, và kết quả là tăng cường trítuệ và tính sáng tạo của chủ nhân bộ não

Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trườngphổ thông cũng như ở các bậc học cao hơn vì chúng giúp giáo viên và học sinhtrong việc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập thôngqua biểu đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo, hệthống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới

* Những lưu ý học sinh khi sử dụng sơ đồ tư duy.

- Màu sắc cũng có tác dụng kích thích bộ não như hình ảnh Học sinh phảichọn màu sắc phù hợp và tiết kiệm thời gian, không nên dùng quá nhiều màu sắc

- Cần vẽ nhiều nhánh cong hơn là đường thẳng để tránh sự buồn tẻ, tạo sựmềm mại, cuốn hút

- Giáo viên phải thường xuyên cho học sinh sử dụng sơ đồ tư duy khi làmviệc nhóm và hệ thống kiến thức đã học trong môn học lịch sử, đặc biệt là khi ôntập cho các kỳ thi

*Giới thiệu một số phần mềm dùng để tạo sơ đồ tư duy.

Một sơ đồ tư duy có thể được thực hiện dễ dàng trên một tờ giấy với các loạibút màu khác nhau, tuy nhiên, cách thức này có nhược điểm là khó lưu trữ, thayđổi, chỉnh sửa Một giải pháp được hướng đến là sử dụng các phần mềm để tạo ra

sơ đồ tư duy Một số phần mềm tiêu biểu trong thể loại “phần mềm mindmapping” (mind mapping software)

Phần mềm Buzan’s iMindmap™: một phần mềm thương mại, tuy nhiên cóthể tải bản dùng thử 30 ngày Phần mềm do công ty Buzan Online Ltd thực hiện.Trang chủ tại www.imindmap.com

Phần mềm Inspiration: sản phẩm thương mại của công ty InspirationSoftware, Inc Sản phẩm có phiên bản dành cho trẻ em (các em từ mẫu giáo đếnlớp 5) rất dễ dùng và nhiều màu sắc Có thể dùng thử 30 ngày Trang chủ tạiwww.inspiration.com

Phần mềm Visual Mind: sản phẩm thương mại của công ty MindTechnologies Phần mềm dễ sử dụng và linh hoạt trong sắp xếp các nút chứa từkhóa Có thể dùng thử 30 ngày Trang chủ tại www.visual-mind.com

Phần mềm FreeMind: sản phẩm hoàn toàn miễn phí, được lập trình trênJava Các icon chưa được phong phú, tuy nhiên chương trình có đầy đủ chức năngđể thực hiện mind mapping Trang chủ tại:

Mind mapping – Sơ đồ tư duy

Trước nay, chúng ta ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng, con số Vớicách ghi chép này, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa của bộ não (não trái) màchưa hề sử dụng kỹ năng não bên phải, nơi giúp chúng ta xử lý các thông tin vềnhịp điệu, màu sắc, không gian và sự mơ mộng Hay nói cách khác, chúng ta vẫnthường đang chỉ sử dụng 50% khả năng bộ não của chúng ta khi ghi nhận thông

tin Với mục tiêu giúp chúng ta sử dụng tối đa khả năng của bộ não, Tony Buzan

đã đưa ra sơ đồ tư duy để giúp mọi người thực hiện được mục tiêu này 1

1 Bản đồ Tư duy trong công việc – Tony Buzan

2.4 Mô tả tiến trình một số tiết dạy theo sơ đồ tư duy và hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm.

* Kiểm tra bài cũ : Giáo viên gọi một học sinh lên bảng thuyết trình sơ đồ tư

duy của bài học cũ trước lớp Giáo viên yêu cầu 100% học sinh phải có sơ đồ tưduy bài học cũ và các sơ đồ tư duy được học sinh lưu trong túi đựng bài kiểm trađể sử dụng khi ôn tập và khi giáo viên kiểm tra thay cho vở ghi bài Học sinh cũng

có thể có một tập nháp vẽ sơ đồ tư duy ngay tại lớp trong giờ học Về nhà học sinh

sẽ tự chỉnh sửa sơ đồ tư duy bằng hình vẽ tay, hoặc bằng phần mềm vẽ sơ đồ tưduy và lưu trên máy tính cá nhân để ôn tập trong các kỳ thi

* Dạy bài mới :Giáo viên giới thiệu bài mới và vẽ chủ đề chính của bài học lênbảng bằng một hình vẽ bất kì trên bảng của lớp mà không ghi bài theo kiểu cũ vàgiáo viên cho học sinh ngồi theo nhóm thảo luận sơ đồ tư duy của mỗi học sinh đãchuẩn bị trước ở nhà để đối chiếu với sơ đồ tư duy của các bạn trong nhóm

Sơ đồ tư duy của Tony Buzan về việc sử dụng tối đa khả năng của bộ não.