Một số biện pháp khắc phục những sáo mòn ở khâu đọc và hướng dẫn đọc trong dạy học văn THCS

Vì vậy đòi hỏi người giáo viên Ngữ văn phải đổi mới phươngpháp dạy học nhất là khâu đọc và hướng dẫn đọc tác phẩm.. hiều đúng văn bản chính là một yêu cầu quan trọng trong quá trình giản

MỤC LỤC

Trang

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến 7

3 Các biện pháp đã thực hiện để giải quyết vấn đề 9

4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 18

Tài liệu tham khảo

Danh mục cácđề tài SKKN đã được đánh giá xếp loại

MỘT SỐ BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC NHỮNG SÁO MÒN Ở KHÂU ĐỌC VÀ HƯỚNG DẪN ĐỌC

TRONG DẠY HỌC VĂN THCS

I MỞ ĐẦU:

1 Lí do chọn đề tài.

Đọc là một trong những hình thức hoạt động nhận thức của con người,phản ánh năng lực tư duy bằng ngôn ngữ và thông qua ngôn ngữ Riêng với vănhọc, đọc tác phẩm là loại hoạt động giao tiếp Đọc tác phẩm là hình thức hoạtđặc thù của nhận thức văn học, nhằm tạo nên sự hoà đồng giữa tác giả và bạnđọc, làm cho khoảng cách giữa tác phẩm với người đọc, giữa tác giả với họcsinh được rút ngắn lại Đọc tác phẩm là biến chữ viết thành lời nói sinh động,biến dòng chữ vô tình thành lời nói hữu tình, từ đó giúp học sinh đi sâu vào thếgiới hình tượng, thế giới cảm xúc, làm chúng hiện lên trong tâm tưởng học sinh,

từ đó các em cảm nhận được sự vật, hình ảnh, con người,…Việc đọc tác phẩmđược quy định bởi đặc trưng thể loại Bằng việc đọc, học sinh có thể đối thoạivới tác giả để cố gắng đi tới cái tận cùng mà người sản sinh ra văn bản gửi gắmvào các câu chữ, hình ảnh Qua việc đọc tác phẩm, học sinh sẽ lĩnh hội đượchiện thực cuộc sống, lịch sử thông qua các hình tượng nghệ thuật, hiểu đượcnhững vấn đề về con người, về cuộc sống, về lý tưởng

Đọc tác phẩm trong nhà trường còn gắn liền với kỹ năng rèn luyện thịgiác, điều phối hơi thở, khả năng phát âm, luyện âm, luyện giọng, khả năng lắngnghe giọng đọc mà thực ra là năng lực diễn tả, tái hiện và sáng tạo của chínhmình, sau những tòi hiện và diễn tả của tác giả để hiểu tác phẩm

Trong nhà trường, đọc là một trong bốn kỹ năng cơ bản của mục tiêu dạyhọc và là một khâu quan trọng trong quá trình dạy- học Việc đọc tác phẩm cótác dụng rất cao mang lại hiệu quả lớn trong quá trình dạy học bộ môn ngữ văn

ở trường THCS Vì vậy đòi hỏi người giáo viên Ngữ văn phải đổi mới phươngpháp dạy học nhất là khâu đọc và hướng dẫn đọc tác phẩm Có như vậy mới gópphần làm cho việc dạy học môn học này ngày càng trở nên hấp dẫn, tạo được sựhứng thú cho người học

Ngữ văn luôn luôn đóng vai trò là một trong những bộ môn chính yếutrong trường THCS Hơn thế nữa, với đặc thù riêng về sự chính xác tương đối,

sự phụ thuộc vào cảm xúc của người dạy và người học mà vấn đề dạy và họcNgữ văn luôn được quan tâm đặc biệt Mục tiêu chung của môn Ngữ văn là bồidưỡng năng lực Ngữ văn cho học sinh, bao gồm năng lực đọc, hiểu các văn bảnthông dụng (văn, thơ, truyện), năng lực viết một số văn bản thông dụng… Đồngthời cung cấp một hệ thống tri thức phong phú về văn học Học sinh luôn tiếpxúc trước hết với văn bản và chính vì thế mà định hướng phương pháp đọc là vôcùng cần thiết

Hoạt động đọc của học sinh hiện nay đã trở thành trọng tâm khi bình giá,phân tích, cắt nghĩa tác phẩm văn chương và học sinh là độc giả tác phẩm vănhọc Mỗi nền văn học, mỗi thể loại, giai đoạn văn học khác nhau lại cần cónhững đặc trưng về kĩ năng đọc riêng Nguyễn Thanh Hùng đã viết “Dạy đọc lànền tảng văn hóa cho người đọc” [3, tr.13] Điều này đặc biệt đúng khi áp dụngvào giảng dạy các tác phẩm văn học

Khi xét nội dung của tác phẩm cần tìm hiểu một cách tương đối kĩ vềnhững kinh nghiệm văn hóa lịch sử, phát hiện được những mối tương đồng tạođiều kiện cho học sinh chiếm lĩnh tác phẩm Việc dạy đọc hiểu để khám phá, để

hiều đúng văn bản chính là một yêu cầu quan trọng trong quá trình giảng dạyphần văn học.

Từ những lí do như trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Một số biện

pháp khắc phục những sáo mòn ở khâu đọc và hướng dẫn đọc trong dạy

học Văn THCS” để góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn

2.Mục đích nghiên cứu

Xuất phát từ thực tế việc dạy học Ngữ văn ở THCS, tôi nghiên cứu đề tàinày nhằm mục đích:

- Nghiên cứu và đánh giá về thực trạng dạy và học ở khâu đọc và hướng dẫn đọc

trong dạy Văn ở trường THCS” Nghiên cứu về lí thuyết phương pháp đọc vănbản văn học

- Cùng đồng nghiệp nhìn nhận, đánh giá đúng, tích cực, gia công cho giờ dạyNgữ văn, đặc biệt là khâu đọc và hướng dẫn đọc

- Đề xuất một phương pháp dạy học tích cực phát huy được tính tích cực chủđộng sáng tạo của học sinh và giúp cho giáo viên có cơ sở giảng dạy tốt tác

phẩm văn chương trong chương trình Ngữ văn trong nhà trường THCS Mục

đích cơ bản của đề tài này là hình thành phương pháp và qui trình dạy đọc tácphẩm văn học SGK Ngữ văn Qua đó, giáo viên có thể có cái nhìn bao quát vềquá trình giảng dạy đọc đối với tác phẩm văn học; đồng thời học sinh có đượcphương pháp đọc cơ bản khi tiếp xúc với những văn bản, nhờ vậy tránh đượcnhững cách hiểu sai lệch vấn đề trọng tâm trong các tác phẩm

Từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn nói riêng và chấtlượng giáo dục, học tập nói chung

3.Đối tượng nghiên cứu

Do điều kiện và thời gian nên phạm vi nghiên cứu của sáng kiến kinhnghiệm chỉ gói gọn ở đối tượng học sinh khối 8 của trường và giáo viên dạyNgữ văn của trường

Đồng thời đối tượng học sinh được thể nghiệm là 2 lớp 8A, 8B và giáo

viên Ngữ văn trường THCS Yên Trung năm học 2015 - 2016

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này tôi đó tiến hành áp dụng các phương pháp nghiêncứu sau:

a Phương pháp điều tra khảo sát thực tế:

Khảo sát tình hình học tập phân môn văn học của học sinh lớp 8 trườngTHCS Yên Trung Đặc biệt là kết quả của học sinh qua giờ học văn bản trongquá trình dạy học

b Phương pháp thống kê xử lí số liệu:

Thống kê tỉ lệ học sinh đọc ở đối tượng học sinh nghiên cứu (lớp 8A, 8Btrường THCS Yên Trung) và tỉ lệ giáo viên hướng dẫn đọc ở đối tượng giáo viênnghiên cứu ( giáo viên Ngữ văn trường THCS Yên Trung )

c Nghiên cứu tài liệu

Nghiên cứu tài liệu nghiệp vụ dạy học môn Ngữ văn 8, sách giáo khoa,sách giáo viên, tài liệu tham khảo, ý kiến của các nhà nghiên cứu, các nhà quản

lí giáo dục, quản lí chuyên môn, các giáo viên giỏi trong lĩnh vực giảng dạy củamình, của đồng nghiệp trong tỉnh, huyện và các trường bạn xung quanh, các bàiviết đăng trên các tạp chí khoa học.

d Phân tích đối chiếu:

Phân tích đối chiếu giữa yêu cầu chuẩn kiến thức, kĩ năng đối với học sinhlớp 8 bậc THCS với những bài đọc thực tế của học sinh, tìm ra những hạn chếchủ yếu của học sinh khi đọc tác phẩm văn học

e Giả thiết khoa học

Đưa ra những giải pháp những đề xuất có tính khoa học để giáo viên vậndụng vào việc rèn kĩ năng đọc tác phẩm văn học cho học sinh nhằm phát huykhả năng tư duy, sáng tạo, tính tích cực trong giờ học của các em trước nhữngtác phẩm văn học

g Sử dụng mẫu:

Sau khi cung cấp kiến thức lí thuyết cho học sinh, sử dụng những cáchđọc mẫu thực hành giúp học sinh nhận biết, tự điều chỉnh cách đọc của mình chođúng, hợp lí

h Hỏi ý kiến chuyên gia, tham khảo kinh nghiệm của đồng nhiệp:

Thảo luận trao đổi sinh hoạt chuyên môn với đồng nghiệp qua buổi cácsinh hoạt chuyên môn, sau những lần dự giờ thăm lớp, dạy mẫu

i Phương pháp thu thập thông tin

II.NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

1.1 Cơ sở lí luận của việc đọc và phương pháp hướng dẫn đọc

1.1 1.Quan điểm về đọc tác phẩm văn chương

Đọc không chỉ là hoạt động nhận thức nội dung ý tưởng từ văn bản màcòn là hoạt động trực quan sinh động, giàu cảm xúc, có tính trực giác và khái

quát trong nếm trải của con người Vì thế chúng ta thấy xuất hiện kinh nghiệmđọc và sự biến đổi cách thức và chất lượng người đọc Đọc còn hoạt động mangtính chất tâm lí, một hoạt động tinh thần của độc giả, bộc lộ rõ năng lực văn hóatừng người.

Chúng ta đều hiểu rẳng không chỉ đọc văn bản mà còn đọc sách, chẳngnhững đọc sách mà còn những tác phẩm văn chương Tuy rằng văn bản, sách vàtác phẩm văn chương đều mang tính hoàn chỉnh về cấu trúc nhưng độ dài ngắn,dung lượng và ý nghĩa, chức năng, bản chất, tác dụng của chúng là hết sức khácnhau Vì vậy, cách thức đọc chúng, phương pháp và biện pháp đọc chúng khônghoàn toàn đồng nhất

Nói tóm lại, đọc tác phẩm văn chương là một quá trình phát hiện và khámphá nội dung ý nghĩa xã hội, con người, thời đại trong cấu trúc hình tượng thẩm

mĩ của tác phẩm đan xen giữa hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức giátrị đích thực tồn tại trong hình thức nghệ thuật độc đáo của tác phẩm

1.1.2 Những thành tựu nghiên cứu hoạt động đọc tác phẩm văn chương

Trong lịch sử nhân loại, khi nào xuất hiện văn bản kí tự dưới hình thức cốđịnh thì bắt đầu có hoạt động đọc Đọc là quá trình chuyển hóa nội dung ý nghĩa

từ ghi khắc sang âm thanh lời nói, âm vang trong óc

Với tư cách là một môn học nhằm “phát triển cảm thụ nghệ thuật, hìnhthành những thể nghiệm, những khuynh hướng và năng khiếu nghệ thuật chohọc sinh bằng phương diện nghệ thuật” [4, tr.38] Quan niệm phân tích tác phẩmvăn học trong nhà trường là một quá trình sáng tạo, tác giả còn trình bày cácbiện pháp bộc lộ và thúc đẩy sự đồng sáng tạo của người đọc, trong đó đọc diễncảm được xem là “biện pháp hoạt động đặc thù nhằm tăng cường sự đồng sángtạo của người đọc, tạo điều kiện cho sự đồng thể nghiệm và phát triển trí tưởngtượng của người đọc” [4, tr.39]

Thực chất của quá trình đọc văn là quá trình phát hiện và tổng hợp nhữngtầng lớp ý nghĩa đã được nhà văn mã hóa trong một hệ thống kí hiệu ngôn ngữnghệ thuật Mỗi giai đoạn của quá trình ấy lại đặt ra những nhiệm vụ nhất địnhcần phải giải quyết Vì vậy hoạt động đọc sẽ được vận dụng dưới nhiều hìnhthức phong phú, đa dạng, linh hoạt, hơn một cách duy nhất nào đó

Đọc văn vừa là tiền đề cơ bản, vừa là kết quả xác thực của việc hiểu văn

Có đọc mới hiểu và có hiểu thì mới đọc tiếp được tác phẩm văn chương màkhông làm tiêu tan những giá trị và ý nghĩa của nó Các công trình nghiên cứucủa Nguyễn Thanh Hùng đã thể hiện sự quan tâm sâu sắc của tác giả đến vấn đềphức tạp này: nhìn nhận trí tưởng tượng, khả năng liên tưởng như là chìa khóa

mở ra thế giới nghệ thuật phong phú, sinh động của tác phẩm văn chương đồngthời năng lực liên tưởng, tưởng tượng thông qua ngôn ngữ nghệ thuật là dấuhiệu chất lượng của đọc văn Tác giả viết: “Sự phát triển của quá trình đọc đượcvận động trong hoạt động liên tưởng, tưởng tượng và giải thích nghệ thuật”.Theo tác giả, việc đọc hiểu văn bản góp phần hình thành và củng cố, phát triểnnăng lực nắm vững và sử dụng tiếng Việt thành thạo Đồng thời “năng lực vănhóa có ý nghĩa cơ bản đối với việc phát triển nhân cách , bởi vì phần lớn những

tri thức hiện đại được truyền thụ qua việc đọc”, hơn nữa việc đọc còn là

“phương tiện tinh thần nhiều loại khác nhau về quan điểm, thái độ, kinh nghiệm,tri thức” [ 5, tr.14]

Gần đây nhất, kế thừa và phát triển những thành tựu của lí thuyết tiếpnhận, trong chuyên luận “Đọc và tiếp nhận văn chương”, Nguyễn Thanh Hùng

đã trả đọc về vị trí xứng đáng của nó trong quá trình khám phá chiều sâu của tácphẩm văn chương “Tiếp nhận văn học là một quá trình, vì nó chỉ thực sự diễn ratheo một hoạt động duy nhất là đọc văn – một thứ văn bản được kiến tạo bằngthời gian” [4, tr.16] Thông qua quá trình đọc văn với những yêu cầu riêng củamột hoạt động tinh thần dựa trên một đối tượng thẩm mĩ, mục đích tiếp nhận làhiểu được tác phẩm văn chương Cũng theo đó mà tác giả này đã khẳng định:

“Đọc văn chương- một con người mới ra đời, đọc văn chương là lao động khoahọc, đọc văn chương là cách phát huy trực cảm, đọc văn chương là hoạt độngngôn ngữ trong môi trường văn hóa thẩm mĩ, đọc văn chương là quá trình sángtạo, đọc văn chương là quá trình tiếp nhận nội sinh và ngoại sinh từ tác phẩm”[4, trang 18]

Phan Trọng Luận cũng đã phân tích rõ tầm quan trọng của hoạt động đọc

trong chuyên luận “Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học”: “Đọc từ chữ đầu đếnchữ cuối, đọc cho âm vang, đọc để tri giác, cảm giác được bằng mắt bằng tai từngữ, hình ảnh, chi tiết…” và “trong khi đọc, những tín hiệu ngôn ngữ, nhữnghình ảnh cuộc sống trong bài thơ hiện lên tuần tự sáng rõ dần” Tác giả cũng chỉ

rõ vai trò của liên tưởng tưởng, tưởng tượng đối với hiệu quả cảm thụ của quátrình đọc sách: “Đọc sách là liên tưởng, là hồi ức, là tưởng tượng Sức hoạt độngcủa liên tưởng càng mạnh bao nhiêu thì sức cảm thụ càng sâu, càng nhạy bénbấy nhiêu” [ 6, tr.57]

Đọc văn không những được vận dụng trong nhà trường mà còn được ứngdụng rộng rãi trong giao tiếp văn hóa, trong tiếp nhận văn học, trong việc traođổi thông tin tri thức và đời sống tinh thần nhân loại Những trang sách kì diệu

đã từng tỏa sáng tuổi thơ cơ cực, tăm tối của M Gorki Ông nói “Mỗi cuốn sáchđều là bậc thang nhỏ mà khi bước lên, tôi tách khỏi con thú để lên tới gần conngười” Đọc sách trước hết là lao động trí tuệ mang lại niềm vui thanh khiết nhấtcủa tâm hồn, là sự tự giải phóng cá nhân ra khỏi những trói buộc của hoàn cảnh

để trí tuệ hóa và nhân đạo hóa con người ngày càng cao hơn

1.1.3 Phương pháp đọc trong nhà trường THCS

Đọc là hoạt động mang tính chất đối diện một mình, tự lực với văn bản,

nó có cái hay là tập trung và tích đọng, lắng kết thầm lặng năng lực cá nhân.Đây là hoạt động thu nạp và ứng dụng những kinh nghiệm đời sống, lịch sử,kinh nghiệm nghệ thuật và kinh nghiệm văn hóa của mỗi cá thể Đọc là lối đọc

để tự học suốt đời, nó vừa thúc đẩy ý chí và là biểu hiện thầm kín của lòng tựtrọng

Đọc trong nhà trường rất cần phải có bài bản, phải có cơ sở lí thuyết vàphải luyện tập thành những kĩ năng cơ bản Cách đọc trong nhà trường vừa làtiền đề đọc hiểu của học sinh, vừa là kết quả đọc hiểu của giáo viên văn học

Điều đáng nói về cách đọc trong nhà trường là phải chú trọng cung cấp cho họcsinh hệ thống tri thức đọc hiểu, cần mở rộng các hình thức đọc, phương phápđọc, kiểu đọc, mục đích, yêu cầu đọc đối với họ Hứng thú đọc, động cơ đọc củahọc sinh và sách tập đọc, bài đọc thêm, cần nghiên cứu và chỉ ra tác dụng tíchcực của chúng trong việc dạy đọc hiểu.

Đọc ban đầu từ đọc chữ, đọc câu, hiểu nghĩa của từ và sắc thái biểu cảm,hiểu nghĩa của hình thức câu, mạch văn, bố cục và nắm được ý nghĩa chính cũngnhư chủ đề tác phẩm Lí giải là hiểu đặc sắc về nghệ thuât và ý nghĩa xã hộinhân văn của tác phẩm trong ngữ cảnh của nó Trong quá trình học đọc, học sinh

sẽ biết cách đọc để tích lũy kiến thức, đọc để lí giải, đọc để đánh giá và đọc sángtạo, phát hiện Hình thức văn bản được lựa chọn nhằm đào tạo năng lực đọc-hiểu, qua đó vừa cung cấp tri thức văn học (lịch sử văn hóa, lí luận văn học, vănhóa dân tộc) vừa giáo dục tư tưởng tình cảm, vừa rèn luyện kĩ năng đọc mà họcsinh có thể mang theo suốt đời

Một trong ba mục tiêu của dạy học văn là rèn luyện khả năng đọc hiểu cácvăn bản, đặc biệt là văn bản văn học, một loại văn bản khó nhằm tạo cho họcsinh biết đọc văn một cách có văn hóa, có phương pháp, không suy diễn tùy tiện,dung tục Năng lực đọc được thể hiện ở việc học sinh tự mình biết đọc, hiểu,nắm được nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

“Dạy đọc là dạy học sinh cách đọc ra nội dung trong những mối quan hệngày càng bao quát trọn vẹn văn bản, từ đó hình thành được kĩ năng đọc và biếtvận dụng chúng trong cuộc sống có hiệu quả [3, tr.34]

Trong nhà trường, hoạt động đọc của học sinh trở thành trung tâm khi tiếpcận, phân tích, cắt nghĩa và bình giá tác phẩm văn chương, sẽ kéo theo sự đổimới tất yếu về phương pháp dạy của giáo viên Trước tiên, giáo viên phải đưanội dung, yêu cầu đọc hiểu vào các mức độ đọc văn như: đọc đúng, đọc hay, đọcdiễn cảm, cân nhắc những hình thức nào của đọc văn như đọc thầm, đọc to, đọcphân vai, đọc đối thoại, đọc bình chú, đọc tóm tắt, đọc dự đoán… Hơn nữa giáoviên cũng cần trao đổi với học sinh mục đích đọc và những yêu cầu đọc hiểu khi

đề cập tới việc đọc để phát hiện ra những điều thú vị, hấp dẫn, đọc để tổ chứclại, xây dựng lại tác phẩm theo hình thức mới rất cần cho kĩ năng đọc chỉnh thểvăn học, đọc để lấy thông tin cần thiết cho mình, đọc để nhận xét trên cơ sở tưduy phê phán, đọc để ghi chép những nét chính cho quá trình thảo luận

2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Thực trạng:

Từ khi thực hiện đổi mới phương pháp thì việc dạy Ngữ văn ở trườngTHCS đã có một số tiến bộ Đó là nhiều giáo viên đã coi việc đọc như là mộtphương pháp Đọc được chú trọng về phương diện diễn cảm và cảm thụ chứkhông chỉ bó hẹp trong mục đích tập đọc hoặc tiếp xúc sơ bộ tác phẩm Việc đọcmẫu của giáo viên, đọc diễn cảm của học sinh, đọc trước khi phân tích, đọc đểbình, đọc – cảm nhận, đọc cá nhân, đọc phân vai,… đó được giáo viên có ý thức

sử dụng Giáo viên cũng đã chú ý hướng dẫn cách đọc cho học sinh, giúp các em

có giọng đọc phù hợp với nội dung từng bài, giáo viên luyện được cho mình

giọng đọc tốt để đọc mẫu cho học sinh cảm nhận Giáo viên coi việc đọc tácphẩm là hình thức tiếp cận văn bản

Nhưng bên cạnh những tiến bộ trên qua khảo sát dự giờ tôi thấy rằng cònnhiều tiết dạy văn giáo viên tổ chức cho học sinh đọc rất ít, có trường hợp chỉcho học sinh đọc qua một lần văn bản ở đầu giờ học (ở văn bản ngắn) hoặc đọcvài đoạn ngắn (ở văn bản dài) là được Có tình trạng giáo viên hiểu lệch lạc đọcsáng tạo là phương pháp lấy việc đọc làm chính Bởi thế nhiều giáo viên cho họcsinh đọc tràn lan, giờ văn trở nên giờ đọc tác phẩm hạn chế tới việc cảm thụ tácphẩm Giờ văn trở nên tẻ nhạt, vô vị, đơn điệu Đọc tràn lan, không định hướng

đó làm cho giờ dạy mất đi hoặc giảm thiểu hoạt động phân tích, do đó cũnggiảm đi tính tư tưởng và hiệu quả của giảng dạy Giờ dạy cháy giáo án, nếukhông cũng chẳng còn bao nhiêu giá trị nhân văn Nếu chỉ đọc thôi sẽ khó tìmđến sự sâu kín, ý vị tinh vi, khó khám phá được những đặc sắc nghệ thuật Tìnhtrạng giáo viên ngữ văn đọc thiếu diễn cảm thậm chí một số giáo viên đọc chưađạt yêu cầu bộc lộ ở việc ngắt nhịp không phù hợp với lôgíc của câu, nhấn giọng

ở trọng âm lôgíc chưa đúng từ ngữ cần nhấn giọng đọc còn đều đều, việc luyệnđọc diễn cảm, uốn nắn sữa chữa cách đọc cho học sinh còn ít chưa có hiệu quả

Mặt khác việc đọc tác phẩm còn triển khai đơn giản.Dường như mục đíchcủa đọc và hình thức của đọc chưa được xác định rõ ( Khi nào thì đọc? đọc nhưthế nào? Thế nào là đọc - bình, đọc- thưởng thức ? Thế nào là đọc – cảm thụ?Thực hiện chúng như thế nào? Thực hiện vào lúc nào?) Vì thế giáo viên không

có sự sáng tạo mà chỉ thực hiện khâu đọc và hướng dẫn đọc một cách sáo mòntheo quy trình 4 bước của SGV hoặc sách hướng dẫn đó là:

Bước 1: Giáo viên nêu yêu cầu đọc, hướng dẫn đọc (theo SGK hoặc Sách hướngdẫn giáo viên)

Bước 2: Giáo viên đọc mẫu (có thể gọi một học sinh đọc)

Bước 3: Gọi một học sinh đọc thể nghiệm theo yêu cầu

Bước 4: Gọi một học sinh nhận xét cách đọc của bạn

Qua dự giờ đồng nghiệp tôi thấy giáo viên áp dụng quy trình trên và thựchiện như sau:

Ví dụ: Dạy bài : Nước Đại Việt ta (Trích Bình Ngô Đại Cáo) của tác giả

Nguyễn Trãi - Ngữ văn 8 tập 2

- GV nêu yêu cầu đọc: Đọc với giọng hùng hồn tha thiết

- GV đọc mẫu ( nhưng GV đọc chưa thể hiện được ý đồ của tác phẩm)

- GV yêu cầu 1 HS đọc

- GV yêu cầu HS khác nhận xét và đọc lại

Theo các bước trên, đa số các đồng chí đi dự giờ đều nhận xét trong buổihọp tổ chuyên môn là phần đọc và phần hướng dẫn đọc của giờ dạy trên đó đúngphương pháp và thực hiện đúng yêu cầu bộ môn

Nhưng tôi mạnh dạn khẳng định rằng: Đúng thì có đúng song đã sáo mònrồi và sáo mòn theo một kiểu mới! Tại sao lại sáo mòn? Vì rằng:

+ Bản thân giáo viên đọc mẫu bài văn chưa hẳn đó thực sự hay và diễn cảm.Còn đọc sai ngữ âm, ngắt nhịp

+ Giáo viên nêu yêu cầu đọc trước khi đọc là áp đặt Chưa hẳn phần nêu yêu cầuđọc của giáo viên đó đủ gợi cảm xúc cho học sinh trước một tác phẩm (điều nàytrái với tư tưởng dạy học mới).

+ Gọi HS nhận xét bạn ( trong khi HS đó chưa có điều kiện hiểu kỹ tác phẩm thìdẫn tới nhận xét lệch lạc, chỉ khen chung chung)

+ Việc GV đã tách đọc thành một mục riêng là giả tạo,vì trong phần phân tíchphải có phần đọc – hiểu

Những cách dạy sáo mòn trên dẫn đến học sinh không thích học văn,không thuộc thơ và cảm thụ văn còn hời hợt

2 2.Kết quả của thực trạng

Từ thực trạng trên tôi đó tổ chức khảo sát giáo viên dạy Ngữ văn và họcsinh ở trường khối 8 THCS Yên Trung vào thời điểm tháng 9 năm 2015 và kếtquả như sau:

a Về giáo viên

Tên trường điều tra

Số đối tượng điều tra

Giáo viên đọc vàhướng dẫn đọc cósáng tạo

Giáo viên đọc vàhướng dẫn đọc theokiểu sáo mòn

Đọc chưađúng

Đọc chưa diễncảm

3 Các biện pháp khắc phục những sáo mòn ở khâu đọc và hướng dẫn đọc trong dạy học văn THCS

3.1 Cung cấp cho học sinh kiến thức cơ bản về hoạt động đọc văn

3.1.1 Mục đích của hoạt động đọc văn: Tiếp nhận và bộc lộ kết quả tiếp nhận tác phẩm

- Đọc văn để tiếp nhận, lĩnh hội, đọc văn để hiểu và cảm nhận văn, có ấn tượng

và định hình biểu tượng về tác phẩm văn Người đọc văn phải làm sống lại hình

tượng nghệ thuật từ văn bản tác phẩm rồi chuyển hình tượng đó vào trong đàutrở thành biểu tượng, ấn tượng của mình.

- Đọc văn để bộc lộ, trình bày kết quả cảm hiểu của mình với người khác và vớichính mình Hai mục đích này hỗ trợ cho nhau, chuyển hóa sang nhau tạo ra sựphát triển liên tục

3.1.2.Nhiệm vụ của hoạt động đọc văn

- Đọc văn là xử lí văn bản để đi tới nội dung nghệ thuật của tác phẩm

Đọc văn là phân tích văn bản, làm chủ cấu trúc của văn bản Người đọcphải nhận diện văn bản những đoạn miêu tả, tường thuật, kể chuyện, những đoạntrữ tình, triết lí, chính luận, nhận diện dòng thơ, khổ thơ, vần luật thơ

Người đọc phải hình dung ra chủ thể của văn bản, đang bao trumfcaisnhìn, tình cảm, tâm trạng của mình lên tác phẩm Người đọc hình dung ra thếgiới trong tác phẩm rất phong phú, thế giới đó đang cất lên tiếng nói của mình,thể hiện mình

- Đọc văn là theo dõi kết cấu, theo dõi mạch phát triển của tác phẩm, mạch vậnđộng của cảm xúc, tìm ra lôgic của các phần trong tác phẩm

- Đọc văn là hình dung, tưởng tượng và tiếp nhận thông tin ẩn chứa trong vănbản

- Đọc văn là hành vi giao tiếp Đọc tiếp nhận , người đọc giao tiếp với nhà văn,giao tiếp với thế giới nghệ thuật, với nhân vật

- Đọc văn là lao động tổng hợp, sáng tạo Đọc phải huy động đồng thời nhiềunăng lực của các giác quan, khả năng phát âm, hình dung tưởng tượng, phánđoán, liên tưởng, suy luận, nắm vững các biện pháp tu từ, các phong cách ngônngữ, năng lực về văn hóa, cắt nghĩa ngôn ngữ, điển cố, tái tạo thế giới nghệthuật

3.1.3 Các hành động và thao tác thuộc hoạt động đọc văn.

- Hành động xác định vai trò chủ thể của học sinh:

+ Đóng vai như tác giả của tác phẩm, như người theo dõi chứng kiến , biết toàn

bộ sự việc diễn ra trong tác phẩm

+ Đóng vai như bạn đọc lí tưởng của tác phẩm, đọc để hiểu , đọc để nghiềnngẫm, đọc để thưởng thức, đọc để tìm cảm giác ấn tượng, đọc tự cắt nghĩa, tự lígiải các chi tiết

+ Đóng vai như một người kể chuyện Dựa vào văn bản tác phẩm truyền đạt nộidung cho người nghe

+ Đóng vai như một người biểu diễn Đọc diễn cảm, đọc theo giọng nhân vật,đọc nghệ thuật, ngâm, hát, đọc theo vai nhân vật

- Hành động đọc tiếp nhận :

+ Đọc tác phẩm để nhận biết

+ Đọc tác phẩm để biết nhân vật chính được kể từ khi nào đến khi nào

+ Đọc tác phẩm hình dung ra nhân vật người kể chuyện rồi miêu tả lại ( Là ai?cương vị nào? đứng ở vị trí nào để quan sát ghi chép?)

+ Đọc tác phẩm, tiếp nhận văn bản

Thơ: thể thơ, gieo vần, tiết tấu, nhịp, giọng điệu, kết cấu, chủ thể tữ tình,thời gian, không gian.

Truyện: thời gian, nhân vật, cốt truyện, tình huống, ngôi kể, nghệ thuật kểchuyện, các biện pháp nghệ thuật trong lời kể

d, Các dạng đọc:

- Đọc to, đọc nhỏ, đọc thầm:

- Đọc từng phần, đọc cả bài Đọc trước khi tìm hiểu bài để có ấn tượng chung.Đọc trong quá trình phân tích, đọc sau khi phân tích, đọc bộc lộ, đọc diễn cảm,đọc nghệ thuật

3.2 Hướng dẫn một số kinh nghiệm khắc phục những sáo mòn trong khâu đọc và hướng dẫn đọc

3.2.1 Việc đọc và hướng dẫn học sinh đọc, giờ dạy văn không áp đặt máy móc, cứng nhắc theo một quy trình nhất định.

Vì yêu cầu của dạy học văn theo tinh thần đổi mới phương pháp là: không

áp đặt, không làm thay, không suy nghĩ và cảm thụ thay cho học sinh, học sinh được tôn trọng, được nhìn nhận như là chủ thể sáng tạo, được đánh giá như là những bạn đọc có văn hoá, có thể tham gia tích cực vào quá trình tìm hiểu, cảm thụ, bình giá và chiêm nghiệm tác phẩm Nếu giáo viên dạy văn mà áp dụng sáo mòn, máy móc theo quy trình 4 bước ở khâu đọc và hướng dẫn đọc như đã nêu ởphần thực trạng thì làm cho giờ học trở nên sơ cứng, nhàm chán, làm mất đi sự phát hiện mới mẻ và khám phá về văn chương mà giáo viên cần tôn trọng tính chủ động và sáng tạo của học sinh Ví dụ: Một em học sinh đọc hả hê ở đoạn:

“Cửa Hàm Tử bắt sống Toa Đô

Sông Bạch Đằng giết tươi Ô Mã”

Hay khi giáo viên tách đọc thành một mục là giả tạo vì đến phần phân tíchvăn bản lại rất cần đọc để phân tích khai thác những cái hay, cái đẹp, cái sâu kín mới hé lộ ra

V

í dụ: Khi dạy bài Quê hương của Tế Hanh nếu giáo viên chỉ tổ chức cho học sinh đọc bài thơ một lần ở đầu giờ thì học sinh sẽ không cảm nhận hết được vẻ đẹp của quê hương và tình cảm yêu quê của tác giả mà chỉ khi có sự kết hợp đọctrong phần phân tích mới làm rõ được nội dung của tác phẩm Chẳng hạn như 2 câu thơ: “Ngày hôm sau, ồn ào trên bến đỗ

Khắp dân làng tấp nập đón ghe về”

Qua việc đọc phân tích mới thấy được niềm vui lớn trong cảnh đón đoàn

thuyền trở về Với âm thanh “ồn ào”, với trạng thái “tấp nập” đó tạo ra một

không khí vui vẻ, rộn ràng, đầm ấm, thoả mãn

Vì vậy người giáo viên cần nghiên cứu kĩ văn bản để tổ chức linh hoạt, phù hợp trong khâu đọc và hướng dẫn đọc tác phẩm mới mang lại hiệu quả cho giờ dạy

3.2.2 Đọc của giáo viên và học sinh cần xen kẽ một cách linh hoạt bổ sung cho nhau cùng hướng tới mục đích phân tích và cảm thụ tác phẩm.

Trong giờ dạy học văn việc đọc của giáo viên và học sinh phối hợp, xen

kẽ một cách linh hoạt là rất cần thiết có như vậy mới làm cho học sinh tập trungvào những ngữ liệu phân tích và việc đọc tốt xen kẽ của giáo viên giúp các em

có thể hình dung, tưởng tưởng, cảm nhận được nội dung nghệ thuật của tácphẩm

Ví dụ:

- Khi dạy đoạn thơ:

"Như nước Đại Việt ta từ trước

Vốn xưng nền văn hiến đó lâu

Núi sông bờ cõi đã chia

''Núi sông bờ cõi đã chia

Phong tục Bắc Nam cũng khác ''

GV: Nhắc nhở học sinh chú ý cần tập trung ngữ điệu vào những từ nào?

Chẳng hạn cần chú ý các từ: ''từ trước'', ''vốn'', ''đã chia'',''cũng khác'', ''Đinh, Lý ,Trần''; ''Hán, Đường, Tống, Nguyên'' xưng ''Đế'' một phương

Vì vậy giáo viên cần lựa chọn những ngữ liệu nào để yêu cầu học sinhđọc, giáo viên đọc xen kẽ cho phù hợp để hướng tới mục đích phân tích và cảmthụ tác phẩm cho học sinh là điều không thể thiếu trong khi dạy học văn

3.2.3.Giáo viên cố gắng đọc thật tốt và chọn lọc phần đọc phù hợp với nội dung cần khai thác

Con đường đi vào tác phẩm văn học nhất thiết phải từ đọc, gắn liền vớiviệc đọc Vì vậy người giáo viên cần phải đọc cho đúng, cho diễn cảm

3.2.3.1 Đọc đúng

Đọc đúng là đọc trung thành với văn bản Đọc chính là phải ngừng nghỉđúng với nguyên tắc, phải thể hiện được cao độ, trường độ của từng âm thanhkhông quá cường điệu hoặc tuỳ tiện trong giọng đọc