Một số biện pháp dạy tập làn văn theo phương pháp tích cực cho học sinh lớp 5

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓAPHÒNG GD&ĐT THÀNH PHỐ THANH HÓA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY TẬP LÀM VĂN THEO PHƯƠNG PHÁP TÍCH CỰC CHO HỌC SINH LỚP 5 Người thực hiện: Ngu

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GD&ĐT THÀNH PHỐ THANH HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY TẬP LÀM VĂN THEO PHƯƠNG PHÁP TÍCH CỰC

CHO HỌC SINH LỚP 5

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hoài

Chức vụ : Giáo viên

Trường: Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Tiếng Việt

THANH HÓA NĂM 2017

I.MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Như chúng ta đã biết ngôn ngữ là tài sản riêng của mỗi con người để tạo

ra lời nói, văn bản.Mỗi người đều có sáng tạo riêng trong việc dùng từ và muốnbiểu lộ chính xác ý tưởng của mình thì phải biết sử dụng ngôn ngữ một cách phùhợp trong khi tạo lập văn bản, cũng như trong giao tiếp Văn chương là tiếngnói, tình cảm, trí tuệ của người viết.Lê- nin đã nói: "Ngôn ngữ là phương tiệnquan trọng của loài người".Đúng vậy, ngôn ngữ có vai trò vô cùng quan trọngđối với cuộc sống con người, là công cụ quan trọng để mọi người thể hiện,bộc lộkhả năng sử dụng ngôn ngữ Tiếng Việt

Môn Tiếng Việt trong chương trình Tiểu học nhằm hình thành và phát triểncho học sinh các kĩ năng sử dụng Tiếng Việt (nghe, đọc, nói, viết) để học tập vàgiao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi Giúp học sinh có cơ sởtiếp thu kiến thức ở các lớp trên.Tập làm văn là phân môn quan trọng trongTiếng Việt vì nó có tính tổng hợp, sáng tạo, thực hành và thể hiện được đậm nétdấu ấn cá nhân Nội dung chương trình tập làm văn của lớp 5 hiện nay kháphong phú, học sinh được học một số loại văn như: Kể chuyện, miêu tả, viết thư

và một số loại văn bản khác (trao đổi ý kiến, giới thiệu hoạt động, báo cáo thống

kê, thuyết trình tranh luận…) Dạy tập làm văn lớp 5 nhằm trang bị kiến thức

và rèn luyện các kĩ năng làm văn; góp phần cùng các môn học khác mở rộngvốn sống, rèn luyện tư duy lô gích, tư duy hình tượng, bồi dưỡng tâm hồn,cảm xúc, thẩm mĩ, hình thành nhân cách cho học sinh

Trong chương trình Tiểu học, các bài làm văn gắn với chủ điểm của đơn

vị học.Quá trình thực hiện các kĩ năng phân tích đề, tìm ý, quan sát, viết đoạn

là những cơ hội giúp trẻ mở rộng hiểu biết về cuộc sống theo các chủ đề đãhọc Việc phân tích dàn bài, lập dàn ý, chia đoạn bài kể chuyện, miêu tả, làmbiên bản,…góp phần phát triển khả năng phân tích, tổng hợp, phân loại củahọc sinh Tư duy hình tượng của trẻ cũng được rèn luyện nhờ vận dụng cácbiện pháp so sánh nhân hoá khi miêu tả cảnh, tả người, miêu tả nhân vật,miêu tả đồ vật; nhờ huy động vốn sống, huy động trí tưởng tượng để xâydựng cốt truyện.Khi học các tiết tập làm văn, học sinh cũng có điều kiện tiếpcận với vẻ đẹp của con người, thiên nhiên qua các bài văn, đoạn văn điểnhình.Khi phân tích đề tập làm văn, học sinh lại có dịp hướng đến cái chân, cái

thiện, cái mĩ được định hướng trong các đề bài Khi quan sát đồ vật trong vănmiêu tả, học sinh được rèn luyện cách nhìn đối tượng trong quan hệ gần gũigiữa người và vật Các bài luyện tập, làm báo cáo thống kê, làm đơn, làm biênbản, lập chương trình hoạt động, viết thư, trao đổi với người thân, giới thiệuđịa phương, tóm tắt tin tức,…cũng tạo cơ hội cho học sinh thể hiện mối quan

hệ với cộng đồng.Những cơ hội đó làm cho tình yêu mến, gắn bó với thiênnhiên, với người và vật xung quanh của trẻ nảy nở; tâm hồn, tình cảm của trẻthêm phong phú.Đó là những nhân tố quan trọng góp phần hình thành nhâncách tốt đẹp của trẻ

Đổi mới việc dạy cũng thế, trong việc thừa kế cái cũ, cái vốn có đòi hỏiphải là một sự sáng tạo Với các phân môn khác của Tiếng Việt, trong việc đổimới nội dung và phương pháp dạy học đã chỉ rõ quy trình các bước lên lớp rất

cụ thể rõ ràng.Còn với phân môn Tập làm văn, các nhà nghiên cứu chỉ đưa raquy trình chung nhất cho mỗi loại bài, chủ yếu vẫn là sự sáng tạo của giáo viênkhi lên lớp Còn việc học thì sao ? Ngoài SGK Tiếng Việt thì hiện nay có rấtnhiều loại sách tham khảo cho học sinh, giúp cho học sinh có cái nhìn đa dang,phong phú hơn.Song những cuốn sách tham khảo của phân môn Tập làm văn lạithường đưa ra các bài văn mẫu hoàn chỉnh nên khi làm văn các em thường dựadẫm, ỉ lại vào bài mẫu, có khi còn sao chép y nguyên bài văn mẫu vào bài làmcủa mình Cách cảm, cách nghĩ của các em không phong phú mà còn đi theo lốimòn khuôn sáo, tẻ nhạt

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đưa ra"Một số biện pháp dạy tập làm văn theo phương pháp tích cực cho học sinh lớp 5” Với mong muốn

góp phần bồi dưỡng và nâng cao năng lực diễn đạt cho học sinh, tạo tiền đềvững chắc cho các em học tốt môn Tiếng Việt ở các bậc học tiếp theo

2 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này mục đích nghiên cứu chính là tìm phương pháp tổ chứcthích hợp nhất trong quá trình dạy tập làm văn theo phương pháp tích cực chohọc sinh lớp 5 Từ đó vận dụng linh hoạt vào dạy tập làm văn theo phương pháptích cực cho học sinh một cách hiệu quả nhất

3 Đối tượng nghiên cứu

- Các biện pháp dạy tập làm văn theo phương pháp tích cực cho học sinh lớp 5

- Chương trình phân môn Tập làm văn lớp 5

- Học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Nguyễn Văn trỗi

4 Phương pháp nghiên cứu

Trước thực trạng đó, tôi đã phân tích và tự đặt ra cho mình câu hỏi: phảilàm gì? Làm như thế nào? để khắc phục tình trạng đó và nâng cao chất lượngđọc cho học sinh Qua quá trình nghiên cứu tôi đã tiến hành sử dụng phối hợpnhiều phương pháp nghiên cứu đó là: Phương pháp điều tra, phương pháp đốichứng và phương pháp tổng quát Ở đây phương pháp điều tra không chỉ dừnglại ở điều tra thực trạng mà phải điều tra từng giai đoạn trong suốt năm học Ởmỗi giai đoạn tôi đều lấy kết quả đã đạt được để đối chứng với kết quả giai đoạntrước, với kết quả năm trước và cuối cùng đi tổng hợp số liệu và rút ra bài họckinh nghiệm.

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Cơ sở lí luận

Tập làm văn là một phân môn mang tính tổng hợp và sáng tạo cao Tổnghợp các kiến thức, kĩ năng từ Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu,

để viết nên một bài Tập làm văn

Theo quan điểm tích hợp, các phân môn được tập hợp lại xung quanh trụcchủ điểm và các bài đọc Nhiệm vụ cung cấp kiến thức và rèn luyện kĩ năng gắn

bó chặt chẽ với nhau Như vậy, muốn dạy- học có hiệu quả Tập làm văn miêu tả(tả cảnh, tả người) nhất thiết người giáo viên phải dạy tốt Tập đọc, Kể chuyện,Chính tả, Luyện từ và câu Vì trong các bài đọc, trong câu chuyện, trong các bàitập luyện từ- câu thường xuất hiện các đoạn văn, khổ thơ có nội dung miêu tả rất

rõ về cảnh vật, thiên nhiên, con người,

Bài Tập làm văn nếu không sáng tạo sẽ trở thành một bài văn khô cứng,góp nhặt của người khác, nội dung bài văn sẽ không hồn nhiên, trong sáng, mới

mẻ như tâm hồn của các tác giả nhỏ tuổi

Chất lượng Tập làm văn là chất lượng của cảm thụ văn học, của các kĩ năngnghe, nói, đọc, viết tiếng mẹ đẻ Cho nên, thầy và trò phải soạn giảng và học tậptích cực, nghiêm túc, hiệu quả, mới mong nâng cao một cách bền vững chấtlượng môn Tiếng Việt ở lớp cuối cấp Tiểu học

- Dạy Tập làm văn lớp 5 phải đảm bảo mục tiêu yêu cầu cần đạt về kiến thức,

kĩ năng của Chương trình giáo dục phổ thông cấp Tiểu học theo Chuẩn kiếnthức, kĩ năng của từng môn học (ban hành kèm theo quyết định số 16 của Bộ

GD-ĐT) và phù hợp trình độ của từng học sinh trong lớp mà “Hướng dẫn 896”của Bộ GD-ĐT đã đề ra.

Cấu trúc chương trình phân môn Tập làm văn lớp 5

-Miêu tả cây cối (ôn tập)

-Miêu tả con vật (ôn tập)

-Miêu tả cảnh

-Miêu tả người

1408

0403030407

0403031815Các loại văn bản khác:

-Báo cáo thống kê

0303

020302030303

Song đối với học sinh tiểu học nói chung, với học sinh trường tiểu họcNguyễn Văn Trỗi nói riêng việc học tập làm văn ở các em còn rất nhiều hạn chế.Việc chuyển tải những kiến thức một cách dễ hiểu nhất đến với học sinh là mộtđiều trăn trở lớn của người giáo viên: Phải biết đưa ra “lưu lượng” kiến thứcđúng, hợp lý để làm sao vận dụng các hình thức dạy học, các phương pháp dạyhọc hợp lý, có hiệu quả cao nhất, làm sao cho học sinh nắm chắc kiến thứcphần lý thuyết, từ đó mới luyện tập, thực hành tốt tức là chuyển từ nhậnthức sang hành động

Nguyên nhân là trách nhiệm của người giáo viên Phân môn Tập làm văn làmột môn học mang tính tổng hợp và sáng tạo, nhưng lâu nay người giáo viên(nhất là giáo viên lớp 4, lớp 5) chưa có cách phát huy tối đa năng lực học tập vàcảm thụ văn học của học sinh; chưa bồi dưỡng được cho các em lòng yêu quýTiếng Việt, ham thích học Tiếng Việt để từ đó các em nhận ra rằng đã là ngườiViệt Nam thì phải đọc thông viết thạo Tiếng Việt và phát huy hết ưu điểm củatiếng mẹ đẻ.

Xuất phát từ thực trạng và nguyên nhân trên, đồng thời thấy rõ vai trò,nhiệm vụ của một giáo viên đang đứng trên bục giảng, tôi mạnh dạn đưa ra một

số giải pháp sau đây, hy vọng sẽ nâng cao được chất lượng phân môn Tập làmvăn cho lớp tôi

Tuy trong mạch kiến thức gợi ý trong sách giáo khoa đã có sẵn, song vớiyêu cầu của đề như vậy đối với học sinh lớp 5 quả là khó.Vì có những em cótâm hồn văn học thì các em làm rất tốt, nhưng còn một số học sinh nhầm lẫntruyện có sẵn trong sách, báo với yêu cầu của đề ra

Chính vì vậy, tôi luôn trăn trở, tìm tòi biện pháp thích hợp nhằm nâng caochất lượng môn Tiếng Việt nói chung, phân môn tập làm văn nói riêng

Dạy như thế nào để học sinh học giỏi Tập làm văn viết được những bài vănsinh động ? Điều cơ bản là người dạy phải nắm vững nội dung chương trình,đồng thời biết chọn và vận dụng phương pháp phù hợp để truyền thụ kiến thứccho học sinh Biết được học sinh cần gì, chưa biết những gì để xác định đúngmục tiêu bài dạy, xác lập được mối quan hệ giữa kiến thức bài dạy với kiến thức

cũ và kiến thức sẽ cung cấp tiếp theo Cụ thể, giáo viên cần nắm vững nhữngvấn đề sau :

Cả năm có 62 tiết trong đó Tập làm văn miêu tả 33 tiết (chiếm hơn 50% sốtiết) với mục tiêu là trang bị kiến thức và rèn luyện kĩ năng làm văn, góp phầncùng với các môn học khác làm giàu vốn sống, rèn luyện tư duy, bồi dưỡng tâmhồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thành nhân cách cho học sinh

2.2 Kết quả khảo sát chất lượng

Đầu năm học 2015-2016, sau khi dược Ban giám hiệu nhà trườngphân công dạy khối 5, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng phân môn Tậplàm văn ở lớp 5C trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi ở tuần 5 năm học 2015-

2016 do tôi phụ trách Kết quả đạt được như sau:

Số lượng

Hoàn thành Chưa hoàn

thành Học sinh

thích học Điểm 9- 10 Điểm 7-8 Điểm 5-6 Điểm dưới 5

38em 3em = 7,9% 20em= 52,6% 8em = 21 % 7em = 18,5% 14 em = 36,8%

Nhìn vào kết quả bảng khảo sát chất lượng học sinh cho thấy chất lượngphân môn Tập làm văn chưa cao Số học sinh đạt điểm 9-10 chưa nhiều đặc biệt

số học sinh thích học phân môn này còn khiêm tốn Trước thực trạng trên, tôi đãmạnh dạn đưa ra một số biện pháp dạy phân môn Tập làm văn nhằm nâng caochất lượng dạy học theo hướng đổi mới

- Đặc biệt trong giảng dạy làm văn phương pháp luyện tập - thực hành cầnđược chú trọng hơn vì học sinh có được luyện nói nhiều, nói hay từ đó mớiluyện viết văn hay

Hướng dẫn học sinh phân tích ngữ liệu và làm bài tập thực hành theo cácbiện pháp sau:

+ Giúp học sinh nắm vững yêu cầu bài tập

+ Tổ chức cho học sinh thực hiện bài tập

+ Tổ chức cho học sinh đánh giá kết quả bài tập

Trong phần dạy bài mới, giáo viên phải nắm vững trình tự dạy đối với hai

loại bài Tập làm văn: loại bài dạy lý thuyết và loại bài dạy thực hành Khi dạy

từng loại bài, giáo viên cần chú ý đến các đối tượng học sinh của lớp dạy theophương pháp cá thể hóa học sinh để phù hợp với năng lực học tập của các em

- Giáo viên luôn có sự chuẩn bị bài tốt (Ban gám hiệu duyệt Kế hoạch bàihọc của từng giáo viên vào ngày thứ hai của tuần), trong khi giảng bài trên lớpluôn chú ý đều đến giáo dục kĩ năng sống cho học sinh và liên hệ với thực tiễn

- Luôn có hệ thống câu hỏi đúng, chặt chẽ, khai thác triệt để kiến thứctừng bài, quan tâm đúng mức với từng em trong lớp.

- Đặc biệt trong giảng dạy kết hợp tổ chức nhóm trò chơi và nhóm chơitạo không khí vui nhộn, gây hứng thú cho học sinh được thực hành nhiều như thilàm văn miệng hay, thi làm bài hay như trong những bài văn kể hành động nhânvật, tả ngoại hình nhân vật thì tổ chức trò chơi rất hay

- Luôn theo dõi, đánh giá, xếp loại học sinh bằng nhiều hình thức: Kiểmtra viết, miệng; kiểm tra theo phiếu học tập; ; tuyên dương trước lớp,

- Đặc biệt trong giờ giảng, lời nói rõ ràng, câu hỏi ngắn gọn, đúngtrọng tâm, học sinh dễ hiểu, tránh tình trạng giáo viên nói nhiều, từ đómới phát huy tính sáng tạo, phân tích, tổng hợp tốt ở học sinh

3.2 Các biện pháp tổ chức thực hiện:

a) Hướng dẫn phân tích ngữ liệu

- Giúp học sinh nắm vững yêu cầu của bài tập

+ Cho học sinh đọc thầm rồi trình bày lại yêu cầu của bài tập

+ Giáo viên giải thích thêm cho rõ yêu cầu của bài tập

Giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích ngữ liệu

+ Tổ chức cho học sinh thực hiện làm mẫu một phần của bài tập để cả lớp nắmđược yêu cầu của bài tập đó

- Tổ chức cho học sinh thực hiện bài tập

+ Tổ chức cho học sinh làm việc cá nhân hoặc theo cặp, theo nhóm đểthực hiện bài tập.

- Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả và đánh giá kết quả

+ Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả

+ Trao đổi với học sinh, sửa lỗi cho học sinh hoặc tổ chức để học sinh góp

ý cho nhau, đánh giá nhau trong quá trình làm bài

+ Sơ kết, tổng kết ý kiến học sinh; ghi bảng nếu cần thiết

b) Hướng dẫn luyện tập, thực hành

- Khi giáo viên hướng dẫn cho học sinh thực hành luyện tập dựa trên kết quảphân tích ngữ liệu để tổ chức cho học sinh làm bài bằng nhiều hình thức nhưthảo luận nhóm, làm bài cá nhân hoặc tổ chức dưới hình thức một trò chơi

\ Giáo viên hướng dẫn học sinh học nhóm

- Giáo viên chia dạng bài để hướng dẫn học sinh thực hiện có hiệu quảtrong mỗi tiết học Cụ thể:

Dạng 1 Với dạng bài Luyện tập tả cảnh (Tuần 4 - SGK trang 43 - Tiếng Việt

5, tập 1)

Với bài văn tả trường, tôi đã tiến hành các hoạt động dạy - học như sau:Cho học sinh quan sát cảnh trường, ghi lại những điều em quan sát được sau đó báo cáo kết quả quan sát

Khu Hiệu bộ trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi

Dãy phòng học khối 2- 3 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi

Dãy phòng học khối 4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi

Giáo viên hướng dẫn học sinh vị trí đứng quan sát ( từ ngoài vào tronghoặc từ trên xuống dưới .) tùy theo vị trí thích hợp mà học sinh cảm nhận được

vẻ đẹp của cảnh vật ở sân trường

Từ kết quả quan sát cảnh trường học của mình, học sinh biết lập dàn ý chitiết cho bài văn tả ngôi trường đủ 3 phần:

Mở bài: Giới thiệu tên trường em học

Thân bài: Biết lựa chọn những nét nổi bật để tả ngôi trường

Tả bao quát ngôi trường; Tả chi tiết từng đặc điểm nổi bật của ngôi trườnggắn với những kỉ niệm, ấn tượng khó quên

Kết luận: Nêu cảm nghĩ của em đối với ngôi trường

Sau đó cho học sinh phát triển dàn ý thành bài văn miêu tả hoàn chỉnh

Các hoạt động được tiến hành lên lớp như sau:

Hoạt động 1(5') Củng cố kiến thức

- Củng cố về làm bài văn tả cảnh

- Giáo viên nhận xét bài làm của học sinh ở tiết trước

- Nhận xét, tuyên dương học sinh có bài làm tốt

- Giáo viên giới thiệu bài (nêu mục đích, yêu cầu)

Hoạt động 2(30’): Luyện tập

Bài tập 1: Quan sát trường em Từ những điều đã quan sát được, lập

dàn ý cho bài văn miêu tả ngôi trường

- 1 học sinh đọc yêu cầu bài tập.

- Gọi 1 số học sinh trình bày kết quả quan sát đã chuẩn bị ở nhà

- Học sinh làm bài cá nhân, lập dàn ý chi tiết, 2 học sinh làm trên giấy khổ to

- Học sinh lần lượt trình bày dàn ý 2 học sinh làm bài trên giấy khổ to lên dánbài trên bảng trình bày

- Học sinh cùng giáo viên nhận xét bổ sung Ở phần này giáo viên sửa cho HSnhững câu văn chưa đúng ngữ pháp, chưa hay Đồng thời chỉ ra cho HS lớp thấyđược các câu văn giàu hình ảnh, gợi tả, gợi cảm để các em vận dụng đưa vào bàivăn của mình một cách sinh động

Bài tập2: Chọn viết một đoạn văn theo dàn ý trên.

- 1 học sinh đọc yêu cầu bài tập

- Học sinh làm việc cá nhân Giáo viên quan tâm học sinh

- Thu chấm, nhận xét

+ Việc chấm và chữa bài cho học sinh là một khâu quan trọng

+ Sửa câu đúng ngữ pháp, câu văn hay, có dung từ ngữ gợi tả, gợi cảm…

Để học sinh trong lớp học tập rút kinh nghiệm cho bản thân

Hoạt động tiếp nối (2')

- Giáo viên nhận xét tiết học

- Dặn học sinh chuẩn bị bài sau

Ví dụ 1: “ Tả cảnh một buổi sáng (hoặc trưa, chiều) trong một vườn cây (hay trong công viên, trên đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy)

Khi xác định yêu cầu trọng tâm của đề bài, giáo viên phải làm sao giúp họcsinh hiểu được rằng việc viết đúng yêu cầu của đề bài là yếu tố quyết định nộidung bài viết:

Với đề bài trên, ẩn chứa 3 yêu cầu sau:

a Yêu cầu về thể loại của đề là: Miêu tả (thể hiện ở từ “Tả”).

b Yêu cầu về nội dung là: Buổi sáng (hoặc trưa, chiều) thể hiện ở cụm

từ “cảnh một buổi sáng (hoặc trưa, chiều)”

c Yêu cầu về trọng tâm là: Ở trong một vườn cây (hay trong công viên….).

Trong thực tế, không phải đề bài nào cũng xác định đủ 3 yêu cầu Như đềbài “Tả một cơn mưa” chỉ có yêu cầu về thể loại và nội dung Với đề bài này,giáo viên cần giúp học sinh tự xác định thêm yêu cầu về trọng tâm của bài viết.Chẳng hạn “Tả một cơn mưa khi em đang trên đường đi học”