Ở đây ngoàinhững vấn đề chung, tôi chỉ muốn đề cập đến các vấn đề cụ thể trong hai bàidạy: - Bài 26: Cơ cấu ngành công nghiệp SGK Địa lí 12: Sử dụng Atlat để học sinh tìm hiểu tình hình
Trang 1MỤC LỤC
Trang
1 PHẦN MỞ ĐẦU……… 1
1.1 Lí do chọn đề tài……… 1
1.2 Mục đích nghiên cứu……… 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu……… 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu……… 2
1.5 Những điểm mới của SKKN……… 2
2 NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU……… 3
2.1 Cơ sở lí luận……… 3
2.2 Thực trạng……… 3
2.3 Giải pháp thực hiện……… 4
2.3.1 Phương pháp chung trong sử dung Atlat Địa lí……… 4
2.3.1.1.Đọc và phân tích Atlat Địa lí Việt Nam theo yêu cầu có định hướng……… 4
3.1.2 Đọc một bản đồ chung……… 5
2.3.1.3 Đọc một số bản đồ cho trước……… 5
2.3.2 Bài soạn mẫu……… 6
2.4 Kết quả thực nghiệm……… 17
3 KẾT LUẬN……… 19
3.1 Ý nghĩa của đề tài……… 19
3.2 Kiến nghị……… 19
Tài liệu tham khảo……… 20
Trang 21 PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài.
Các nhà phương pháp nổi tiếng khi nghiên cứu về những phương pháp dạyhọc tích cực đều có chung nhận định, phương pháp trực quan tích cực hơnphương pháp thuyết giảng truyền thống Trong giảng dạy địa lí có thể sử dụngrất nhiều những thiết bị dạy học trực quan nhằm nâng cao hiệu quả bài học.Thiết bị dạy học có ý nghĩa rất lớn để hỗ trợ việc tiếp thu kiến thức của học sinh
Kĩ năng sử dụng Atlat có một ý nghĩa rất quan trọng cả về mặt sư phạm,
cả về mặt thực tiễn trong dạy học bộ môn Địa lí
Về mặt sư phạm, nó giúp học sinh phát triển tư duy, tính độc lập sáng tạo
và gây được hứng thú học tập cho các em Ngoài ra thông qua việc đọc và phântích Atlat, học sinh lĩnh hội một cách tích cực và trực quan các khái niệm Địa lí,
do đó khắc sâu và củng cố kiến thức một cách vững chắc
Về mặt thực tiễn, nắm được kĩ năng đọc và phân tích Atlat sẽ cho phéphọc sinh tiếp cận với tri thức, với thông tin một cách trực quan và nhanh nhấtqua các phương tiện nghe nhìn hiện đại Hình thành ở người học các kỹ năngquan trọng như khả năng tư duy logic, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng tổng hợp vàliên hệ thực tế
Nhưng thực tại học sinh lớp 12 nơi tôi đang công tác trong quá trình họcmôn Địa lý kĩ năng sử dụng Atlat còn hạn chế chưa biết cách khai thác kiến thức
từ nguồn tư liệu dạy học này Nguyên nhân chủ yếu do các em ít được trang bị
kỹ năng khai thác kiến thức từ Atlat địa lý, mặt khác đội ngũ giáo viên cũng ítchú trọng đến việc hướng dẫn các em cách đọc và phân tích Atlat địa lý Nhậnthức được ý nghĩa của vấn đề, nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Địa lí trongtrường phổ thông, bản thân tôi luôn tìm tòi nghiên cứu để có được biện phápgiúp các em biết cách khai thác kiến thức từ Atlat Vì vậy, tôi chọn đề tài ‘‘
Tăng tính chủ động và khả năng lĩnh hội kiến thức bằng việc sử dụng Atlat trong học tập địa lí lớp 12’’.
Tuy nhiên kĩ năng sử dụng Atlat là một phạm trù rộng lớn được nhiềuđồng nghiệp quan tâm, tìm hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau Ở đây ngoàinhững vấn đề chung, tôi chỉ muốn đề cập đến các vấn đề cụ thể trong hai bàidạy:
- Bài 26: Cơ cấu ngành công nghiệp( SGK Địa lí 12): Sử dụng Atlat để học sinh tìm hiểu tình hình phân tổ chức lãnh thổ công nghiệp ở nước ta.
Trang 3-Bài 30 Vấn đề phát triển ngành Giao thông vân tải- thông tin liên lạc (SGK Địa lí 12): Sử dụng Atlat để học sinh tìm hiểu sự phân bố mạng lưới giao thông vận tải nước ta.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích của đề tài này là hướng dẫn học sinh biết cách đọc, khai thác và
sử dụng Atlat địa lý để xác định các nội dung kiến thức thông qua học các bài cụthể trong phần địa lý các ngành kinh tế lớp 12 chương trình cơ bản
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Học sinh lớp một số lớp 12 của trường THPT sử dụng Atlat trong quátrình học bộ môn Địa lý phần ngành kinh tế
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Nghiên cứu qua cơ sở lý luận dạy học địa lý
- Phương pháp khái quát hóa kinh nghiệm giảng dạy trong nhiều năm vàphù hợp với sự thay đổi cách kiểm tra đánh giá học sinh, phương pháp này cònthực hiện thông qua các tiết dự giờ thăm lớp của đồng nghiệp
- Phương pháp thực nghiệm : Thực hiện giảng dạy ở các lớp 12A3, 12 A4,12A5
- Phương pháp điều tra đánh giá : Sau khi thực hiện giáo án thực nghiệm
ở các lớp trên
- Phương pháp phân tích và thống kê các đối tượng
1.5 Những điểm mới của SKKN.
Đề tài này tôi chỉ áp dụng ở hai bài trong chương trình địa lí lớp 12- cơbản
+ Bài 26 : Cơ cấu ngành công nghiệp
+ Bài 30 : Vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải và thông tin liên lạc
Trang 42 NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sở lí luận.
Trong quá trình hội nhập nền kinh tế ngày nay, giáo dục được coi là mộtlĩnh vực rất quan trọng và luôn đi trước một bước trong sự phát triển kinh tế củamỗi quốc gia Vì vậy, vấn đề chất lượng dạy - học nói chung và dạy học Địa lýnói riêng ngày càng trở thành mối quan tâm chung của các nhà sư phạm cũngnhư các nhà quản lý giáo dục và xã hội Đảng và nhà nước ta đã khẳng định:
“Giáo dục là quốc sách hàng đầu, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển” Điều đó đã được thể hiện trong các Nghị quyết của Trung ương.
Nghị quyết TW 4 khoá VII đã chỉ rõ phải “Đổi mới phương pháp dạy học
ở tất cả các cấp học, bậc học Kết hợp học với hành, học tập với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường với xã hội áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”.
Nghị quyết TW2 khoá VIII tiếp tục khẳng định phải “Đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh”.
Trong các bộ môn khoa học đang dạy ở nhà trường môn nào cũng có mộtvai trò nhất định, giúp học sinh nâng cao nhận thức về tự nhiên và xã hội MônĐịa lí giữ một vị trí hết sức quan trọng, nó mở mang cho học sinh hiểu biết vềthiên nhiên trên Trái Đất và cả ngoài Vũ trụ, hoạt động văn hoá, xã hội kinh tếcủa con người Giúp các em đi sâu nghiên cứu khoa học, tìm hiểu khám phá cấutrúc của Trái Đất, nguồn tài nguyên thiên nhiên, các yếu tố tự nhiên, xã hội đểphát triển kinh tế, góp phần nâng cao đời sống nhân dân.…
Riêng ở trường THPT, mỗi môn học đều yêu cầu những đặc điểm riêng,cần các phương pháp giảng dạy thích hợp Môn Địa lí đã xác định phương phápđặc trưng là sử dụng kênh hình và kênh chữ trong việc dạy và học Song việcgiảng dạy kênh chữ đã quen thuộc trong nhà trường, nhưng kênh hình mới đượcchú trọng trong những năm đổi mới phương pháp dạy học, nên việc vận dụng nócòn nhiều khó khăn bỡ ngỡ Nhất là đối với học sinh lớp 12, việc sử dụng AtlatĐịa lí Việt Nam để đọc và phân tích các dữ liệu, rồi đi đến nhận biết kiến thứcqua các trang bản đồ trong Atlat là rất cần thiết, giúp cho học sinh nhận thức đầy
đủ kiến thức, tiếp thu nhanh, dễ hiểu Đồng thời tránh được phương pháp diễngiải dài dòng, từng bước gây hứng thú và ham mê học tập môn Địa lí cho họcsinh, đạt kết quả cao trong các kỳ kiểm tra đánh giá
2.2 Thực trạng.
Trang 5Trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy hiện nay, các giáo viên đã rấtchú trọng đến việc sử dụng kênh hình để hướng dẫn học sinh học tập môn Địa lí,bao gồm : bản đồ treo tường, mô hình, lược đồ, các tranh ảnh, bảng biểu, số liệuthống kê trong sách giáo khoa và trong Atlat …
Trong giảng dạy bộ môn Địa lí, việc khai thác sử dụng kênh hình làphương pháp giảng dạy mới Những năm gần đây do tiến bộ của khoa học kỹthuật và công nghệ đã cung cấp cho ngành Giáo dục nhiều phương tiện tiên tiếnkhoa học như : Máy vi tính, máy chiếu đa năng, băng - đĩa hình…giúp cho việcgiảng dạy nâng cao hiệu quả Việc sử dụng Atlat để dạy kênh hình là vấn đề tuykhông mới lạ nhưng cũng không ít khó khăn, song lại rất hấp dẫn học sinh vàđem lại hiệu quả cao Giúp cho học sinh chủ động tiếp thu những kiến thức theonội dung bài học, ít phải ghi nhớ máy móc mà hiệu quả cao
Hiện tại còn một số giáo viên chưa chú trọng sử dụng Atlat trong việcgiảng dạy Địa lí, chưa chú trọng hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat nên học sinhthường bị động và không khai thác được kiến thức từ Atlat nên hiệu quả thấp
Đối với học sinh lớp 12 việc hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat một cáchthành thạo là việc làm rất quan trọng và cần thiết, tạo thói quen làm việc độc lập,sáng tạo cho các em Hiện nay trong các kỳ thi xu hướng các câu hỏi chủ yếuphân hóa theo các mức độ tư duy khác nhau, sử dụng nhiều dạng câu hỏi và bàitập gắn với Atlat hay bảng số liệu
Từ cơ sở lý luận và thực tiễn trên, tôi đã lựa chọn đề tài “ Tăng tính chủ động và khả năng lĩnh hội kiến thức bằng việc sử dụng Atlat trong học tập địa lí lớp 12’’ để nghiên cứu và thực nghiệm trong quá trình giảng dạy, đến nay
đã thu được những kết quả khả quan, đồng thời rút ra được một số kinh nghiệmxin mạnh dạn trao đổi cùng các bạn đồng nghiệp để cùng nhau tìm ra phươngpháp dạy học môn Địa lí đạt kết quả cao hơn
2.3 Giải pháp thực hiện.
2.3.1 Phương pháp chung trong sử dụng Atlat Địa lí.
2.3.1.1 Đọc và phân tích Atlat Việt Nam theo yêu cầu có định hướng:
Atlat địa lí Việt Nam là một cuốn sách giáo khoa thứ hai đối với học sinhkhi học địa lí Tuy nhiên cuốn Atlat này sử dụng cho nhiều đối tượng học sinh(Từ THCS đến THPT), nên trong khi khai thác Atlat, học sinh cần bổ sung bằngnhững kiến thức rút ra từ sách giáo khoa để có thể cập nhật kiến thức và phântích sâu hơn, tổng hợp tốt hơn Muốn đọc và phân tích Atlat tốt cần phải:
- Nắm được các phương pháp thể hiện bản đồ sử dụng trong Atlat
- Nắm được các kí hiệu trong bảng chú giải bản đồ
Trang 6- Nắm được mục đích yêu cầu khi đọc Atlat để tìm kiếm và rút ra thôngtin cần thiết.
- Biết huy động kết hợp các kiến thức đã học trong sách giáo khoa vàoviệc cắt nghĩa sự phát triển và phân bố của các hiện tượng địa lí cần tìm hiểu quaAtlat
- Biết đọc Atlat theo một trình tự khoa học
2.3.1.2 Đọc một bản đồ chung.
Trước hết phải đọc bảng chú giải Khi đó, học sinh sẽ nắm được cái chìakhóa để hiểu nội dung thể hiện trên bản đồ Không những thế, còn rút ra đượccác kiến thức nhất định có tính tổng quát
Ví dụ: Đọc bản đồ khoáng sản, chú giải các loại khoáng sản sẽ thấy rõ đặcđiểm của khoáng sản nước ta là phong phú về chủng loại, phân bố rộng khắp tuynhiên chỉ có một số ít loại khoáng sản có trữ lượng lớn, giá trị cao như Than,Dầu khí, Bôxit
Về đọc bản đồ cũng cần lưu ý đi từ nhận định tổng quát đến chi tiết.Chẳng hạn đọc bản đồ khí hậu thì sau khi phát hiện các vùng khí hậu, sẽ đọccác đặc trưng về nhiệt độ, lượng mưa của các trạm khí hậu trong vùng Đọcbản đồ công nghiệp trước hết cần phát hiện quy luật chung trong phân bố côngnghiệp ở nước ta đó là:
Thứ nhất :Các trung tâm công nghiệp rất lớn và lớn tập trung ở ĐôngNam Bộ và Đồng bằng Sông Hồng
Thứ hai: Các trung tâm công nghiệp rất lớn và lớn có cơ cấu đa ngành,các trung tâm công nghiệp nhỏ có cơ cấu ngành đơn giản hơn
Sau đó hướng dẫn học sinh đi sâu vào tìm hiểu một số trung tâm côngnghiệp tiêu biểu, xác định cơ cấu ngành của các trung tâm công nghiệp này
2.3.1.3 Đọc một số bản đồ theo chủ đề cho trước.
Khi phải phân tích một vấn đề kinh tế-xã hội của một ngành hay một vùngtrên cơ sở đọc và phân tích Atlat, thì trước hết học sinh phải căn cứ vào các kiếnthức đã học trong sách giáo khoa về vấn đề liên quan để định hướng phân tíchAtlat và biết chọn ra bản đồ chính và những bản đồ bổ sung
Trước hết phải biết phân tích vị trí địa lí Vị trí địa lí toán học thể hiện ởtọa độ địa lí của đối tượng địa lí trong không gian Đối với một vùng cũng nhưnước ta nói chung, vị trí này thường được xác định bằng các điểm cực Bắc, cựcNam, cực Đông, cực Tây Còn đối với một số đối tượng theo điểm, ví dụ nhưmột thành phố thì bên cạnh vĩ độ, kinh độ cần xác định cả độ cao Vị trí địa lí tựnhiên thể hiện ở quan hệ không gian giữa các đối tượng địa lí tự nhiên Cần chú
ý điều này khi phân tích ảnh hưởng của địa hình đối với sự phân hóa khí hậu
Trang 7Cần học cách phân tích sâu vị trí địa lí kinh tế Khi đó cần lưu ý thêm ảnh hưởngcủa điều kiện địa hình đến cơ sở hạ tầng giao thông vận tải.
Sau đó, để phân tích các nguồn lực phát triển cần sử dụng bản đồ tự nhiêntương ứng như địa hình, địa chất - khoáng sản và các bản đồ về các ngành kinh
tế như giao thông, công nghiệp Chú ý quan hệ không gian giữa các yếu tố đọcđược từ những bản đồ riêng lẻ
Cuối cùng, các bản đồ kinh tế tương ứng sẽ cho biết hiện trạng phân bốcủa ngành kinh tế Còn các biểu đồ có thể cho biết về cơ cấu hay động thái pháttriển của toàn ngành
2.3.2 Bài soạn mẫu.
Tiết 28 BÀI 26: CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP
- Nắm vững được sự phân hóa lãnh thổ công nghiệp và giải thích được sự phânhóa đó
- Phân tích được cơ cấu CN theo thành phần kinh tế cũng như sự thay đổi của nó
và vai trò của mỗi thành phần
2 Kĩ năng:
- Phân tích biểu đồ, sơ đồ và bảng biểu trong bài học
- Xác định được trên bản đồ các khu vực tập trung công nghiệp chủ yếu củanước ta và các trung tâm CN chính cùng với cơ cấu ngành của chúng trong mỗikhu vực
II THIẾT BỊ DẠY HỌC
1 Cơ cấu công nghiệp theo ngành:
- Cơ cấu ngành công nghiệp nước tatương đối đa dạng với khá đầy đủcác ngành quan trọng thuộc 3 nhómchính:
+ CN khai thác
Trang 8cấu giá trị sản xuất
công nghiệp của
nước ta?
+ Nêu các định
hướng hoàn thiện
cơ cấu ngành công
nghiệp?
+ CN chế biến+ CN sản xuất, phân phối điện, dượcliệu, khí đốt, nước
- Cơ cấu ngành công nghiệp nước ta
có sự chuyển dịch rõ rệt nhằm thíchnghi với tình hình mới:
+ Tăng tỉ trọng nhóm ngành côngnghiệp chế biến
+ Giảm tỉ trọng nhóm ngành côngnghiệp khai thác và CN sản xuất,phân phối điện, khí đốt, nước
- Các hướng hoàn thiện cơ cấungành công nghiệp:
+ Xây dựng cơ cấu linh hoạt, phùhợp vói điều kiện VN, thích ứng vớinền kinh tế thế giới
+ Đẩy mạnh phát triển các ngànhmũi nhọn và trọng điểm
+ Đầu tư theo chiều sâu, đổi mớithiết bị, công nghệ
nghiệp của nước ta?
+ Tại sao lại có sự
phân hóa đó?
+Khai thác kiến thức
trên lược đồ, biểu đồ
thấy rõ đặc điểm
phân hoá công nghiệp
nước ta như thế nào?
Quan sát hình26.1, AtlatĐịa lí lớp 12trang 21 Trảlời câu hỏi
2 Cơ cấu CN theo lãnh thổ:
- Hoạt động CN tập trung chủ yếu ởmột số khu vực:
+ ĐBSH và phụ cận+ ĐNB
+ Duyên hải miền Trung+ Vùng núi, vùng sâu, vùng xa
CN chậm phát triển: phân bố phân tán,rời rạc
- Sự phân hóa lãnh thổ Cn chịu tácđộng của nhiều nhân tố:
+ Vị trí địa lí+ Tài nguyên và môi trường+ Dân cư và nguồn LĐ+ Cơ sở vật chất kĩ thuật+ Vốn
- Những vùng có giá trị CN lớn:
+ ĐNB+ ĐBSH+ ĐBSCL
Hoạt động 3.
Trang 9Công nghiệp nước ta phân bốkhông đều trên khắp lãnh thổ
mà tập trung theo từng khuvực, từng vùng như: Đồngbằng sông Hồng, Đông Nam
Bộ và Duyên hải miền trung,ĐBSCL.( Dựa trên sự xuấthiện nhiều của các ký hiệutrung tâm công nghiệp ở cácvùng này
- Các thành phần KTtham gia vào hoạt động
CN ngày càng được mởrộng
- Xu hướng chung:
+ Giảm tỉ trọng khu vựcNhà nước
+ Tăng tỉ trọng khu vựcngoài Nhà nước, đặc biệt
là khu vực có vốn đầu tưnước ngoài
IV.ĐÁNH GIÁ
HS trả lời các câu hỏi sau:
1 Dựa vào Atlat trang 21 và hình 26.2, hãy chỉ ra từ Hà Nội hoạt động côngnghiệp với hướng chuyên môn hóa theo những hướng nào?
Trang 10+ Vùng ĐBSH và phụ cận công nghiệp tập trung cao nhất Có các trung tâm công nghiệp tiêu biểu như Hà Nội, Hải Phòng, Hạ Long, Bắc Giang, Nam