trạng của việc làm văn nghị luận về tác phẩm truyện trong nhà trường, tôi đãquyết định chọn nghiên cứu đề tài: “Một số kĩ năng nâng cao chất lượng bài vănnghị luận về tá
Trang 11. MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Ngoài việc trang bị kiến thức làm nền tảng, cơ sở đề các em học sinhbước vào đời, tiếp xúc với xã hội hoặc tiếp tục học lên cao hơn; học văn các emsẽ hoàn thiện hơn về phẩm chất đạo đức, có lối sống nhân văn hơn; học văn cònluyện cho các em cảm thụ thơ văn và biết cách nói, viết “văn hơn” Vì vậy, giáoviên không chỉ hướng dẫn các em biết chủ động lĩnh hội kiến thức, biết vậndụng kiến thức đã học cùng với hiểu biết của bản thân về cuộc sống để chuyểntải thành sản phẩm - bài văn (kĩ năng làm bài) Từ đó giúp các em có sự pháttriển toàn diện về tâm hồn, về trí tuệ, về tri thức thẩm mĩ
Văn nghị luận gồm: nghị luận về một đoạn thơ (bài thơ); nghị luận xã hội
và nghị luận về một tác phẩm truyện (đoạn trích) Nghị luận lâu nay vẫn đượccoi là kiểu văn bản khó viết đối với nhiều học sinh Vì nó không chỉ đòi hỏingười viết phải có kiến thức chính xác, sâu rộng về đời sống xã hội, về tác phẩmvăn học mà còn phải có sự tư duy lô gíc chặt chẽ với những lập luận sâu sắcthấu tình đạt lí bài văn mới có thể hấp dẫn người đọc, người nghe Tác phẩm baogiờ cũng là một tổng thể giữa nội dung và phương thức (nghệ thuật - hình thức)biểu đạt “Nghị luận về một tác phẩm truyện (đoạn trích) là trình bày nhữngnhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ thuật của mộttác phẩm cụ thể” [7] “Những nhận xét, đánh giá về truyện phải xuất phát từ ýnghĩa của cốt truyện, tính cách, số phận của nhân vật và nghệ thuật trong tácphẩm được người viết phát hiện và khái quát” [3] Nhưng trong thực tế giảngdạy, tôi nhận thấy việc giảng dạy của giáo viên ở kiểu bài này chưa phong phú
và mang lại hiệu quả cao, dẫn đến việc nắm bắt kiến thức và làm bài của họcsinh chưa được tốt Nhiều em chưa biết xác định đề đúng hướng, làm bài thường
sa vào kể nhiều, chưa kết hợp hài hòa giữa các tình tiết, sự việc với những nhậnxét đánh giá khi viết khiến bài viết chưa sâu
Trong khi đó, số tiết dạy và luyện tập trong chương trình quá ít (3 tiết)nên nhiều em còn tràng màng Tài liệu tham khảo nhiều nhưng hướng dẫn cụ thểvề các dạng đề lại chưa có Thực tế kiểu bài thường có trong các kỳ thi từ khảosát học kỳ cho đến kỳ thi học sinh giỏi cấp huyện, cấp tỉnh, thi vào THPT
Do vậy, khi giảng dạy môn Ngữ văn 9, tôi luôn ý thức được vai trò, vị trícủa kiểu bài này nên đặc biệt chú trọng rèn luyện kỹ năng làm bài, vì đây cũng
là kiểu bài thường gặp trong các kỳ thi Xuất phát từ tầm quan trọng và thực
Trang 2trạng của việc làm văn nghị luận về tác phẩm truyện trong nhà trường, tôi đãquyết định chọn nghiên cứu đề tài: “Một số kĩ năng nâng cao chất lượng bài vănnghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích) cho học sinh lớp 9 trường THCSThiệu Lý” Nhằm trao đổi với đồng nghiệp một vài kinh nghiệm, qua đó giúphọc sinh nắm vững hơn phương pháp làm kiểu bài này Nâng cao chất lượng bàithi, bài kiểm tra và kết quả học tập của các em.
1.2 Mục đích nghiên cứu
“Môn Ngữ văn không những có vai trò quan trọng trong việc giáo dụcnhân cách, lối sống, khơi gợi trong các em lòng thương yêu con người, yêu quêhương, đất nước mà còn rèn luyện cho mỗi học sinh cách cách giao tiếp bằngngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết”[3] Muốn vậy, giáo viên cần giúp các em cảmnhận, phân tích tốt mỗi tác phẩm Qua những tiết dạy lý thuyết yêu cầu các emnắm vững kỹ năng kiểu bài Nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích): bố cục,tìm ý, lập dàn ý, cách viết Học sinh biết phân biệt các dạng đề để khi làm bàivới dung lượng kiến thức phù hợp, vừa đủ (không bị sa đề) Đồng thời hướngdẫn các em cách thực hành, xác định các luận điểm cần có trong bài và luôn phảicân nhắc sắp xếp cái nào trước, cái nào sau, chọn từ nào cho chuẩn xác, hấp dẫnmới diễn đạt Sau quá trình giảng dạy, giáo viên đưa ra cách thức kiểm tra họcsinh như : làm bài tập trên lớp, làm bài tập ở nhà, qua các giờ kiểm tra định kỳ
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Đề tài nghiên cứu: nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích)
- Đối tượng ứng dụng: học sinh lớp 9 trường THCS Thiệu Lý, Thiệu Hóa
- Nghiên cứu đề tài giúp học sinh nắm được một số biện pháp nâng cao
kỹ năng làm bài văn nghị luận về tác phẩm (đoạn trích)
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên sau :
+ Phương pháp nghiên cứu khoa học
+ Phương pháp điều tra, khảo sát
+ Phương pháp thực nghiệm
+ Phương pháp phân tích tổng hợp, so sánh số liệu
Trang 32 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Trong cuộc sống, khi cần trình bày ý kiến ở cuộc họp, trên báo chí, khitrao đổi, tranh luận với mọi người xung quanh ta dùng phương thức nghị luận
“Nghị luận là văn bản trình bày ý kiến bàn luận, đánh giá theo một quan điểmnhất định những sự kiện, vấn đề chính trị, xã hội, lịch sử, văn hóa, tưtưởng nhằm thuyết phục người đọc (người nghe) theo quan điểm nào đó”[6]
“Nghị luận về tác phẩm truyện là trình bày những nhận xét, đánh giá củamình về nhân vật, sự kiện chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể phảixuất phát từ ý nghĩa của cốt truyện, tính cách, số phận của nhân vật và nghệthuật trong tác phẩm được người viết phát hiện và khái quát”[7]
Kỹ năng làm bài văn nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích): trước hếtcần giúp học sinh củng cố và khắc sâu kiến thức lí thuyết của kiểu bài này Từviệc nắm chắc khái niệm đến cách trình bày dàn ý của bài văn Đây là kiến thức
cơ bản nhưng lại rất cần thiết cho quá trình học và làm bài Tiếp đến hướng dẫnhọc sinh cách làm bài cụ thể như: đọc kỹ đề, xác định xem mệnh đề yêu cầu gì
Ví dụ: các em phân biệt các từ trong đề có từ “suy nghĩ” khác yêu cầu phân tíchnhư thế nào? Hướng dẫn học sinh tìm ý bằng cách đặt câu hỏi Khâu quan trọng
để giúp các em làm bài được tốt cần biết cách lập dàn ý theo từng dạng đề như:nghị luận về nhân vật hoặc khía cạnh về nhân vật trong tác phẩm; nghị luận vềmột tác phẩm (đoạn trích); nghị luận nêu nhận xét để làm sáng tỏ một vấn đề(một nhận định); nghị luận tổng hợp về truyện
Khi dạy kiểu bài cần tích hợp với các giờ dạy văn bản khác Giáo viênkhi dạy văn bản không thể nghèo nàn cảm xúc “Bởi những trang truyện hay,những số phận của các nhân vật trong truyện đều có cuộc đời riêng, có tình cảm,
tư tưởng, nội tâm…phong phú và đa dạng, cần hướng cho học sinh biết cáchtrình bày, đánh giá về nhân vật, sự kiện, chủ đề … Đồng thời biết kết hợp nhiềuphép lập luận (giải thích, chứng minh, phân tích…); phát huy tính tích cực, chủđộng, sáng tạo của học sinh” [4]
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Trong quá trình dạy học kiểu bài văn nghị luận về tác phẩm truyện (đoạntrích), bản thân tôi làm bảng thống kê khi chưa áp dụng những biện pháp nàytrong năm học 2015-2016, kết quả thu được như sau:
Lớp Sĩ số SLGiỏi % SLKhá % Trung bìnhSL % SLYếu %
Trang 49A 24 3 12.5 5 20.8 13 54.2 3 12.5
Qua số liệu khảo sát trên cho thấy chất lượng dạy và học kiểu bài nghịluận về tác phẩm truyện (đoạn trích), còn rất nhiều hạn chế Thực trạng của vấnđề này đó là:
Chương trình: “Cấu trúc chương trình của kiểu bài văn nghị luận ở lớp 9
tổng có 3 tiết (2 tiết lí thuyết, 1 tiết thực hành; và một bài viết ở nhà (Bài tập làmvăn số 6)”[6] Với thời lượng tiết dạy trên lớp ít nhưng việc vận dụng để làm bàithi lại nhiều, đôi khi yêu cầu cao nên giáo viên cần phải đưa ra phương pháp cụthể để học sinh làm bài tốt
Theo yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học mỗi giáo viên đều thay đổiphương pháp giảng dạy để đáp ứng được yêu cầu của bài, tạo được hứng thú chohọc sinh khi học Tuy nhiên với kiểu bài này, trong giờ dạy kiến thức và luyệncách làm bài giáo viên hướng dẫn còn chung chung theo các tiết trong sách giáokhoa, chưa chỉ rõ yêu cầu của từng dạng đề cụ thể Vì vậy, khi học sinh làm bàikhông cần biết dạng đề nào cứ thấy tác phẩm truyện là chỉ biết phân tích nhânvật hay toàn bộ tác phẩm mà chưa biết lồng ghép các đơn vị kiến thức
Có lẽ ngoài nguyên nhân khách quan từ xã hội, phần cũng vì tư tưởng làmvăn nghị luận khó nên các em chưa có sự chuyên tâm trong quá trình học và làmbài Ngay từ khâu tiếp cận với văn bản, một số em chưa chịu đọc trước tác phẩmnhiều lần, soạn bài để đối phó, học trên lớp không chú ý nghe thầy cô giáogiảng, dẫn đến khi làm bài không nhớ rõ cốt truyện diễn biết ra sao Do vậy, khiviết không có kiến thức diễn đạt, hoặc diễn đạt các ý lộn xộn, khiến giáo viênđọc bài có tâm trạng thất vọng Một vấn đề mà ở kiểu bài này học sinh thườngmắc, nhiều em chưa biết nghị luận vấn đề theo yêu cầu đề bài quy định, thườnglàm chung chung theo một kiểu là phân tích tác phẩm, phân tích nhân vật Nhiều
em còn sa vào tình trạng kể lại tác phẩm (đoạn trích) mà không dừng lại ở sựviệc, tình tiết để nhận xét, đáng giá, thẩm bình làm toát lên nội dung và nghệthuật - cái “thần” trong tác phẩm
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Củng cố và khắc sâu kiến thức lí thuyết kiểu bài nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích)
Phần này các em thường chủ quan, một phần do thói quen ngại lập dàn ýdẫn đến khi làm bài thường thiếu ý (thiếu luận điểm), ngay cả phần mở bài cũngthiếu ý mới chỉ giới thiệu được tác giả, tác phẩm mà chưa có phần nhận địnhkhái quát về tác phẩm
2.3.1.1 Yêu cầu học sinh nắm chắc khái niệm:
Trang 5“Nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích) là trình bày những nhận xét,đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hoặc nghệ thuật của một tácphẩm cụ thể” [6].
- Lời văn: “Những nhận xét, đánh giá về truyện mà người viết phát hiện và kháiquát nên phải xuất phát từ cốt truyện, tính cách số phận nhân vật và nghệ thuậtcủa tác phẩm” [2]
- Bố cục: “Bài viết phải có bố cục mạch lạc; nhận xét về tác phẩm phải đúng đắn,
rõ ràng; có luận cứ và lập luận thuyết phục, lời văn chuẩn xác và gợi cảm” [2]
2.3.1.2 Dàn ý chung
a Mở bài: - Nêu tác giả, tác phẩm
- Bước đầu nêu nhận định, đánh giá sơ lược về tác phẩm
- Nêu nhận định, đánh giá chung của mình về tác phẩm truyện (đoạn trích)
- Liên hệ đến bản thân [1]
2.3.2 Hướng dẫn học sinh cách làm bài cụ thể
2.3.2.1 Hướng dẫn học sinh khâu tìm hiểu đề
Một đề bài tập làm văn còn được xem là một bài toán nghệ thuật ngôn từ.Bởi bao giờ trong một đề tập làm văn cũng có những yêu cầu bắt buộc mà ngườithực hiện đề bài phải tìm ra phương pháp giải Vì thế bước phân tích đề đượcxem là khâu đầu tiên, có vai trò quyết định “dẫn đường, chỉ lối” cho người làmbài Nếu phân tích đúng yêu cầu của đề bài thì sẽ tìm ra được hướng đi đúng.Ngược lại nếu phân tích sai thì sẽ không đáp ứng được yêu cầu của đề, đôi khi
cò bị sa đề, lạc đề
Ví dụ: Các đề bài sau:
- Đề 1: Suy nghĩ về thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ qua nhân vật Vũ
Nương trong “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ [1].
- Đề 2: Phân tích diễn biến cốt truyện trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân + Trước hết học sinh cần xác định được : (Kiểu bài; nội dung yêu cầu; phạm vikiến thức)
+ Qua các dạng đề giáo viên cần hướng dẫn học sinh phân biệt các từ ngữtrong đề Đề có từ “suy nghĩ” khác đề yêu cầu “phân tích” như thế nào?
- Với dạng đề yêu cầu: “Suy nghĩ” Thường khi giáo viên chưa hướng dẫn họcsinh làm bài hay nhầm lẫn coi những đề này là như phân tích Nhưng thực tế khilàm bài ở mỗi đề lại khác nhau về cách hiểu và cảm
Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh về nhân vật, tác phẩm
là nghiêng về cảm nhận chủ quan của người viết, không nhất thiết phải phân tíchđầy đủ giá trị nội nội dung, nghệ thuật của tác phẩm, có thể chọn những gì màmình cảm nhận sâu sắc nhất mà thôi
Trang 6Ví dụ: Đề bài: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn
“Làng”-Kim Lân [1]
Giáo viên hướng dẫn học sinh cảm nhận, suy nghĩ về nét nổi bật của nhânvật này là tình yêu làng quyện với lòng yêu nước và tinh thần kháng chiến đượcbộc lộ trong hoàn cảnh nào? Tình cảm ấy có đặc điểm gì ở hoàn cảnh cụ thể lúcbấy giờ? (Thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp) Những chitiết nghệ thuật nào chứng tỏ một cách sinh động, thú vị về tình yêu làng và lòngyêu nước ấy (về tâm trạng, cử chỉ, lời nói )
Với dạng đề này, yêu cầu học sinh phải đọc kĩ tác phẩm, nếu không đọc
kĩ, thì không thể tìm ra được những ý hay, đặc sắc Các em sẽ dễ rơi vào côngthức chung chung, suy nghĩ hời hợt không khám phá ra nét mới trong tình cảmđối với làng quê của nhân vật ông Hai Đó là một trường hợp tiêu biểu chonhững chuyển biến mới trong đời sống tình cảm của người nông dân Việt Namthời kì đầu cuộc kháng chiến chống Pháp Tình cảm gắn bó sâu nặng với quêhương là đặc điểm có truyền thống nhưng nét đặc sắc ở đây là nhà văn Kim Lân,bằng vốn sống, vốn am hiểu tâm lí của người nông dân đã đặt ông Hai vào mộttình huống gay cấn, thử thách lòng yêu nước tuyệt đối của nhân vật, để buộcnhân vật phải đấu tranh gay go, quyết liệt để lựa chọn một trong hai: giữa tìnhyêu làng và lòng yêu nước, trung thành với kháng chiến, với cụ Hồ
Nếu học sinh không đọc kĩ từng trang truyện, thì làm sao thấu hiểu đượcnỗi lòng của ông Hai với cuộc đấu tranh nội tâm đau đớn và vật vã để cuốicùng nhân vật mới đi đến quyết định dứt khoát: “Làng thì yêu thật, nhưng làngtheo Tây thì phải thù”
- Dạng đề có từ “Phân tích ”
Yêu cầu người viết tìm hiểu, đánh giá và nhận xét đầy đủ từng đặc điểmnhân vật, từng giá trị nội dung nghệ thật của tác phẩm.Với dạng đề này, đôi khihọc sinh cho là dễ, song giáo viên cần lưu ý khi làm bài tránh sa vào kể lể nhiều
mà không kết hợp với nhận xét, đánh giá của người viết (Thông qua các tìnhtiết liên quan đến nhân vật để bộc lộ cảm xúc của mình)
- Dạng đề có nhận định, học sinh phải giải thích nhận định rồi mới chứng minhqua tác phẩm
Ví dụ: Trong văn bản Tiếng nói văn nghệ, Nguyễn Đình Thi viết:
Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những chất liệu mượn ở thực tại Nhưng nghệ sĩ không những ghi lại cái đã có rồi mà còn muốn nói lên một điều gì mới mẻ Anh gửi vào tác phẩm một lá thư, một lời nhắn nhủ, anh muốn đem một phần của mình góp vào đời sống xung quanh.
Trang 7(SGK Ngữ văn 9, NXB Giáo dục, tập hai) [5].
Từ truyện ngắn Làng hãy viết bài văn làm sáng tỏ điều mới mẻ, lời nhắn
nhủ mà nhà văn Kim Lân muốn đem góp vào đời sống
Với đề bài này, khi làm bài các em cần xác lập được các ý sau:
- Giải thích sơ lược ý kiến
- Điều mới mẻ trong truyện ngắn Làng (về nội dung và nghệ thuật biểu hiện)
- Lời nhắn nhủ mà nhà văn muốn gửi đến bạn đọc qua tác phẩm
- Đánh giá, tổng hợp vấn đề
2.3.2.2 Hướng dẫn học sinh tìm ý
Sau khi đọc kĩ tác phẩm (truyện), khám phá ra những cái hay, cái đẹp, cáiđặc sắc trong từng yếu tố nội dung, nghệ thuật và nhân vật, học sinh tự đặt ra vàtrả lời những câu hỏi để có những ý lớn, ý nhỏ…của bài văn rồi sắp xếp thànhmột dàn ý hoàn chỉnh trước khi viết bài…
Dưới đây là các dạng câu hỏi gợi ý giúp học sinh tìm ý:
- Câu hỏi tìm hiểu tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác:
+ Tác giả của tác phẩm truyện sẽ nghị luận là ai? Có những nét gì nổi bật trongcuộc đời và sự nghiệp sáng tác? Sống trong thời kì nào? Có nét riêng, nét độcđáo gì về phong cách cá nhân? Chuyên sáng tác về mảng đề tài nào? Sự nghiệpsáng tác ra sao?
+ Tác phẩm truyện trên được trích từ đâu? Được sáng tác trong hoàn cảnh nào?Tác phẩm được đánh giá như thế nào? Có phải là tác phẩm tiêu biểu cho sángtác văn chương của tác giả không?
- Câu hỏi tìm hiểu giá trị nội dung:
+ Đề tài bao gồm mấy ý? Ý nghĩa cụ thể? Ý nghĩa khái quát là gì? Những ý nàotập trung biểu hiện chủ đề, tư tưởng của truyện? Nội dung có thể hiện đượcnhững vấn đề lớn, bức xúc mà xã hội quan tâm hay không? Có giá trị nhân vănnhư thế nào?
+ Nhân vật chính của truyện là ai? Đại diện cho tầng lớp con người nào trongxã hội?
Có những tính cách như thế nào? Nét tính cách nào là tiêu biểu nhất? Nét tínhcách đó được biểu hiện qua những chi tiết nào? (Diện mạo, cử chỉ, lời nói, hànhđộng, tư tưởng, tình cảm, nội tâm…?)
- Câu hỏi tìm hiểu giá trị nghệ thuật:
+ Tác phẩm truyện được viết theo phong cách nào? Có nét gì sáng tạo riêngtrong nghệ thuật tạo tình huống ? Có hình tượng nghệ thuật nào độc đáo? Ngônngữ diễn đạt, cấu trúc bố cục của truyện có đặc sắc gì?
+ Tác phẩm truyện trên có tiêu biểu trong phong cách nghệ thuật của tác giả không? Có thể hiện được bản lĩnh sáng tạo của một nhà văn đầy tài năng và tâmhuyết cho một thời đại, một trào lưu văn học không?
- Câu hỏi gợi mở:
+ Có thể so sánh, đối chiếu với tác giả, tác phẩm nào để phân tích tác phẩmđược sâu rộng, toàn diện hơn?
+ Tác phẩm truyện có ảnh hưởng gì trong thời đại của tác giả đương sống và đốivới thời đại sau này? Tại sao tác phẩm được mọi người yêu thích?
Trang 8Với những câu hỏi như trên, giáo viên không thể giảng giải một cách cặnkẽ, tỉ mỉ trong quá trình phân tích một đề bài trên lớp Do đó đòi hỏi giáo viênphải biết chọn lựa những câu hỏi tìm ý cho phù hợp, có tác dụng khơi nguồncảm xúc cho các em học sinh.
Ví dụ: Đề bài:“Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng”
của Kim Lân.
Khi tìm ý cho đề văn trên, giáo viên nên gợi ý cho các em suy nghĩ theo các câuhỏi sau:
Nhà văn Kim Lân có sở trường gì trong sáng tác truyện ngắn ?
Làng là một truyện ngắn ra đời trong hoàn cảnh nào ? Tình yêu làng, yêunước của nhân vật ông Hai được bộc lộ trong tình huống nào ? Tình cảm ấy cóđặc điểm gì mới so với vẻ đẹp trong nét tính cách truyền thống của người nôngdân ? (Về tâm trạng, cử chỉ, hành động, lời nói…)
Em có nhận xét, đánh giá, suy nghĩ gì về tư tưởng, tình cảm của ngườinông dân trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp qua nhân vật ôngHai? (Những nhận thức, tình cảm đúng đắn cao đẹp: sự nhiệt tình, hăng hái thamgia kháng chiến, lòng tin tưởng tuyệt đối vào kháng chiến, vào lãnh tụ…)
Nhân vật ông Hai để lại tình cảm gì trong lòng em ? (Sự yêu mến, trântrọng và cảm phục, tự hào…)
Sau khi hướng dẫn tìm ý, tôi nhận thấy các em đã biết xác định các luậnđiểm đầy đủ, biết cách lập một dàn ý Đây sẽ là cở sở để hoàn thiện một bài văn
2.3.2.3 Hướng dẫn học sinh lập dàn ý theo từng dạng đề
- Một đề văn nghị luận về tác phẩm truyện không bao giờ đồng nhất một dạngđề, đơn điệu Trái lại nó rất nhiều dạng, nhưng ở lớp 9 chủ yếu ở 4 dạng đề sau:
a Dạng đề 1: Phân tích (suy nghĩ) về nhân vật hoặc khía cạnh về nhân vật trong tác phẩm
Phạm vi kiến thức của dạng đề này hẹp hơn so với nghị luận về toàn tácphẩm truyện, nhưng điều đó không có nghĩa là đơn giản, nhẹ hơn so với yêu cầunghị luận tác phẩm Đây là dạng đề đòi hỏi người viết phải biết lựa chọn, chắtlọc những gì liên quan đến nhân vật trong khi làm sáng tỏ một vấn đề, khôngnhất thiết phải phân tích đầy dủ cả nội dung, giá trị nghệ thuật của tác phẩm
Khi nghị luận ngoài việc phân tích, đánh giá về nhân vật để làm toát lênnôi dung, tư tưởng, học sinh cần đánh giá được vai trò, vị trí của nhân vật ấytrong xã hội thời kì đấy đồng thời liên hệ với cuộc sống hiện tại Tất nhiên khiphân tích nhân vật, hoặc khía cạnh nhân vật cần phải đặt vào tổng quan của toàntác phẩm
Điều quan trọng khi làm dạng đề này cần chú ý đến các khía cạnh: Hoàncảnh sống của nhân vật, diện mạo, tính cách, quan hệ với mọi người đồng thờihướng dẫn các em phân biệt các kiểu nhân vật như : nhân vật chức năng, nhân vậtloại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng hay nhân vật nhận thức…Yêu cầuhọc sinh phải nhớ những tình tiết quan trọng để trích dẫn trong quá trình làm bài
Dàn ý của dạng bài phân tích nhân vật (loại bài thường gặp)
1 Mở bài: Giới thiệu tác phẩm, nhân vật và nhận xét khái quát về nhân vật.
2.Thân bài: Lần lượt nghị luận về từng luận điểm của nhận xét trên thông
qua việc phân tích các chi tiết tiêu biểu trong tác phẩm
Trang 9+ Trang phục, hình dáng, cử chỉ, hành động, lời nói, suy nghĩ, tâm lí củanhân vật.
+ Nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả
( Lưu ý: Trình tự phân tích nhân vật khác trình tự kể chuyện của tác phẩm Trình
tự phân tích là theo mạch lập luận, lí giải của người nghị luận)
3.Kết bài: Đánh giá chung về nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật[2].
Ví dụ: Đề bài: Phân tích diễn biến tâm trạng nhân vật ông Hai khi nghe
tin làng theo giặc đến khi tin đó được cải chính
Đề bài yêu cầu người viết phải vận dụng kiến thức đã học về nghị luậnmột tác phẩm tự sự để phân tích, làm rõ nghệ thuật kể chuyện sinh động, tinh tếdiễn biến tâm trạng của nhân vật Tâm trạng của nhân vật cần làm sáng rõ ởđây là ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của nhà văn Kim Lân với những diễnbiến đầy phức tạp khi nghe tin làng quê theo giặc Ông Hai thuộc nhân vật tínhcách
1 Mở bài: - Giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm.
- Diễn biến tâm trạng của nhân vật ông Hai
2 Thân bài: Cần đảm bảo các ý sau
- Phân tích hoàn cảnh ông Hai: Rất yêu làng, tự hào, hay khoe làng, nhưng lạiphải xa làng chợ Dầu thân yêu để đi tản cư
- Tình yêu làng của ông lão đã bị đặt vào một tình cảnh gay cấn, đầy thử thách:Tin làng chợ Dầu theo giặc, phản bội lại cách mạng, kháng chiến
- Ông Hai đã phải trải qua tâm trạng đầy dằn vặt, đau đớn phải đấu tranh tưtưởng rất quyết liệt để lựa chọn con đường đi đúng đắn cho mình
Diễn biết tâm trạng nhân vật trải qua các tình cảm, thái độ khác nhau
+ Thoạt đầu nghe tin làng chợ Dầu theo giặc từ người đàn bà tản cư nói ra, ônglão bàng hoàng, sững sờ, nghi ngờ không thể tin được
+ Khi cái tin được khẳng định chắc chắn, ông lão buộc phải tin Tâm trạng ôngHai bị ám ảnh, day dứt, mặc cảm là kẻ phản bội
+ Luôn sống trong tâm trạng nơm nớp lo sợ, xấu hổ nhục nhã nên trốn biệt ởtrong nhà
+ Tủi thân, thương con, thương dân làng chợ Dầu và thương mình phải mangtiếng là dân làng việt gian
- Ông Hai tiếp tục bị đặt vào một tình huống căng thẳng, quyết liệt hơn khi nghemụ chủ nhà báo sẽ đuổi hết dân làng chợ Dầu khỏi nơi sơ tán
+ Ông lão cảm nhận hết nỗi nhục nhã, lo sợ vì tuyệt đường sinh sống
+ Bị đẩy vào đường cùng, tâm trạng vô cùng bế tắc Mâu thuẫn nội tâm đượcđẩy lên đến đỉnh điểm
+ Giận lây và trách cứ những người trong làng phản bội, nhưng lòng yêu làng,tin những người cùng làng khiến ông lão bán tín bán nghi
+ Định quay về làng, nhưng hiểu rõ thế là phản bội cách mạng, phản bội cụ Hồ
Trang 10+ Tâm sự với đứa con để cũng cố niềm tin vào cách mạng, kháng chiến, tự nhủmình: “ Làng thì yêu thật nhưng làng yêu Tây thì phải thù”.
- Tâm trạng nhân vật được miêu tả cụ thể, gợi cảm qua diễn biến nội tâm, ýnghĩ, hành vi, ngôn ngữ nêu rất sinh động
- Ngôn ngữ kể, ngôn ngữ nhân vật đặc sắc, bộc lộ rõ tâm trạng và thái độ củanhân vật
- Tình huống truyện bộc lộ tâm trạng cụ thể, đa dạng
3 Kết bài:
- Khẳng định lại vấn đề
- Liên hệ ông Hai tiêu biểu cho người nông dân sau cách mạng đã có sự chuyểnbiến rõ rệt trong nhận thức
Qua việc hướng dẫn, tôi nhận thấy các em đã biết xác định phạm vi đề vàvận dụng kiến thức kiến thức ở khía cạnh liên quan đến nhân vật theo yêu cầucủa của bài để làm bài, kết quả đạt cao hơn
b Dạng đề 2: Phân tích (cảm nhận) một tác phẩm truyện (đoạn trích)
Khi tiếp xúc với đối tượng nghị luận này, khá nhiều học sinh thắc mắc,băn khoăn là có nên phân tích toàn bộ tác phẩm truyện hay không? Hay chỉthông qua các sự việc chính trong truyện? Phân tích nội dung thì phải phân tíchnhư thế nào? Để làm rõ điều này giáo viên hướng dẫn học sinh cách làm cụ thể
Trước tiên có thể chọn phân tích theo bố cục của truyện, hoặc theo sự việcxảy ra qua nhân vật chính và phụ Với cách phân tích thứ nhất học sinh cần nắmchắc bố cục, các sự việc chính liên quan đến nhân vật, lần lượt phân tích từngphần Nhưng trước hết khi phân tích giáo viên nên hướng dẫn học sinh đi từhoàn cảnh ra đời đến khái quát được cốt truyện Dạng bài này các em có thểlồng phân tích nội dung với nghệ thuật khi làm bài hoặc tách tùy ý song cần có
sự chuyển ý mạch lạc, rõ ràng
Chú ý khi phân tích những chi tiết trong truyện cần kết hợp nhận xét,đánh giá của mình, không được sa vào kể lại cốt truyện, cũng không nên tríchdẫn toàn bộ tình tiết liên quan đến nhân vật mà phải có sự chọn lọc (không nêntrích dẫn quá máy móc, cũng không quá hời hợt) nhất thiết phải có dẫn chứngkhi viết bài (lời nói, hành động, việc làm…)
- Dàn bài cụ thể khi phân tích tác phẩm (đoạn trích)
1 Mở bài: Giới thiệu về tác phẩm và nêu ý kiến đánh giá sơ bộ của mình
2 Thân bài: Lần lượt nghị luận về từng luận điểm về nội dung và nghệ
thuật của tác phẩm thông qua phân tích từng chi tiết của tác phẩm
Trang 113 Kết bài: Nêu nhận định đánh giá chung về tác phẩm đó
Ví dụ: Đề bài: Truyện ngắn “Chiếc lươc ngà”của Nguyễn Quang Sáng là
một câu chuyên cảm động về tình cha con sâu nặng[1].
Đề bài yêu cầu bằng kiến thức và kĩ năng phân tích một tác phẩm tự sự,người viết chứng minh truyện ngắn “Chiếc lược ngà là một câu chuyện cảmđộng về tình cảm cha con sâu nặng trong hoàn cảnh hết sức éo le
Để làm rõ điều này bài cần đảm bảo bố cục như sau:
1 Mở bài:
- Giới thiệu được tác giả, tác phẩm
- Truyện ngắn là một câu chuyện cảm động về tình cha con sâu nặng trong
chiến tranh
3 Thân bài:
a Hoàn cảnh của câu chuyện:
- Ông Sáu đi kháng chiến xa nhà nhiều năm - ông chưa được biết mặt đứa congái - bé Thu
- Tám năm sau, một lần về thăm nhà trước khi đi nhận công tác mới, ông đượcgặp con, nhưng bé Thu nhất định không chịu nhận ông Sáu là cha
- Cô bé đã có thái độ ngang ngạnh, thậm chí hỗn xược với ông Sáu
- Được bà ngoại trò chuyện, tìm ra lí do Thu không nhận ông Sáu là cha
b.Tình cảm của bé Thu dành cho ông Sáu:
- Thoạt đầu khi thấy ông Sáu vui mừng, vồ vập nhận bé Thu là con, Thu tỏ rangờ vực, lãng tránh và lạnh nhạt
- Sự ương ngạnh và hành động của Thu không đáng trách Cô bé không nhận raông Sáu là cha vì cô bé chỉ nhớ một người duy nhất là cha, đó là người chụp ảnhchung với má
- Ông Sáu có thêm vết thẹo trên má khi bị thương nên khác người trong ảnh Đóthực sự là tình yêu sâu sắc và cảm động mà Thu dành cho cha của mình
c Tình cảm của ông Sáu dành cho con
- Gặp lại con sau bao năm xa cách, ông Sáu hết sức vui mừng
- Trước thái độ lạnh nhạt, ông Sáu đã đau khổ, cảm thấy bất lực
- Có lúc giận quá không kìm được, ông đã đánh con và ân hận mãi về việc đó
- Xa con ông dồn hết tình cảm yêu thương vào việc hoàn thành chiếc lược ngà
- Trước khi hy sinh ông dồn hết sức lực còn lại gửi người bạn mang cây lược vềcho con gái
Trang 12d Đánh giá về nghệ thuật
- Nghệ thuật miêu tả tâm lí đặc sắc cùng với cách xây dựng tình huống bất ngờđã thể hiện tình yêu thương cha sâu sắc, dứt khoát, rạch ròi đầy cá tính của béThu và tình cảm yêu thương con sâu nặng của ông Sáu làm cho người đọc xúcđộng và thấm thía trước nỗi đau thương, mất mát, éo le do chiến tranh gây ra
3 Kết bài (Khẳng định lại vấn đề):
- Truyện ca ngợi tình phụ tử sâu nặng trong chiến tranh…
- Chúng ta cần biết nâng niu, giữ gìn hạnh phúc gia đình… [5]
c Dạng đề 3 Phân tích để nêu nhận xét hoặc làm sáng tỏ một vấn đề (một nhận định)
Phân tích để nêu nhận xét hoặc làm sáng tỏ một vấn đề (một nhận định)giáo viên phải hướng dẫn học sinh phân biệt với phân tích một tác phẩm theoyêu cầu thông thường Với dạng đề này yêu cầu cao hơn thường dành cho đốitượng thi học sinh khá - giỏi hoặc thi vào trường chuyên Làm rõ được vấn đềnhận xét trên cơ sở một tác phẩm truyện, yêu cầu học sinh biết tích hợp các kiếnthức chương trình ở các lớp dưới để nâng cao việc giải quyết đề bài, đồng thờinắm được kiến thức về lí luận văn học Học sinh cần đọc kỹ đề, bám vào ý kiến,nhận định của đề để xác định luận điểm chính xác, rõ ràng, nếu đề có nhận địnhthì phải giải thích nhận định sau mới lấy kiến thức đã học trong tác phẩm đểchứng minh cho nhận định
Có đề ta phải dựa vào ý kiến để nhận xét, để xác lập các luận điểm trongkhi làm bài Nhưng có đề yêu cầu người viết phải giải thích ý kiến (nhận định)sau mới chứng minh qua nhân vật, tình huống trong tác phẩm
Dưới đây là hai ví dụ cụ thể:
Ví vụ 1: Tô Hoài có nhận xét như sau về truyện ngắn của Nguyễn Thành
Long: “Mỗi truyện ngắn của Nguyễn Thành Long tương tự như một trang đời, một mảng, một nét của cuộc sống chắt ra Ta thường gặp ở Nguyễn Thành Long những nhận xét nho nhỏ như nhắc khẽ người đọc” Theo em nhận xét đó có đúng với truyện ngắn:“Lặng lẽ Sa Pa” không? Hãy phân tích truyện ngắn để làm sáng tỏ ý kiến trên [5]
Dàn ý: (Căn cứ vào nhận định để xác định luận điểm)
1 Mở bài:
- Giới thiệu Nguyễn Thành Long là cây bút chuyên viết truyện ngắn
- Giới thiệu nhận xét của Tô Hoài…
- Nhận xét ấy đúng với “Lặng lẽ Sa Pa” - một truyện ngắn được nhà văn viếtnăm 1970 trong giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội và chống chiến tranh pháhoại của giặc Mĩ trên miền Bắc