SÁCH THAM KHẢO tư TƯỞNG đạo đức hồ CHÍ MINH và sự vận DỤNG của ĐẢNG TRONG xây DỰNG đạo đức cán bộ THỜI kỳ mới

Có quan điểm cho rằng C. Mác, Ph. ăngghen, V.I. Lênin ít bàn về đạo đức, do đó là học trò của các ông, nên tư tưởng đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh ít có liên quan đến những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin. Song thực tế quá trình đi tìm đường cứu nước giải phóng cho dân tộc Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu hệ thống lý luận cách mạng tiên tiến nhất của thời đại, trong đó có lý luận về đạo đức cách mạng của giai cấp vô sản. Điều đó cho thấy, tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, một bộ phận trong hệ tư tưởng cách mạng của Người tất nhiên có nguồn gốc từ chủ nghĩa Mác Lênin với tính nhân văn cao cả, hướng đích chung giải phóng con người, tất cả vì con người.

Phần thứ nhất

Tư tưởng Hồ Chí Minh

về đạo đức cách mạng

I Cơ sở hình thành tư tưởng Đạo đức Hồ Chí Minh

1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về đạo đức cách mạng

Có quan điểm cho rằng C Mác, Ph ăngghen, V.I Lênin ít bàn về đạo đức, do đó

là học trò của các ông, nên tư tưởng đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh ít có liên quanđến những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin Song thực tế quá trình đi tìm đườngcứu nước giải phóng cho dân tộc Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu hệthống lý luận cách mạng tiên tiến nhất của thời đại, trong đó có lý luận về đạo đứccách mạng của giai cấp vô sản Điều đó cho thấy, tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, một

bộ phận trong hệ tư tưởng cách mạng của Người tất nhiên có nguồn gốc từ chủ nghĩaMác - Lênin với tính nhân văn cao cả, hướng đích chung giải phóng con người, tất cả

vì con người

Giữa thế kỷ XIX, C Mác và Ph Ăngghen công bố lý luận về chủ nghĩa cộng sảnkhoa học Đó là một mốc son làm đảo lộn nhận thức của loài người về lịch sử pháttriển của mình Phép biện chứng mácxít ra đời, thực sự là một cuộc cách mạng trongnhận thức của nhân loại, đem lại cho con người cách thức xem xét khoa học hiệnthực về thế giới khách quan Trong sự thay đổi to lớn và căn bản về nhận thức thếgiới khách quan, các nhà kinh điển mácxít thực sự làm một cuộc cách mạng về vấn

đề đạo đức

Trước khi chủ nghĩa Mác - Lênin ra đời, loài người đã trải qua một thời giantương đối dài suy nghĩ và bàn luận về vấn đề đạo đức Các nhà kinh điển chủ nghĩaMác - Lênin đã xem xét tính liên tục của đạo đức trong lịch sử nhân loại Bằng phépbiện chứng, các ông đã kiên quyết bác bỏ những học thuyết đạo đức duy tâm và siêuhình, những học thuyết được rút ra từ thượng đế, từ ý niệm tuyệt đối, từ tự ý thức phê phán những tư tưởng, học thuyết đạo đức có tính chất mê hoặc và nô dịch Đồngthời đã đưa ra những quan điểm cơ bản mang tính cách mạng và khoa học làm cơ sở

để xây dựng một hệ tư tưởng đạo đức mới - đạo đức cách mạng, đạo đức cộng sản.Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, đạo đức cách mạng có những đặctrưng cơ bản sau:

Một là, đạo đức cách mạng là sự phù hợp giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể Hai là, đạo đức cách mạng là sự trung thành tuyệt đối với lý tưởng cách mạng

của giai cấp vô sản và không ngừng phấn đấu vươn lên hoàn thành xuất sắc nhiệm

vụ của cuộc cách mạng đó

Ba là, đạo đức cách mạng là thực hành chủ nghĩa tập thể, đoàn kết, gắn bó mật

thiết với nhân dân

Bốn là, đạo đức cách mạng là lao động, trung thực và tận tâm vì chủ nghĩa xã hội,

chủ nghĩa cộng sản

Năm là, đạo đức cách mạng là đấu tranh không mệt mỏi cho tinh thần nhân đạo và

chủ nghĩa nhân đạo cộng sản

Xây dựng nền đạo đức cộng sản là một quá trình đấu tranh gian khổ, không thểkhoan nhượng của những người cách mạng chống lại chủ nghĩa tư bản, các tàn tíchbóc lột và nô dịch khác Khi chủ nghĩa tư bản phát triển chuyển sang giai đoạn chủnghĩa đế quốc, nghiên cứu từ chế độ xã hội này, V.I Lênin đã phát triển chủ nghĩaMác, chỉ ra cho những người vô sản ở chính quốc và những người cách mạng ởthuộc địa thấy: Chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng triệt đểgiai cấp vô sản và nhân dân lao động trên thế giới khỏi ách thống trị, bóc lột tàn bạocủa chủ nghĩa thực dân Chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản sẽ là sự tích hợp vàgắn kết chặt chẽ những lý tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội và giảiphóng triệt để con người

Để đi tới đích, đòi hỏi những người tham gia cách mạng xã hội chủ nghĩa phải cóphẩm chất đạo đức cách mạng trong sáng và một nghị lực lớn lao trong cuộc đấutranh cách mạng Đó cũng là ý nghĩa đích thực về đạo đức cộng sản, về hạnh phúc Như vậy, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin không chỉ đấu tranh để đi đếnxác lập một nền đạo đức mới mà các ông còn là những tấm gương đạo đức lớn, trongsáng mẫu mực, trở thành những giá trị vĩnh cửu cho các thế hệ tiếp sau học tập vànoi theo Các ông đã chấp nhận mọi khó khăn, hy sinh cả cuộc đời đấu tranh, laođộng tận tụy cho đạo đức cộng sản chủ nghĩa trở thành đạo đức mẫu mực Trongcuộc đấu tranh cho xã hội mới, các ông đã nêu gương sáng về tinh thần đoàn kếtquốc tế, đoàn kết giai cấp; tinh thần kỷ luật nghiêm minh, gắn bó mật thiết vớinhững người lao động

2 Đạo đức truyền thống Việt Nam và tinh hoa văn hoá nhân loại

a) Đạo đức truyền thống của dân tộc Việt Nam

Việt Nam là một quốc gia được hình thành sớm trong lịch sử Khi chế độ công xãnông thôn đã phát triển lên đỉnh cao để hình thành nhà nước đầu tiên mà tiêu biểu làthời đại các vua Hùng, sau hơn một nghìn năm bị xâm lược, thống trị của các triềuđại phong kiến phương Bắc, dân tộc Việt đã vùng dậy đấu tranh tiến hành nhiềucuộc khởi nghĩa để giành lại nền độc lập Tiêu biểu là khởi nghĩa của Hai Bà Trưng,

Lý Bí, Phùng Hưng, của cha con họ Khúc, Và cuối cùng vào năm 938, với chiến

thắng Bạch Đằng, Ngô Quyền đã giành lại chủ quyền cho quốc gia dân tộc, lập nênnhà nước phong kiến tập quyền đầu tiên ở nước ta, mở ra giai đoạn độc lập tự chủlâu dài

Từ năm 938 đến năm 1884, xã hội Việt Nam phát triển qua các triều đại phong

kiến Ngô - Đinh - Tiền Lê - Lý - Trần - Lê - Nguyễn Từ năm 1884 đến năm 1945,

nước ta bị thực dân Pháp xâm lược và trở thành nước thuộc địa nửa phong kiến

Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhân dân ta đã tiến hành Cáchmạng Tháng Tám năm 1945 thành công Để có được dân tộc độc lập thống nhất trọnvẹn như ngày nay, đất nước còn phải trải qua cuộc trường kỳ kháng chiến chốngPháp và chống Mỹ hết sức gian khổ, oanh liệt.

Nhìn lại quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, khi cáctriều đại phong kiến phương Bắc thống trị nước ta, nền đạo đức phong kiến phươngBắc, chủ yếu là đạo đức Nho giáo, bên cạnh đó là đạo đức của Phật giáo ở ấn Độ,Phật giáo Trung Quốc được du nhập vào Việt Nam Sau này, hơn 100 năm với chínhsách đô hộ của thực dân Pháp và âm mưu xâm lược của đế quốc Mỹ, đạo đức tư bản,trong đó có cả đạo đức của Thiên chúa giáo ồ ạt vào nước ta Điều đó cho thấy,trước Cách mạng Tháng Tám 1945 ở Việt Nam, sự du nhập kế tiếp nhau của các nềnđạo đức phong kiến, tư bản đã tác động mạnh đến đời sống tinh thần của xã hội Dântộc Việt vừa đấu tranh chống lại sự đồng hoá, vừa đấu tranh giành độc lập dân tộc,quá trình đó kiên quyết loại ra những tư tưởng đạo đức văn hoá độc hại, đồng thời kếthừa, tiếp thu những mặt tích cực, tiến bộ trong đạo đức văn hoá của các nước, tôthêm truyền thống đạo đức văn hoá Việt Nam

Như vậy, đạo đức truyền thống Việt Nam là sự tổng hợp, gắn kết các giá trị đạođức trên thế giới mà hạt nhân là các giá trị đạo đức nội sinh, được hình thành trongsuốt quá trình lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước lâu dài của dân tộc, cái quyếtđịnh sự tiếp nhận hay loại bỏ các giá trị đạo đức ngoại lai, cái quy định bản sắc ViệtNam - chất Việt Nam trong mối tương quan với các truyền thống đạo đức của cácquốc gia dân tộc khác trên thế giới

Quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam cho thấy, canh tác nôngnghiệp là phương thức sinh tồn của các cộng đồng người Việt bắt đầu khi chế độ cộngsản nguyên thủy tan rã để hình thành chế độ công xã nông thôn Điều kiện địa lý vàkhí hậu nhiệt đới gió mùa là môi trường thuận lợi, nhưng cũng gây ra những thiên taikhắc nghiệt cho canh tác nông nghiệp của các cư dân cộng đồng người Việt Chínhtrên nền của "phương thức sản xuất châu á" đã hình thành nên những tiêu chuẩn đạođức Việt Nam Biểu hiện là tình yêu, sự tôn trọng và sống hoà mình vào thiên nhiên.Cái thiên nhiên ấy chính là quê hương, là đất nước của cộng đồng người Việt hun đúcnên tất cả những cốt cách mang đầy bản sắc văn hoá dân tộc Tình yêu quê hương, đấtnước thấm đượm biết bao mồ hôi, nước mắt của con người Việt Nam tích luyện dầnrồi được nâng lên thành giá trị đạo đức của người Việt

Do vậy, đối với người Việt, lòng yêu nước là phẩm chất hàng đầu trong đạo lýlàm người Đó là tiêu chí để nhận định đúng - sai, đánh giá tốt - xấu đối với mỗi conngười, cũng như để bình chọn ra những danh nhân kiệt xuất của dân tộc vì dân, vìnước mà hy sinh, hoặc những người có công lao đối với quê hương, đất nước đượcngười Việt ngưỡng mộ, thậm chí họ được người Việt tôn thờ là thành hoàng, là thần,

là thánh

Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng đã là con Lạc cháu Hồng thì ai cũng có ít hay

với lịch sử dựng nước và giữ nước, trở thành đạo lý làm người, trở thành hệ tưtưởng, tiêu chuẩn đạo đức Chủ nghĩa yêu nước chính là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn

bộ lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới nay Chủ tịch Hồ Chí Minh đã

khẳng định: "Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu

của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước"1

Tình yêu đất nước của cha ông ta đã được hun đúc bằng tinh thần lao động cần

cù, sáng tạo trong canh tác nông nghiệp Đây là cách thức duy nhất để có thể tậndụng được các điều kiện thuận lợi của tự nhiên, nhất là tận dụng yếu tố mùa vụ,cũng là cách thức duy nhất để khắc phục, chống trả với những điều kiện tự nhiênkhắc nghiệt Đó là một giá trị đạo đức truyền thống quý báu của dân tộc ta, một nhân

tố cơ bản tạo ra những giá trị đạo đức, văn hoá truyền thống khác

Quan niệm của người dân là "chịu khó mới có ăn", "nhàn cư vi bất thiện" Do đó,không cần cù, chăm chỉ lao động, người Việt không thể tồn tại, chung sống cùngthiên nhiên vừa hào phóng vừa khắc nghiệt Bởi vậy, sự cần cù đã tạo nên nhân cáchcon người Việt Nam, là cái quyết định sự sống còn, tiến bộ của mỗi người cũng nhưcủa toàn xã hội Tính cần cù, nhẫn nại, sáng tạo trong lao động ấy được truyền từ đờinày sang đời khác như một giá trị văn hoá đạo đức dân tộc để rồi được nâng lênthành một tiêu chuẩn đạo đức quý báu nhất của người Việt

Do điều kiện của cuộc sống xã hội làm cho người Việt còn có tính tiết kiệm, giản

dị và thiết thực Một quy luật cho thấy, ai đã cần cù, chăm chỉ lao động thì cũngthường tiết kiệm trong chi tiêu, nhất là nhân dân lao động Vì họ biết quý trọng mồhôi, nước mắt lao động của con người Cần thường đi liền với kiệm Cần mà khôngkiệm thì hỏng Người Việt có câu: "Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện",

"Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm"

Để chống chọi với thiên nhiên, người Việt phải hăng say lao động sản xuất,chung lưng đấu cật, tương trợ hợp tác, giúp đỡ nhau tạo ra sức mạnh đoàn kết vàđược nâng lên thành một tiêu chuẩn đạo đức, có ý nghĩa quyết định sự thắng lợitrong quá trình lao động sản xuất, dựng làng, mở ấp, lập nước, chống giặc giữ làng của dân tộc Việt Nam Đức tính này được hun đúc từ cuộc đấu tranh gian khổ dựngnước và giữ nước mấy ngàn năm của dân tộc

Với người Việt Nam chỉ có liên kết gắn bó chặt chẽ với nhau mới có thể thắngnổi thiên tai, bão lũ, lụt lội thường xuyên xảy ra Chỉ có đoàn kết một lòng, một dạthì cộng đồng người Việt mới có thể tồn tại được trước những âm mưu đồng hoá,xâm lược của phong kiến phương Bắc, thắng được các cuộc chiến tranh xâm lượcthường xuyên của các đế quốc mạnh hơn mình gấp nhiều lần Cho nên tinh thầnđoàn kết, ý thức cộng đồng dân tộc của người Việt Nam hình thành rất sớm và trởthành lẽ sống của con người Từ thực tiễn cuộc sống người Việt Nam có câu: "Mộtcây làm chẳng nên non Ba cây chụm lại thành hòn núi cao" Nhờ tinh thần đoàn kết,

sự gắn bó cộng đồng mà người Việt Nam tạo ra sức mạnh to lớn, lập nên những kỳ

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2002, tr 171.

tích trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc, như Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳngđịnh: "Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết Thành công, thành công, đại thành công".Trong lao động sản xuất, đức tính cần cù, sáng tạo, đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau,gắn với đồng quê, làng xóm, tình yêu thương giữa người với người được nảy nở,thấm dần, không biết từ bao giờ và hình thành nên một giá trị sống không thể thiếuđược của người Việt Rất khó hình dung nỗi khổ của người Việt nếu thiếu thốn tìnhyêu thương của cha, mẹ, gia đình, dòng họ, xóm làng Ngược lại, ai biết thương yêungười khác như thương yêu chính bản thân mình, giúp đỡ người khác nhất là nhữnglúc khó khăn như làm cho chính mình thì được gia nhập vào đời sống tinh thần củacộng đồng, được cả cộng đồng yêu thương, đùm bọc và tôn vinh Giá trị sống ấytheo thời gian được nâng lên thành một tiêu chuẩn đạo đức quý báu của người Việt.Tình thương yêu nhau giữa người với người là giá trị sống của tất cả các quốc giadân tộc trên thế giới Nhưng ở Việt Nam, giá trị sống này được hoà quyện với tìnhyêu quê hương, làng xóm Người Việt không chỉ yêu thương nhau mà còn yêuthương cả nơi đã sinh thành, bởi nơi ấy đã thấm đượm biết bao mồ hôi, nước mắtcủa chính mình và của các thế hệ trước Hơn nữa, tình yêu của người Việt khôngphải chỉ để yêu, càng không phải chỉ là tình yêu chung chung, mà tình yêu đó còngắn với trách nhiệm và nghĩa vụ cụ thể phải chăm lo cho nhau, giúp đỡ lẫn nhau về

cả tinh thần và vật chất

Các giá trị đạo đức trên hình thành nên một tiêu chuẩn của giá trị đạo đức rất ViệtNam, đó là tiêu chuẩn uống nước nhớ nguồn Bản chất của tiêu chuẩn này là lòngbiết ơn và tôn vinh những người có công với dân, với nước và với từng con người cụthể Giá trị đặc biệt của tiêu chuẩn đạo đức này là nó hun đúc, lưu truyền khí thiêngcủa tinh thần dân tộc không khi nào phai mờ trong tâm thức của mỗi con người ViệtNam Nó góp phần to lớn khẳng định bản sắc dân tộc, duy trì tính dân tộc trong suốtchiều dài lịch sử Người Việt Nam dù phải xa quê hương nơi muôn trùng cách trởvẫn luôn hướng về cội nguồn dân tộc, bởi có sự vẫy gọi của lẽ sống đạo đức cao cả:uống nước nhớ nguồn của cha ông đã truyền lại cho các thế hệ con cháu muôn đời.Những tiêu chuẩn đạo đức trên còn được tiếp tục hoàn thiện thêm trong suốt thời

kỳ đấu tranh giành và giữ nền độc lập dân tộc, chống các thế lực ngoại xâm Yêuquê hương đất nước đồng nghĩa với bảo vệ quê hương đất nước Khẳng định chủquyền dân tộc đồng nghĩa với độc lập dân tộc Sự anh dũng, hy sinh, anh hùng quảcảm, quyết tử cho Tổ quốc trường tồn là những tiêu chuẩn đạo đức sâu sắc củangười Việt Nam được hình thành và nâng cao trong suốt quá trình đấu tranh giảiphóng dân tộc và bảo vệ đất nước Chúng được tổng kết thành chủ nghĩa anh hùngcách mạng Việt Nam như một tiêu chuẩn đạo đức nổi trội so với các dân tộc, quốcgia khác trên thế giới

Dân tộc Việt Nam không những phải đấu tranh với thiên nhiên, mà còn phải đấutranh bảo vệ nòi giống, bảo vệ đất nước giang sơn Bởi vậy, người Việt hết mực cần

cù, chịu thương, chịu khó trong lao động sản xuất, đồng thời bất khuất, kiên cường,

con người Việt đã tạo nên một cốt cách Việt Nam đang được trân trọng, lưu giữ mãimãi

Người Việt Nam giàu lòng nhân ái, thương người như thể thương thân, có lòngthương xót, thông cảm với những người lao động nghèo khó Cho nên hễ thấy ngườigặp khó khăn thì thương và sẵn lòng giúp đỡ Lòng nhân ái của người Việt thể hiện

rõ trong sự giúp đỡ cưu mang lẫn nhau khi người gặp thiên tai địch họa, lúc ốm đau,

cơ nhỡ trong đời thường Sự chia sẻ tinh thần, tình cảm, miếng cơm manh áo lúc khókhăn được đánh giá cao, thể hiện "một miếng khi đói bằng một gói khi no"

Người Việt Nam có truyền thống hiếu học cầu tiến bộ Trong các tầng lớp xã hộiViệt Nam thời phong kiến trước đây, người sĩ phu chiếm địa vị hàng đầu Họ thường

là người học cao, hiểu rộng, có đạo đức thanh cao Có con học giỏi là một vinh hạnhcho cha mẹ, họ hàng và cả làng xóm Cho nên, dù nghèo đói đến đâu, cha mẹ cũng

cố tìm cách cho con cái mình được học hành "Nửa bụng chữ bằng một hũ vàng" làmột câu tục ngữ biểu hiện sự nhiệt tình, ham muốn có học thức của người Việt Nam.Cho nên ngày xưa ở làng xã nào cũng có trường công và trường tư, có các thầy đồdạy trẻ Chữ Hán, chữ Nôm rất khó học, nhưng nhà nào cũng cố cho con học để biếtdăm ba chữ, để học đạo đức làm người Muốn học để nắm bắt được tri thức văn hoá,kinh nghiệm sản xuất chiến đấu của dân tộc và loài người Coi trọng việc học giaotiếp, quan hệ lễ, nghĩa, kiến thức thực tế để trở thành người có ích cho xã hội "Học

ăn, học nói, học gói, học mở" Có học mới nên người Vì "Nhân bất học, bất tri lý".Người Việt Nam có tính khiêm tốn, trọng sự tế nhị, không thích sự khoe khoang

Đó là phẩm chất nhún nhường, quan tâm, tôn trọng người khác, không hiếu thắng,tranh giành thắng thua Khiêm tốn, tế nhị vì muốn gây mối quan hệ tốt đẹp với tất cảmọi người Từ tâm hồn cho đến hành vi và câu nói, y phục, diện mạo bề ngoài, tất cảđều muốn tôn trọng và hoà đồng với người khác Trong cuộc sống người ta ưa thích

sự từ tốn, hiếu hoà, lễ độ và không thích mánh khoé, khoe khoang

Người Việt Nam có tính lạc quan yêu đời Mặc dù lao động vất vả hay gặp nguyhiểm, khó khăn, thiếu thốn, nhưng không vì thế mà ủy mị, sướt mướt Trái lại, họrất lạc quan, yêu đời được thể hiện qua câu tục ngữ: "Rủ nhau đi cấy, đi cày Bâygiờ khó nhọc có ngày phong lưu" Người Việt Nam lạc quan phải chăng vì khảnăng nhìn thấy chân lý, tin tưởng ở tương lai tốt đẹp, có tinh thần đổi mới, vươnlên không ngừng với tâm hồn trẻ mãi không già Có tính lạc quan, bởi họ luôn cótinh thần tự tin, tự cường, tự lập Vì chỉ có tinh thần đó, họ mới có thể chiến thắngđược những tên đế quốc to đã từng làm mưa làm gió khắp toàn cầu

Với tính cách lạc quan, người Việt Nam có thể thi vị hoá cả cuộc đời nghèo khổ, đặt

nó lên trên cuộc đời giàu sang phú quý: "Chớ thấy áo rách mà cười Những giống gànòi lông nó lơ thơ" "áo dài chớ tưởng là sang Bởi không áo ngắn nên mang áo dài".Chính Chủ tịch Hồ Chí Minh là người thể hiện đầy đủ tính lạc quan yêu đời, dí dỏm củadân tộc Người có tài làm văn thơ trào phúng, đả kích, châm biếm kẻ thù của dân tộc vàgiai cấp một cách sâu cay Ngay trong những nghịch cảnh, hoặc khi bị giam cầm trong

tù ngục, Người vẫn lạc quan, yêu đời Nhiều lúc đã làm thơ tự trào rất dí dỏm Làm thơ

về "Sợi dây" trói mình Người thể hiện:

"Rồng cuốn vòng quanh chân với tay

Trông như quan võ đủ tua, đai;

Tua đai quan võ bằng kim tuyến,

Tua của ta là một cuộn gai"

Kiên trì bất khuất, nhẫn nại, chịu đựng gian khổ vì đại nghĩa, quyết giành thắnglợi cuối cùng Đó là phẩm chất anh hùng trong truyền thống đạo đức nhân văn củadân tộc Phẩm chất của một dân tộc đã từng trải qua mọi khổ đau với tất cả các cungbậc, nhưng đã vượt qua tất cả, để trở thành một dân tộc có hoà bình, thống nhất, độclập, dân chủ và ngẩng cao đầu tiến bước cùng nhân loại

Một dân tộc đã vượt qua thử thách của cả một ngàn năm Bắc thuộc, đã tiến hànhhàng trăm cuộc khởi nghĩa chống áp bức và chống xâm lược Một dân tộc trongkhoảng 22 thế kỷ, từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên đến nay đã tiến hành 13 cuộcchiến tranh giữ nước vĩ đại, thắng các đế quốc lớn của mỗi thời Đó là chống Tần(214-208) trước Công nguyên; chống Tống lần I (981); chống Tống lần II (1075-1077); chống Mông - Nguyên lần I (1258); chống Mông - Nguyên lần II (1285);chống Mông - Nguyên lần III (1287-1288); chống Minh (1406-1427); chống Xiêm(1784-1785); chống Thanh (1788-1789); chống Pháp (1858-1945); chống Pháp và canthiệp Mỹ (1945-1954); chống Mỹ, cứu nước (1955-1975)

Phẩm chất anh hùng truyền thống của dân tộc Việt Nam là sự thống nhất của tinhthần yêu nước, yêu lao động với ý chí thông minh sáng tạo và tinh thần đấu tranhanh dũng quật cường Tinh thần đó đã làm nên sức sống mãnh liệt và khả năng vươntới tương lai của dân tộc Một dân tộc có phẩm chất anh hùng như thế mới có khảnăng sản sinh ra vị anh hùng giải phóng dân tộc và danh nhân văn hoá kiệt xuất HồChí Minh

Đạo đức truyền thống Việt Nam là cơ sở, đồng thời là một trong những nguồngốc tác động trực tiếp đến quá trình hình thành và phát triển đạo đức Hồ Chí Minh

và tư tưởng đạo đức của Người

b) Tinh hoa văn hoá nhân loại

* Quan điểm đạo đức phương Đông.

Đạo đức phương Đông là một khái niệm rộng lớn ở đây chỉ đề cập đến nhữngquan điểm đạo đức phương Đông có ảnh hưởng đến nhân cách và quan niệm đạođức của Hồ Chí Minh Một số quan niệm đạo đức phương Đông mà Hồ Chí Minh sửdụng làm nguyên liệu tư tưởng, cải tạo nó, đổi mới nó và phát triển thành tư tưởngđạo đức của mình

Quan điểm đạo đức Nho giáo.

Vấn đề đạo đức là vấn đề cơ bản nhất, bao quát nhất của Nho giáo, của họcthuyết Khổng - Mạnh Về vũ trụ quan, nói đến trời đất, muôn vật thế nào đi chăngnữa, chung quy lại đều là chuyện đạo đức Theo quan niệm của Nho giáo, trời cóđạo của trời, đức của trời, đất có đạo của đất, đức của đất Muôn vật đều có đạo vàđức của muôn vật

Về nhân sinh quan, đạo đức càng trở nên quan trọng và quyết định tất cả Con

đạo đức Từ các bậc sáng lập ra đạo Nho như Chu Công, Khổng Tử đến nhữngngười bảo vệ, kế thừa và phát triển Nho giáo ở các giai đoạn sau như Nhan Tử,Tăng Tử, Mạnh Tử và các nhà nho các thời đại sau đều coi công việc trau dồi,rèn luyện đạo đức là công việc cao quý hàng đầu của con người.

Nho giáo là một học thuyết về chính trị đạo đức mang bản chất của giai cấp địachủ - phong kiến, tuy có nhiều mặt trái, nhưng đạo đức phong kiến cũng có những

cố gắng to lớn, bền bỉ và có những cống hiến nhất định trong việc khuyên bảo dạy

dỗ con người sống thương yêu lẫn nhau, quan hệ theo đúng phép tắc, kỷ cương,thông qua các khái niệm như: Hiếu, Đễ, Trung, Tín, Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Lễ

Quan niệm đạo đức nhân sinh của Phật giáo.

Những tư tưởng của tôn giáo hay Phật giáo đều có những mặt tích cực và nhữngmặt hạn chế nhất định Đề cập những yếu tố tích cực của đạo đức Phật giáo về xãhội, tư tưởng của Phật giáo đã đề cao con người và chân lý; đề cao sự bình đẳnggiữa con người với nhau Phật giáo cho rằng không có đẳng cấp trong dòng máu đỏ

và nước mắt mặn

Phật giáo đã ảnh hưởng sâu sắc trong phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tâm lý,đạo đức và lối sống của người Việt rất sớm Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao tưtưởng đạo đức của Phật giáo Người nói: "Đức Phật là đại từ bi, cứu khổ cứu nạn,muốn cứu chúng sinh ra khỏi khổ nạn Người phải hy sinh tranh đấu, diệt lũ ác ma Chúng ta theo lòng đại từ đại bi của Đức Phật Thích Ca, kháng chiến để đưa giốngnòi ra khỏi cái khổ ải nô lệ"1

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu, sử dụng những tinh hoa đạo đức Phật giáo, cóquan hệ tốt, chính sách đúng với đồng bào theo đạo Phật ở nước ta Ngược lại, đồngbào theo đạo Phật cũng hết lòng tôn kính, ngưỡng mộ Người, nhất là về lĩnh vực đạođức, tài năng

* Quan niệm về đạo đức chủ nghĩa nhân đạo phương Tây.

Ngay từ thuở thiếu thời, Hồ Chí Minh đã khao khát sang phương Tây để tìm hiểu

sự thật về khẩu hiệu "tự do, bình đẳng, bác ái" mà cuộc cách mạng tư sản Pháp đãnêu ra Qua mấy chục năm hầu như Người sống ở những nước lớn của phương Tây,

Hồ Chí Minh đã hiểu rõ đời sống hiện thực cũng như đời sống tinh thần, tình cảm,tâm lý, đạo đức và lối sống của người phương Tây Trên lĩnh vực đạo đức và lốisống, người phương Tây chịu ảnh hưởng sâu sắc, lâu dài của Thiên chúa giáo vànhiều học thuyết tôn giáo, chủ nghĩa khác nhau

Trong quá trình hoạt động cách mạng của mình, trên lĩnh vực đạo đức, Hồ ChíMinh nhiều lần đề cập đến Đức chúa Giêsu, chủ nghĩa nhân đạo, vấn đề nhân quyền.Mặc dù các học thuyết đều có hai mặt trái nhau, nhưng Hồ Chí Minh đã tiếp thunhững tinh hoa trong các giáo lý và học thuyết đó để rồi kế thừa, đổi mới, phát triểntrong tư tưởng đạo đức của mình

Tinh hoa trong đạo đức Thiên chúa giáo.

1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 5, tr.197.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: Tôn giáo Giêsu có ưu điểm là lòng nhân áicao cả "Chúa cơ đốc hy sinh để cứu loài người ra khỏi ách nô lệ, đưa loài người vềhạnh phúc, bình đẳng, bác ái, tự do"1 Đạo Thiên chúa đưa mọi dự định nhằm giảithoát con người khỏi tật xấu và lòng phản trắc vào lời cầu nguyện của mình Khuyênnhủ mọi người làm điều thiện, tránh điều ác.

Chính Ph ăngghen đã đánh giá cao lý tưởng đạo đức của Thiên chúa giáo, nhất làkhi mới ra đời, so sánh nó với lý tưởng nhân đạo cộng sản Đồng thời, ông cũng chỉ

ra tính không tưởng và hạn chế của lý tưởng tôn giáo đó Trong tác phẩm "Bàn vềlịch sử đạo Cơ đốc sơ kỳ" (1894), Ph ăngghen viết: "Cả đạo Cơ đốc lẫn chủ nghĩa

xã hội công nhân đều tuyên truyền giải phóng con người trong tương lai khỏi cảnh

nô lệ và nghèo khổ; đạo Cơ đốc tìm sự giải thoát ấy trong cuộc sống ở trên trời, ởthế giới bên kia sau khi chết, còn chủ nghĩa xã hội thì tìm nó ở thế giới này, ở việc tổchức lại xã hội"2

Cũng như một số tôn giáo khác, đạo Thiên chúa cũng có những điểm mạnh vàhạn chế Vì vậy, trong cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh một mặt đề cao tính thiệntrong các tôn giáo ấy, mặt khác cũng vạch rõ bọn đế quốc đã thường xuyên lợidụng tôn giáo trong các cuộc chiến tranh xâm lược

Chủ nghĩa nhân đạo phương Tây.

Yếu tố tích cực chủ nghĩa nhân đạo phương Tây là vấn đề con người Nó có chiềurộng khắp cả đông tây và chiều sâu của cả sự phát triển xã hội loài người Chủ nghĩa

nhân đạo chữ La tinh "Humanus" có nghĩa là coi trọng con người Đó là tổng hợp

những quan điểm thể hiện sự tôn trọng phẩm giá và quyền của con người, sự chăm

lo đến hạnh phúc, sự phát triển toàn diện cho con người và chăm lo đến việc tạo ranhững điều kiện sinh hoạt thuận lợi cho xã hội

Cùng với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu, chủ nghĩa nhân đạo đặc trưngcho hệ tư tưởng của giai cấp tư sản thời kỳ đang lên Nó liên kết đấu tranh chống chế

độ phong kiến với những quan điểm thần học thời trung cổ và những tệ nạn đạo đức

xã hội Những người theo chủ nghĩa nhân đạo tuyên bố tự do của cá nhân con người,phản đối chủ nghĩa khổ hạnh tôn giáo, tán thành quyền con người được hưởng thụcác nhu cầu tinh thần và vật chất trong cuộc sống "Tôi là con người và không có cái

gì của con người là xa lạ đối với tôi" Câu phương ngôn ấy đã trở thành khẩu hiệucủa các nhà chủ nghĩa nhân đạo

Quan điểm của họ thấm nhuần tinh thần lạc quan tin tưởng vào sức mạnh cá nhâncon người Tuy nhiên, nét hạn chế là không đề ra được mục đích giải phóng cá nhânngười lao động ra khỏi ách bóc lột và cảnh nghèo khổ Song với thời đại ấy, chủnghĩa nhân đạo tư sản là một trào lưu tiến bộ Nó đã làm lung lay cơ sở chính trị, tưtưởng của chế độ phong kiến Các nhà chủ nghĩa nhân đạo lớn nhất thời kỳ Phụchưng là Pêtacơ, Đăngtơ, Brunô, Môngtenhơ, Côpécních, Sếchxpia, Ph Bêcơ Họ

đã đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành thế giới quan phi tôn giáo Chủ

1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo tín ngưỡng, Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội, 1996, tr 220.

nghĩa nhân đạo tư sản đã đạt tới sự hưng thịnh của nó trong các tác phẩm của nhữngnhà khai sáng thế kỷ XVIII Họ đã tuyên bố những khẩu hiệu "tự do, bình đẳng, bácái", bảo vệ quyền con người được tự do phát triển "bản tính tự nhiên" của mình.Những điều cốt lõi của chủ nghĩa nhân đạo tư sản phương Tây được biểu hiện tậptrung trong bản Tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ (1776), Tuyên ngôn nhân quyền vàdân quyền của cách mạng tư sản Pháp (1789) Nhưng cùng với sự phát triển của chủnghĩa tư bản, những lý tưởng về tự do, bình đẳng, bác ái bị sụp đổ Người ta ngàycàng thấy rõ là nếu chưa bình đẳng trước pháp luật thì chưa có bình đẳng thực sựcho con người.

Chủ nghĩa nhân đạo tư sản bị hạn chế bởi nó lấy chế độ tư hữu và chủ nghĩa cánhân làm cơ sở cho lý tưởng nhân đạo chủ nghĩa Do đó, đã nảy sinh mâu thuẫn màgiai cấp tư sản không thể giải quyết nổi, giữa những khẩu hiệu của chủ nghĩa nhân

đó trong xã hội tư bản Chỉ có đến thời kỳ C Mác và

Ph ăngghen, V.I Lênin thì chủ nghĩa nhân đạo cộng sản mới khắc phục được nhữnghạn chế trong chủ nghĩa nhân đạo tư sản

Như vậy, quá trình hình thành tư tưởng đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh phảnánh một phương pháp tư duy mới rất biện chứng về sự tiếp nhận các nguồn giá trịvăn hoá của dân tộc và nhân loại, bất kể đó là thuộc nguồn gốc nào Chủ tịch Hồ ChíMinh đã nói: "Học thuyết Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tu dưỡng đạo đức cánhân Tôn giáo của Giêsu có ưu điểm của nó là lòng nhân ái cao cả Chủ nghĩa Mác

có ưu điểm của nó là phương pháp làm việc biện chứng Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có

ưu điểm là chính sách của nó thích hợp với điều kiện nước ta Khổng Tử, Giêsu, CácMác, Tôn Dật Tiên chẳng có ưu điểm chung đó sao? Họ đều muốn mưu cầu hạnhphúc cho loài người, mưu cầu phúc lợi cho xã hội Nếu hôm nay họ còn sống trênđời này, nếu họ họp lại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định sống chung với nhau rấthoàn mỹ như những người bạn thân thiết Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của các

vị ấy"1 Điều này không những thể hiện rõ thái độ của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối vớicác giá trị đạo đức truyền thống và tinh hoa đạo đức nhân loại mà còn thể hiện sựbao dung, trân trọng đối với những di sản văn hoá đạo đức có nguồn gốc và khuynhhướng tư tưởng khác nhau

Tư tưởng đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh được hình thành trên cơ sở tiếp thu,phát triển nhiều nguồn tư tưởng đạo đức, chủ yếu là tư tưởng đạo đức của chủ nghĩaMác - Lênin Nhưng đối với Người, nền đạo đức truyền thống, đặc biệt là các hệ tưtưởng đạo đức của Nho giáo, Phật giáo, Lão giáo đã được dân tộc hoá cũng có vị tríhết sức quan trọng Trong khi xây dựng hệ thống tư tưởng đạo đức cách mạng,Người đã tiếp nhận những tinh hoa của các giá trị đạo đức khác, đồng thời chuyểnhoá nó, đưa vào các phạm trù đạo đức cũ với nội dung hoàn toàn mới và rất phù hợpvới yêu cầu của cách mạng Việt Nam

Có thể khẳng định, nguồn gốc tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là kết quả hội tụcủa rất nhiều nguồn, nhiều học thuyết đạo đức cổ kim, Đông Tây của Việt Nam vàthế giới, nhưng nổi bật nhất vẫn là phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác -

1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo tín ngưỡng, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1996, tr.152.

Lênin Chính xuất phát từ phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin mà

Hồ Chí Minh tránh được những giáo điều trong nhận thức và hành vi đạo đức,đồng thời phát triển và sáng tạo những giá trị tư tưởng đạo đức mới, tạo cho mìnhmột hệ thống tư tưởng đạo đức cách mạng phù hợp với điều kiện cách mạng ViệtNam Sự sáng tạo ấy đã quyết định bản chất tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

Toàn bộ tinh hoa đạo đức nhân loại được hội tụ trong chủ thể đạo đức Hồ ChíMinh để hình thành một nền tảng đạo đức cơ bản mà hạt nhân của nó là lòng nhân áitruyền thống, ý thức thương dân, vì dân, chủ nghĩa nhân văn mới Chủ nghĩa nhânđạo hay nhân văn cũng là bản chất của nhiều học thuyết triết học, nhiều tôn giáokhác nhau Nhưng đối với Hồ Chí Minh, chủ nghĩa nhân văn được xem là bản chấtđạo đức cách mạng mang bản chất khác hẳn với các quan niệm nhân văn truyềnthống Nó không còn là lòng thương người chung chung, xa lạ theo kiểu thương hại

Mà chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh xuất phát từ tình thương yêu con người, tintưởng ở con người và mang lại hạnh phúc thực sự cho con người; nó vừa thể hiệntính chiến đấu mạnh mẽ, chiến đấu kiên trì không hề nhân nhượng với cái ác, cáixấu, vừa mang đậm truyền thống nhân ái, lòng thương người thiết tha

II Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng

1 Tính chất cách mạng và những nội dung cơ bản trong đạo đức Hồ Chí Minh

a) Quan điểm Hồ Chí Minh về sự khác nhau giữa đạo đức cũ và đạo đức mới

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dùng những khái niệm đạo đức của Nho giáo, Phật

giáo, Thiên chúa giáo, thường đề cao các khái niệm độc lập, tự do, dân chủ, bìnhđẳng, bác ái Song không có nghĩa tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh giống như các tưtưởng đạo đức cũ, tôn giáo, phong kiến hay tư sản ở đây có sự kế thừa, đổi mới vàphát triển những quan niệm cũ để hình thành nên tư tưởng đạo đức mới, đạo đứccách mạng hoàn toàn khác với các loại đạo đức cũ Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ:

"Có người cho đạo đức cũ và đạo đức mới không có gì khác nhau Nói như vậy làlầm to Đạo đức cũ và đạo đức mới khác nhau nhiều"1

Đối với đạo đức cũ, Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ trân trọng những hạt nhânhợp lý trong đạo đức của Nho giáo, Phật giáo, Thiên chúa giáo, trong lý tưởng tự

do, bình đẳng, bác ái của chủ nghĩa nhân văn phương Tây, mà còn cải tạo chúng,tước bỏ những yếu tố tôn giáo, thần bí, không tưởng và không đặt những quanniệm đạo đức đó trên lập trường của giai cấp thống trị địa chủ - phong kiến, tư sản,

mà đặt nó trên lập trường của giai cấp công nhân, quần chúng nhân dân lao động.Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Đạo đức cũ như người đầu ngược xuống đất chânchổng lên trời Đạo đức mới như người hai chân đứng vững được dưới đất, đầungẩng lên trời"1 Bởi vì, ngày xưa cũng nêu ra cần, kiệm, liêm, chính nhưng thường

1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 6, tr 320.

không làm được, nhất là khi chế độ phong kiến đã thối nát Nhưng chúng bắt nhândân làm để phục vụ quyền lợi cho chúng

Sự khác nhau căn bản giữa đạo đức cũ và đạo đức mới ở chỗ do giai cấp thống trị

ở địa vị ông chủ đặt ra và bắt thần dân, những người ở địa vị đầy tớ thực hiện Cònđạo đức mới là đạo đức theo hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, đại diện cho lợi íchcủa toàn thể nhân dân lao động và dân tộc đặt ra Đạo đức đó thể hiện sự thống nhấtcăn bản về lợi ích, tinh thần, tình cảm, ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhândân

Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt yêu cầu người cán bộ - người lãnh đạo phải thực

sự gương mẫu thực hiện đạo đức đó Bởi vì, chính họ xuất thân từ giai cấp côngnhân và nhân dân lao động Với tư cách là người cán bộ, họ không chỉ là ngườilãnh đạo mà còn là người đầy tớ trung thành của nhân dân Làm đầy tớ trung thànhcho nhân dân là một phẩm giá đạo đức cách mạng Nhân dân lao động không chỉ ở

vị trí chịu sự lãnh đạo của Đảng, của cán bộ mà họ còn có tư cách là người chủtrong xã hội - xã hội chủ nghĩa Bởi vậy, tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh kế thừanhiều quan niệm đạo đức cũ mà vẫn khác hẳn về bản chất so với những tư tưởngđạo đức cũ của giai cấp tư sản, giai cấp địa chủ - phong kiến, hoặc các tư tưởngtrong các tôn giáo

b) Tính kế thừa và đổi mới trong đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh.

Thái độ cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh với cái cũ nói chung và với đạođức nói riêng là gạn đục, khơi trong, kế thừa, đổi mới và phát triển Đây là một thái

độ cách mạng, khoa học, hợp với sự ra đời cái mới trong tư duy cũng như trong xãhội và thế giới tự nhiên Sự ra đời cái mới nói chung cũng như sự ra đời hình thành,phát triển đạo đức mới cũng là một quá trình có tính quy luật Người ta không thểcưỡng ép cái cũ mất đi và tạo ra cái mới mà bất chấp quy luật của sự phát triển Làmcách mạng nói chung cũng như xây dựng đạo đức mới, đạo đức cách mạng đều phảitiến hành theo đúng với các quy luật, nguyên tắc khách quan của sự phát triển

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ, làm cách mạng cũng như xây dựng đời sốngmới, đạo đức mới "không phải cái gì cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làmmới"1 Cái mới sẽ không có khả năng chiến thắng cái cũ, cái mới sẽ bị diệt vong,nếu người cách mạng không biết sử dụng, cải tạo nhiều điểm ở trong cái cũ còn cầnthiết cho sự phát triển của xã hội, cũng như của tư duy Do vậy, muốn đổi mới tưduy, xã hội, muốn xây dựng đạo đức mới thành công, cần phải kế thừa những hạtnhân hợp lý trong đạo đức cũ

Có thể khẳng định, kế thừa là một quan hệ tất yếu, khách quan giữa cái cũ và cáimới trong quá trình vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội, tư duy Trong hìnhthành cái mới, theo phép biện chứng, không thể có phủ định sạch trơn toàn bộ cái cũ

Kế thừa không có nghĩa là khôi phục, hoặc duy trì nguyên xi cái cũ mà cần phải cảitạo, tiếp thu cái tinh tuý, cái hạt nhân tiến bộ phù hợp với quy luật của sự phát triển

1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 5, tr 94.

Trong thực tiễn cách mạng, cũng như đời sống hằng ngày, có những cái trước đây

là đúng, là chuẩn, nhưng trong tình hình mới thì không còn thích hợp nữa Trongtiến trình phát triển cái cũ phải suy vong Tuy vậy, trong cái bị suy vong đó vẫn cónhững yếu tố được bảo tồn, cải tạo và phát triển cho phù hợp với chất và lượng củanhững cái mới ra đời Cho nên có cái "bất biến" trong sự "vạn biến" Đó là cái tiến

bộ, hợp lý đạt được ở giai đoạn trước vẫn có thể được duy trì và phát triển ở giaiđoạn sau Như Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Cái gì cũ mà xấu, thì phải bỏ", "phảiloại dần ra" "Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợplý Cái gì cũ mà tốt thì phải phát triển thêm"1

Nguyên tắc kế thừa - đổi mới của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng không chỉ có cácthao tác gạn lọc, bảo tồn, nâng cao giá trị ở cái cũ, mà còn là quá trình tổng hợpnhững yếu tố tích cực, tiến bộ, hợp lý, thống nhất trong nhiều cái cũ, cái mới, nhằmtheo hướng phát triển, cách mạng để tạo nên những thành quả mới tốt đẹp, tiến bộhơn và có tính cách mạng triệt để Đạo đức mới, đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh làtổng hợp những tinh hoa đạo đức của dân tộc và nhân loại trên lập trường đạo đứccộng sản của chủ nghĩa Mác - Lênin

2 Bản chất đạo đức cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Tư tưởng về đạo đức là hợp điểm tư tưởng về con người và tư tưởng về văn hoácủa Chủ tịch Hồ Chí Minh Với con người, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi đạo đức làgốc, là cái quan trọng nhất quyết định tính cách, tức là nhân cách Đức phải gắn vớitài và tài phải có đức đảm bảo Theo Người, có đức mà không có tài thì làm việc gìcũng khó, còn có tài mà không có đức sẽ không làm được điều ích lợi cho đời, thậmchí còn có hại, sinh ra những thói xấu như kiêu căng, tự mãn, ích kỷ rồi thành hưhỏng, có khi phạm tội Do vậy, Người đòi hỏi có đức phải có tài và có tài phải cóđức Người thường gọi đối với đức và tài là hồng và chuyên, là chính trị và chuyênmôn

Đạo đức và giáo dục thực hành đạo đức là vấn đề của văn hóa Sự yếu kém,thiếu hụt đạo đức có thể làm thương tổn xã hội, dẫn tới những phản đạo đức vàphản văn hóa Những chỉ dẫn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đạo đức và giáo dụcthực hành đạo đức đều mang ý nghĩa văn hoá đạo đức, thấm vào nhận thức, tìnhcảm, vào hành vi, lối sống, sự ứng xử của con người, giữa người với người trong

xã hội

Chiếm vị trí trung tâm trong tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là đạo đức cáchmạng, chống chủ nghĩa cá nhân bằng cách ra sức rèn luyện đạo đức cách mạng.Theo chủ tịch Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng là đạo đức mới mang bản chất giaicấp công nhân và thấm nhuần, phát huy giá trị tốt đẹp nhất của đạo đức dân tộc.Người đã kế thừa những giá trị tốt đẹp của truyền thống như: yêu nước, thương dân,đoàn kết cộng đồng, lòng nhân ái, tình thương yêu đồng loại, ngay thẳng, thủychung, can đảm Đồng thời phê phán, cải tạo những mặt tiêu cực của đạo đức phongkiến, những mặt tiêu cực của đạo đức Nho giáo như thói nhẫn nhục cam chịu, thụ

động, những thành kiến đối với lao động chân tay, bất bình đẳng với phụ nữ, nhữngquy định khắt khe, những hủ tục làm lệch lạc nhân cách con người.

Là nhà cách tân, đổi mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cách mạng hoá quan niệmđạo đức, đã đưa đạo đức mới, chủ nghĩa nhân đạo cách mạng và tinh thần nhânvăn cách mạng vào đạo đức và đời sống đạo đức Người sử dụng hình thức cũ củanhững khái niệm, phạm trù đạo đức nhưng đưa vào đó những nội dung hiện đại,nội dung đạo đức cách mạng, đạo đức hành động vì dân, hướng tới dân

Bên cạnh đức tính cần kiệm liêm chính, Người còn nói tới đức tính về nhân trí - dũng - liêm - trung, tinh thần hy sinh, lòng dũng cảm, khí tiết đạo đức cao quýcủa ông cha ta, sự đề cao trí tuệ, phẩm giá con người Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ:phải thực hành đạo đức cách mạng trong công việc, trong tổ chức, trong phong tràothi đua yêu nước, trong lối sống và hành vi của mỗi cán bộ, công chức, đặc biệt lànhững người lãnh đạo có chức, có quyền Chú trọng bồi dưỡng tình cảm cách mạng,đem những nội dung mới, tinh thần đổi mới và quyết tâm đổi mới để xây dựng đạođức cách mạng Do vậy, cán bộ, đảng viên, dù ở bất cứ cương vị nào, giữ trọng trách

-gì cũng phải luôn sâu sát dân và hướng tới nhân dân, vì nhân dân

Đạo đức cách mạng ở trong Đảng đòi hỏi phải nêu cao tính tiên phong gươngmẫu, đấu tranh phê bình và tự phê bình, có lý có tình, thấu tình đạt lý, ăn ở với nhau

có tình có nghĩa, phải có tình thương yêu đồng chí, giữ gìn sự đoàn kết trong Đảngnhư giữ gìn con ngươi của mắt mình

Đạo đức cách mạng ở Hồ Chí Minh còn đòi hỏi cần tẩy trừ những thói hư, tật xấutrong xã hội, trong mỗi con người Theo Người, tệ lãng phí, quan liêu, tham ô, thamnhũng, lãng phí là không thương dân, mỗi đồng tiền bát gạo mà chúng ta tiêu dùngđều từ mồ hôi nước mắt của dân, thương dân thì phải tiết kiệm Tham ô là ăn cắp củacông, ăn cắp của dân, là có tội với dân, là tội ác và kẻ thù của chế độ mới Thực hànhđạo đức cách mạng thì phải ra sức đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng, đấu tranhchống chủ nghĩa cá nhân Đó là một cuộc đấu tranh lâu dài, gian khổ chống lạinhững thói hư tật xấu trong con người mình, cuộc đấu tranh đó âm thầm và quyếtliệt, có không ít sự đau đớn ở trong lòng

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, phương pháp giáo dục đối với đạo đức cho các đốitượng cần phải thích hợp, mềm dẻo, linh hoạt, vừa đúng lại vừa khéo mới có sứcthuyết phục lòng người Và chính Người đã nâng phương pháp giáo dục và thựchành đạo đức cách mạng lên tầm phương pháp tư tưởng, lên trình độ khoa học vànghệ thuật, có sức lôi cuốn, thuyết phục mạnh mẽ lòng người ở mọi đối tượng, tầnglớp, thế hệ

Như vậy, sức thuyết phục mạnh mẽ của đạo đức Hồ Chí Minh không chỉ ở trí tuệ,

tư tưởng mà còn là ở sự khéo léo, tinh tế, nhất là ở tấm gương trong sáng, mẫu mực

về đạo đức của Người trong đời sống đạo đức hàng ngày Người đã thực hiện nhấtquán giữa tư tưởng đạo đức và hành động đạo đức Suốt một đời tận tụy vì dân, vìnước, Người là biểu tượng cao quý của đức hy sinh, lo cho dân, sống vì dân, thấuhiểu dân tình, dân sinh, dân ý, trở thành lãnh tụ của dân, thân dân và chính tâm Tìnhthương yêu rộng lớn của Người đối với nhân dân, đồng bào là không bao giờ thay

đổi Lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ, đó là phương châm ứng xử và hành độngcủa Người

Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ gần dân, sống trong lòng dân, đến với dân chântình cởi mở, không một chút nào xa lạ, quan cách Người sống một cuộc sống đạmbạc, đồng cảm với dân, làm tất cả những gì có thể làm được để chăm lo cuộc sốnghàng ngày, những lợi ích thường nhật của dân Người tiếp xúc với mọi tầng lớp nhândân từ chính khách, trí thức cao cấp tới dân thường để mưu cầu hạnh phúc thiết thânhàng ngày của họ Người trung thành đến cùng với mục tiêu lý tưởng đã theo đuổi

mà thực chất là để cho mọi người dân được sống trong độc lập tự do, có độc lập tự

do thì mới có hạnh phúc

Như vậy, đạo đức Hồ Chí Minh nhất quán giữa tư tưởng và hành động, là đạođức của một người cộng sản mẫu mực, kiên định trên lập trường, quan điểm củachủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp giữa chủ nghĩa yêu nước của dân tộc Việt Nam vớichủ nghĩa quốc tế chân chính của giai cấp công nhân Đó là đạo đức của ngườichiến sĩ suốt đời đấu tranh, dâng hiến cả cuộc đời và sự nghiệp của mình cho lýtưởng và mục tiêu giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp công nhân, giải phóng xãhội và giải phóng con người Do đó, đạo đức Hồ Chí Minh là đạo đức cách mạng,đạo đức hành động vì độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội

Đạo đức cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh là cả một hệ thống lý thuyết tưtưởng phong phú và tinh tế, nổi bật các đức tính, chuẩn mực, các nguyên tắc ứng xử,lại được diễn tả cô đọng, hàm súc trong hình thức tối thiểu của ngôn từ Đó là "cần,kiệm, liêm, chính" - bốn đức tính để làm người mà thiếu một đức thì không thànhngười, có đủ cả bốn đức mới là người hoàn toàn Đó là nguyên tắc ứng xử chí công

vô tư, là bản lĩnh biết quên mình, biết vượt qua những vướng bận toan tính cá nhân

để vì người chứ không vì mình, vị tha chứ không vị kỷ

Triết lý đạo đức Hồ Chí Minh "cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư" sâu xa là

vì vậy Người không chỉ nhận rõ chân giá trị ấy mà Người còn tự mình thực hiệnmột cách triệt để, nhất quán trong cả cuộc đời mình Nội dung đạo đức trong Di chúcnổi bật tư tưởng lớn: Tu dưỡng đạo đức cách mạng, chống chủ nghĩa cá nhân Bàibáo cuối cùng Người viết cũng vẫn chủ đề ấy, theo đuổi đến cùng tư tưởng đạo đức

ấy Người không chỉ thực hành và nêu gương mà còn làm hết sức mình, công phurèn luyện, giáo dục đạo đức cách mạng cho lớp lớp cán bộ, đảng viên, cho quầnchúng nhân dân ở mọi tầng lớp, nghề nghiệp, lứa tuổi, giới tính Việc ''trồng người''

là việc của lợi ích trăm năm, của chiến lược xây dựng một xã hội văn hóa cao, phảicông phu tỷ mỷ, phải dựa trên một nguyên tắc ứng xử thấm nhuần sâu sắc chất nhânvăn, phải có tấm lòng nhân ái bao la, khoan dung độ lượng Có nâng niu giá trị conngười, có tôn trọng nhân cách và lòng tin cậy chân thành đối với con người thì mới

có sức mạnh cảm hóa, thuyết phục lòng người Làm cho cái hay, cái tốt ở mỗi conngười nảy nở như hoa mùa xuân, còn cái dở, cái xấu sẽ mất dần đi Khoa học vànghệ thuật giáo dục con người của Chủ tịch Hồ Chí Minh có nội dung bao trùm vàchủ đạo là giáo dục và thực hành đạo đức cách mạng

Như thế đạo đức Hồ Chí Minh và tư tưởng đạo đức của Người mang tính hệ

lý của Người Ngoài bộ phận cốt yếu ấy, thuộc về nhận thức, đạo đức Hồ Chí Minhcòn là phương pháp giáo dục và thực hành đạo đức mà Người đặc biệt chú trọngtrong thực tiễn, trong lối sống, ứng xử, trong quan hệ con người, trong các công việcthực tế để rèn luyện đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên và quần chúng nhândân.

Đạo đức Hồ Chí Minh còn có một phương diện, một cấp độ nữa, đó là đời sốngđạo đức của bản thân Người với tư cách là một con người bình dị giữa muôn ngườikhác, dù hết sức vĩ đại nhưng lúc nào và ở đâu, Người cũng chỉ coi mình là con dân,bạn dân, tất cả vì dân Bỏ qua phương diện này trong nghiên cứu sẽ là một thiếu hụtlớn, sẽ không thể hình dung được sự sâu sắc, phong phú, đa dạng trong tư tưởng và

sự nghiệp của Người, trong thế giới tinh thần, lối sống và nhân cách của Người.Tổng hợp cả ba phương diện ấy, nhìn nhận từ ba chiều cạnh ấy, trong sự thống nhất

tư tưởng với phương pháp, lý luận với thực tiễn mới có thể nhận thức đầy đủ đạođức Hồ Chí Minh

Muốn hiểu đúng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh thì không chỉ dừng lại ở phântích các văn phẩm, tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhất là khi sự tinh tuý trong

tư tưởng của Người lại không nằm ở trong lời văn, câu chữ mà vượt lên và thoát rakhỏi những lời, những chữ Người nói, Người viết Cùng với điều đó còn phải đặcbiệt chú trọng tìm hiểu nghiên cứu đời sống đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh vớinhững hoạt động thực tiễn phong phú, đa dạng của Người, sự phong phú của cácmối quan hệ giữa Người với dân, với Đảng, với các địa phương, vùng, miền trong cảnước, với các bạn bè quốc tế, tình cảm yêu mến, sự kính trọng và lòng ngưỡng mộcủa nhân dân ta và nhân dân các dân tộc trên thế giới dành cho Người Chỉ như vậy,chúng ta mới hiểu được đạo đức Hồ Chí Minh - một kiểu mẫu về sự nhất quán giữa

tư tưởng và hành động

Có thể khái quát tư tưởng của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng gồm bốn nội

dung cơ bản là: trung với nước, hiếu với dân; yêu thương con người; cần kiệm liêm

chính, chí công vô tư và tinh thần quốc tế trong sáng Do vậy, khi bàn về bản chất

của đạo đức cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: "Đạo đức cách mạng là bất

kỳ ở cương vị nào, bất kỳ làm công việc gì, đều không sợ khó, không sợ khổ, đềumột lòng một dạ phục vụ lợi ích chung của giai cấp, của nhân dân, đều nhằm mụcđích xây dựng chủ nghĩa xã hội Đạo đức cách mạng là đạo đức tập thể, nó phải đánhthắng và tiêu diệt chủ nghĩa cá nhân"1

Nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nói chung chung mà Người còn nói cụthể hơn với nhiều đối tượng cán bộ, đảng viên, đoàn viên và nhân dân trong những

lần tiếp xúc hoặc trong các tác phẩm, bài viết Năm 1947, trong tác phẩm Sửa đổi lối

làm việc, Người dành một phần để nói về tư cách và đạo đức cách mạng Sau khi nói

về tư cách của đảng viên chân chính cách mạng và phận sự của đảng viên và cán bộ,Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: người đảng viên, người cán bộ tốt muốn trở nên ngườicách mạng chân chính, không có gì là khó cả Điều đó hoàn toàn do lòng mình mà

ra Lòng mình chỉ biết vì Đảng, vì Tổ quốc, vì đồng bào thì mình sẽ tiến đến chỗ chí

1 1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 10, tr 306.

công, vô tư Mình đã chí công, vô tư thì khuyết điểm sẽ càng ít, mà những tính tốtnhư sau, ngày càng thêm.

Nói tóm tắt, tính tốt ấy gồm có năm điều: Nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm

Sau đó, Người giải thích rõ từng điều theo cách riêng mà Người suy nghĩ:

Nhân: là thật thà thương yêu, hết lòng giúp đỡ đồng chí và đồng bào Vì thế mà

kiên quyết chống lại những người, những việc có hại đến Đảng, đến nhân dân Vì thế

mà sẵn lòng chịu cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau thiên hạ Vì thế màkhông ham giàu sang, không e cực khổ, không sợ oai quyền

Những người đã không ham, không e, không sợ gì thì việc gì phải, họ đều làmđược

Nghĩa: là ngay thẳng, không sợ tư tâm, không làm việc bậy, không có việc gì

giấu Đảng Ngoài lợi ích của Đảng, không có lợi ích riêng phải lo toan Lúc Đảnggiao cho việc, thì bất kỳ to nhỏ đều ra sức làm cẩn thận Thấy việc phải thì làm, thấyviệc phải thì nói

Không sợ người ta phê bình mình, mà phê bình người khác cũng luôn luôn đúngđắn

Trí: là sáng suốt Vì không có việc tư túi nó làm mù quáng, cho nên đầu óc trong

sạch, sáng suốt Dễ hiểu lý luận Dễ tìm phương hướng Biết xem người Biết xét

việc Vì vậy, mà biết làm việc có lợi, tránh việc có hại cho Đảng, biết vì Đảng mà

cất nhắc người tốt, đề phòng người gian

Dũng: là dũng cảm, gan góc, gặp việc phải có gan làm Thấy khuyết điểm có gan

sửa chữa Cực khổ, khó khăn, có gan chịu đựng Có gan chống lại những sự vinhhoa, phú quý, không chính đáng Nếu cần, thì có gan hy sinh cả tính mệnh cho Đảng,cho Tổ quốc, không bao giờ rụt rè, nhút nhát

Liêm: là không tham địa vị Không tham tiền tài Không tham sung sướng Không

ham người tâng bốc mình Vì vậy mà quang minh chính đại, không bao giờ hủ hoá.Chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ

Đó là đạo đức cách mạng Đạo đức đó không phải là đạo đức thủ cựu Nó là đạo

đức mới, đạo đức vĩ đại, nó không phải vì danh vọng của cá nhân, mà vì lợi íchchung của Đảng, của dân tộc, của loài người

Từ các khái niệm đạo đức cũ nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm, Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã đưa vào đó nội dung đạo đức cách mạng bằng cách giải thích nó theo quan niệmmới, phản ánh các mối quan hệ lợi ích mới mà ở đó nhân dân vẫn là trung tâm, đoànthể là động lực, cá nhân mỗi con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của cáchmạng

Tuy có những cách định nghĩa khác nhau về nội hàm các khái niệm đạo đức cáchmạng, nhưng nhìn chung đều có sự nhất quán về tinh thần cách mạng và phươngpháp tư duy Vậy từ các khái niệm nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm đến cần, kiệm, liêm,chính, chí công vô tư, từ trung, hiếu đến thiện, ác có thể rút ra những đặc điểm cơbản trong các định nghĩa về nội dung đạo đức cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí

1 Trước hết, có thể thấy hầu hết các khái niệm đạo đức Hồ Chí Minh thường sửdụng để chuyển hoá thành đạo đức cách mạng đều là những khái niệm đạo đức cũ,vốn rất quen thuộc với nhân dân và dân tộc ta Nhưng Người đã cải tạo, chuyển hoácác khái niệm, phạm trù đạo đức cũ ấy thành đạo đức mới, bằng cách đưa vào đómột nội dung hoàn toàn khác, rất cách mạng khiến cho các phạm trù đạo đức cũ ấyhoặc mang nội dung mới như khái niệm trung, hiếu hoặc mang ý nghĩa mới nhưnhân, nghĩa, trí, dũng, liêm, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư

2 Trong khi cải tạo, chuyển hoá các phạm trù đạo đức cũ thành các phạm trù đạođức mới, đạo đức cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giữ lại mặt tích cực của cácphạm trù đạo đức cũ, nhưng Người cho đó là nội dung hẹp Từ nội dung hẹp của cácphạm trù đạo đức cũ, Người mở rộng đưa vào đó một nội dung mới, tiến bộ, cáchmạng mà tiêu biểu nhất là các khái niệm trung, hiếu, nhân, nghĩa Từ trung với vuathành trung với nước; từ hiếu với cha mẹ mình thành hiếu với dân; từ nhân chỉ nhân

ái thành nhân dân, từ cần cho riêng mình thành cần cho cả xã hội; từ kiệm cho riêngmình thành tiết kiệm chung phục vụ cho đất nước; từ liêm nghĩa là liêm khiết, khôngtham nhũng nghĩa là chỉ giữ cho bản thân mình trong sạch, Người mở rộng thànhvấn đề liêm khiết mang tính xã hội; từ chính nghĩa là không tà, nghĩa là thẳng thắn,đúng đắn, Người chuyển sang vấn đề thiện, ác; làm việc chính, là người thiện; làmviệc tà, là người ác

3 Gắn liền với các phạm trù đạo đức, Chủ tịch Hồ Chí Minh bao giờ cũng đề ranhững yêu cầu cách mạng phù hợp với từng đối tượng Khi nói về nhiệm vụ của

người tướng trong quân đội, Người giải thích các khái niệm trí, dũng, nhân, tín,

liêm, trung theo cách riêng phù hợp với yêu cầu đối với người tướng.

4 Quan trọng hơn phải nói đến cách cải tạo, chuyển đổi các phạm trù đạo đức

cũ thành đạo đức mới, đạo đức cách mạng của Hồ Chí Minh Người ý thức rất rõ

về các quan hệ lợi ích, không cực đoan về phía này hay phía khác mà bao giờ cũngthấy trong lợi ích chung có lợi ích riêng, muốn có lợi ích riêng phải quan tâm trướchết đến lợi ích chung

Điều này về cơ bản khác với các quan niệm đạo đức tư sản chỉ đề cao cá nhânmột cách tuyệt đối dẫn đến chủ nghĩa cá nhân cực đoan Nó cũng rất khác với cácquan điểm giáo điều chỉ thấy quan điểm giai cấp về đạo đức một cách máy móc hoặctheo chủ nghĩa dân tộc cực đoan mà không thấy trong giai cấp có cá nhân, trong dântộc có quốc tế, có nhân loại

Sự sáng tạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh là ở chỗ kết hợp nhuần nhuyễn giữa cánhân với giai cấp, giữa dân tộc với quốc tế, giữa truyền thống với hiện đại, tạo ratrong quan niệm về đạo đức cách mạng sự hài hoà về các mối quan hệ lợi ích Đồngthời, Người cũng chỉ rõ: Trong quan hệ lợi ích, giữa cái chung và cái riêng, giữa tậpthể và cá nhân thì cái chung phải ở trên cái riêng, tập thể phải cao hơn cá nhân

Đó là quan niệm biện chứng thể hiện tính khoa học trong nhận thức về mối quan hệlợi ích cũng như về các mối quan hệ xã hội nói chung

Không chỉ nói đến mối quan hệ lợi ích mà cả quan hệ giữa đức và tài, Chủ tịch

Hồ Chí Minh cũng có sự nhận thức biện chứng, không đánh giá con người thiên về

một phía đức hoặc tài Bao giờ Người cũng thấy cả hai mặt đều quan trọng, đềukhông thể coi nhẹ mặt nào, nhưng nếu cần so đo, xếp trên dưới thì theo Người "đứcphải có trước tài" vì nếu có tài mà không có đức thì cái tài ấy không những không

có tác dụng mà có khi còn có hại cho dân cho nước

5 ý nghĩa cách mạng của các định nghĩa về khái niệm đạo đức cách mạng của HồChí Minh Các phạm trù đạo đức cách mạng được Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rakhông đối lập đạo đức cũ với đạo đức mới mà chỉ có tiếp thu mặt tích cực đồng thời

kế thừa, phát triển nó lên bước mới phù hợp hơn Đạo đức cách mạng chính là ở việcchống chủ nghĩa cá nhân một cách đúng đắn và đúng mức Hoàn toàn không phải là

ngẫu nhiên khi chúng ta thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh lên án chủ nghĩa cá nhân một

cách quyết liệt đến như vậy Người coi chủ nghĩa cá nhân là kẻ thù của cách mạng,

kẻ thù của chủ nghĩa xã hội, đối lập hoàn toàn với đạo đức cách mạng Hầu nhưkhông có bài nói hoặc bài viết nào về đạo đức, Người không đề cập đến việc chốngchủ nghĩa cá nhân

6 Bản chất đạo đức cách mạng là đối lập với chủ nghĩa cá nhân nhưng khôngphải chủ yếu ở việc chống chủ nghĩa cá nhân Bản chất của đạo đức cách mạng làviệc xây dựng lẽ sống ở đời và làm người, như Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: "ở đời vàlàm người là phải thương nước, thương dân, thương nhân loại bị đau khổ, áp bức".Đây mới chính là điều lõi cốt nhất thuộc bản chất của đạo đức cách mạng Chínhđiều lõi cốt này đã chứa đựng quan niệm sâu xa về triết lý nhân sinh và hành động,triết lý về hạnh phúc, về đạo làm người, về quan niệm nhân văn Điều lõi cốt nàycũng chính là bản chất chủ nghĩa nhân văn mácxít mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếpthu được Nó chi phối toàn bộ hành vi đạo đức cũng như phương pháp tư duy củangười cách mạng Nó tạo cho con người một nhân cách văn hoá thật sự trong sáng,cao thượng, đúng tầm với sự nghiệp cách mạng theo quan niệm của chủ nghĩa Mác -Lênin nhưng lại mang sắc thái và đặc trưng cốt cách đạo đức Hồ Chí Minh củaphương Đông và Việt Nam

Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, điều quan trọng có ý nghĩa quyết định của đạođức cách mạng chính là thái độ đối với dân Dân là trung tâm của sự nghiệp cáchmạng Dân cũng là nội dung lõi cốt có ý nghĩa thử thách thái độ cách mạng đối vớingười cách mạng

Các nội dung đã nêu trên chưa phải toàn bộ những đặc điểm về bản chất của đạođức cách mạng, nhưng có thể nói đó là những đặc trưng cơ bản nhất không chỉ phânbiệt đạo đức cách mạng với đạo đức không cách mạng mà còn phản ánh tính đặctrưng bản chất trong nội dung đạo đức cách mạng - đạo đức mới theo tư tưởng HồChí Minh

Chủ tịch Hồ Chí Minh đề ra yêu cầu tu dưỡng, rèn luyện đạo đức làm cho phầnchính, phần thiện trong mỗi người tăng thêm để phần tà, phần ác ở mỗi người bớtdần Đồng thời Người còn đề ra nguyên tắc tự phê bình và phê bình, nguyên tắc nêugương của bản thân và nêu gương người tốt việc tốt, nhờ đó để giữ vững đạo đứccách mạng cho bản thân mỗi cán bộ, đảng viên và đòi hỏi ở họ phải biết kiên trì học

III Quan điểm của Hồ Chí Minh

về rèn luyện đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên

1 Những chuẩn mực đạo đức cơ bản của cán bộ, đảng viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Trung với nước, hiếu với dân

Trung với nước, hiếu với dân là hạt nhân cơ bản nhất của tư tưởng đạo đức HồChí Minh, là tiêu chuẩn quan trọng nhất đối với cán bộ, đảng viên trong bất kỳ giaiđoạn cách mạng nào, thời kỳ cách mạng nào Đồng thời là biểu trưng cơ bản nhất đểkhẳng định sự trung thành của người cách mạng đối với Tổ quốc, đối với nhân dân

Từ xưa đến nay ở Việt Nam, trong quan hệ văn hoá - đạo đức thì mối quan hệ

giữa dân và nước, giữa nhân dân với Tổ quốc là mối quan hệ lớn nhất, có vai trò chiphối mọi quan hệ khác Do đó, trung với nước, hiếu với dân là phẩm chất đạo đứchàng đầu Trước kia, đạo đức phong kiến dạy người ta phải "Trung với vua, hiếu vớicha mẹ" Đó là hai điều lớn trong đạo ngũ luân, mà điều lớn nhất là trung với vua.Trên cơ sở kế thừa, phát triển chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam, Chủ tịch

Hồ Chí Minh nói: Trung với nước, hiếu với dân ở đây, Người không chỉ dùng từ

"Trung - Hiếu" với ý nghĩa như một trách nhiệm, bổn phận của con người, mà vớikhái niệm mang tính truyền thống lịch sử, Người đã đưa vào đó một nội dung hoàntoàn mới, mang tính cách mạng, phản ánh đạo đức cao rộng hơn Người viết: "Đạođức, ngày trước thì chỉ trung với vua, hiếu với cha mẹ Ngày nay, thời đại mới, đạođức cũng phải mới Phải trung với nước, phải hiếu với toàn dân, với đồng bào"1.Như vậy, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, trung là trung với nước, với Đảng, với lýtưởng cách mạng, còn hiếu không chỉ đối với cha, mẹ mà còn bao hàm một nội dungsâu rộng hơn là hiếu với dân, với đồng bào Đây thực sự là cuộc cách mạng, mộtbước chuyển quan trọng trong quan niệm về đạo đức mới của Chủ tịch Hồ ChíMinh Theo Người, trung với nước thể hiện mối quan hệ giữa cá nhân với cộngđồng, xã hội; thể hiện trách nhiệm đối với sự nghiệp dựng nước và giữ nước, với conđường đi lên của đất nước Nước ở đây là nước của nhân dân và nhân dân là chủnhân của đất nước

Hiếu với dân có nghĩa là bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đềucủa dân; công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân, sự nghiệp kháng chiếnkiến quốc là công việc của dân; chính quyền từ xã đến trung ương đều do dân cử ra;đoàn thể từ trung ương đến xã do dân tổ chức nên Nói tóm lại, "quyền hành và lực

lượng đều ở nơi dân" "Lực lượng của dân rất to Việc dân vận rất quan trọng Dân

vận kém thì việc gì cũng kém Dân vận khéo thì việc gì cũng thành công"1 Từ đó,Người luôn nhắc nhở cán bộ, đảng viên: "Phải nhớ rằng dân là chủ Dân như nước,mình như cá Lực lượng bao nhiêu là nhờ ở dân hết Phải làm cho dân mến, khi sắptới dân mong, khi đi dân tiếc, chớ vác mặt làm quan cách mạng cho dân ghét, dân

1 1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 4, tr.149.

1 1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 5, tr 700.

khinh, dân không ủng hộ"2 Mặt khác, ở Hồ Chí Minh, hiếu với dân không chỉ thểhiện ở chỗ thương dân, mà chủ yếu là ở chỗ tin dân, dựa vào dân, giúp đỡ dân, locho cuộc sống của nhân dân ngày càng tốt hơn Người khuyên cán bộ, đảng viên

phải gắn bó với dân, phải gần dân, thân dân, lấy trí tuệ ở dân, học hỏi dân, bởi "có

biết làm học trò dân, mới làm được thầy học dân" 1

Người xác định, cán bộ các cấp đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh việcchung cho dân, cán bộ phải cùng nhau bàn tính kỹ càng, cùng nhau chia công việc rõrệt, cùng nhau đi giải thích cho dân hiểu, cổ động dân, giúp dân đặt kế hoạch, tổchức nhân công, sắp xếp việc làm, khuyến khích, theo dõi, giúp dỡ dân giải quyếtnhững điều khó khăn Cán bộ phải đi sát với dân, thiết thực bày vẽ cho dân: "Việc gìlợi cho dân, ta phải hết sức làm Việc gì hại đến dân, ta phải hết sức tránh" Chủ tịch

Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Nước lấy dân làm gốc" "Gốc có vững cây mới bền Xây lầuthắng lợi trên nền nhân dân"2 Đó là một sự tổng kết mang tính chân lý về mối quan

hệ giữa nước với dân

Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: "Một dân tộc biết cần kiệm, biết liêm chính là mộtdân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh, tiến bộ".Người còn nhấn mạnh: Cán bộ muốn cho xứng đáng phải làm được việc Muốn làmđược việc, thì phải được dân tin dân phục dân yêu Muốn được dân tin dân phục dânyêu, cán bộ phải tự mình làm đúng đời sống mới Nghĩa là phải siêng năng, tiếtkiệm, trong sạch, chính đáng Nếu không thực hành bốn điều đó mà muốn được lòngdân, thì cũng như bắc dây leo trời

Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư là nét đặc trưng cơ bản trong đạo đứccách mạng theo quan niệm của Hồ Chí Minh và đây cũng là phẩm chất trung tâmcủa đạo đức cách mạng - đạo đức mới Việc tu dưỡng, rèn luyện được diễn ra hàngngày, hàng giờ, trong công tác, sinh hoạt gia đình, xã hội, ở mọi không gian, thờigian và nhìn chung là lấy chính bản thân mình làm đối tượng, phẩm chất này làmột biểu hiện cụ thể của phẩm chất "Trung với nước, hiếu với dân" Bởi vì "cần,kiệm, liêm, chính, chí công vô tư" sẽ tạo khả năng giữ vững độc lập, xây dựng đấtnước

Đây cũng là những khái niệm đạo đức truyền thống được Chủ tịch Hồ Chí Minhvận dụng, đưa vào những nội dung và yêu cầu mới Người viết: "Bọn phong kiếnngày xưa nêu ra cần, kiệm, liêm, chính, nhưng không bao giờ làm mà lại bắt nhândân phải tuân theo để phụng sự quyền lợi cho chúng Ngày nay chúng ta đề ra cần,kiệm, liêm, chính cho cán bộ thực hiện làm gương cho nhân dân theo để lợi chonước cho dân"1

Cần: Tức là siêng năng, chăm chỉ, cố gắng dẻo dai Dao siêng mài thì sắc bén.

Ruộng siêng làm cỏ thì lúa tốt Người siêng học tập thì mau tiến Siêng nghĩ ngợi thì

2 2 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 4, tr 101.

1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 6, tr 88.

2 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 5, tr 410.

hay có sáng kiến Siêng hoạt động thì có sức khỏe Người siêng năng thì mau tiến

bộ Cả nhà siêng năng thì chắc ấm no Cả làng siêng năng thì làng phồn thịnh Cảnước siêng năng thì nước giàu mạnh Muốn cho chữ cần có nhiều kết quả hơn, thìphải có kế hoạch cho mọi công việc

Cây gỗ bất kỳ to nhỏ đều có gốc và ngọn Công việc bất kỳ to nhỏ đều có điềunên làm trước, nên làm sau Nếu không có kế hoạch, điều nên làm trước mà để làmsau, điều nên làm sau mà đưa làm trước, như thế sẽ hao tổn thời giờ, mất công nhiều

mà kết quả ít Siêng năng và kế hoạch phải đi đôi với nhau Kế hoạch lại phải đi đôivới phân công để nhằm vào hai điểm: công việc (làm trước sau) và nhân tài (nănglực ai vào việc nấy) Cần và chuyên phải đi đôi với nhau Cần là phải biết cách nuôidưỡng, phân bổ cả tinh thần, vật chất và lực lượng của mình một cách hợp lý để làmviệc lâu dài

Đêm 30 Tết năm 1957, Bác đến thăm 3 đồng chí cảnh vệ trực Phủ Chủ tịch vàdạy anh em cách pha trà Lượt nước đầu tiên và thứ hai, Bác đều rót vào một chiếc

ca to, đậy kín lại Lượt nước thứ ba, Bác rót ra 4 chén con để mọi người cùng uống.Tiếp những lượt nước sau, Bác chuyển trà từ ca vào ấm rồi thêm nước sôi vào, nhờthế nước trà vẫn đậm đà Cuối buổi, Bác mới nói: "Nghe nói mấy chú đầu thángtrung nông, giữa tháng bần nông, cuối tháng cố nông như thế là chi tiêu không kếhoạch Nếu các chú chi tiêu theo lối pha trà của Bác thì vừa đủ tiền tiêu, vừa khỏiphải trả nợ"

Kiệm: Là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi Cần với kiệm

phải đi đôi với nhau như hai chân của con người Cần mà không kiệm, làm chừngnào, xào chừng nấy như cái thùng không đáy Kiệm mà không cần thì không tăngthêm, không phát triển được Thời giờ cũng phải được tiết kiệm như của cải Của cảihết còn có thể làm thêm nhưng khi thời giờ đã qua rồi, không bao giờ kéo trở lạiđược Biết tiết kiệm thời giờ của mình, lại phải tiết kiệm thời giờ của người khác Thánh hiền có nói: Một tấc bóng là một thước vàng Tiết kiệm không phải là bủnxỉn Khi không nên tiêu xài thì một hạt gạo, một đồng xu cũng không nên tiêu Khi

có việc đáng làm, việc ích lợi cho đồng bào, cho Tổ quốc, thì dù hao bao nhiêu công,tốn bao nhiêu của, cũng vui lòng Kết quả chữ cần kiệm to lớn như vậy cho nênngười yêu nước thì phải thi đua thực hành cần kiệm

Tháng 4 năm 1969, Bộ Chính trị họp bàn chuẩn bị tổ chức 4 ngày lễ lớn năm sau.Bác đang mệt nặng nên vắng mặt Sau đó trên giường bệnh, nghe báo cáo lại cuộchọp, Bác nói: Các chú nên bàn bạc cho kỹ Còn ý kiến của Bác, Bác chỉ đồng ý 3/4nghị quyết Bác không đồng ý đưa 19 tháng 5 làm ngày kỷ niệm lớn năm 1970 Hiệnnay các cháu học sinh sắp vào năm học mới, giấy mực tiền bạc dùng tuyên truyền vềngày sinh của Bác thì các chú nên dùng để in sách giáo khoa và mua dụng cụ học tậpcho các cháu, khỏi lãng phí

Liêm: Là trong sạch, không tham lam Liêm có nghĩa rộng hơn là trung với Tổ

quốc, hiếu với nhân dân Chữ liêm phải đi đôi với chữ kiệm Có kiệm mới liêm được

vì xa xỉ mà sinh tham lam Tham tiền, tham địa vị, tham danh tiếng, tham ăn ngon,sống yên đều là bất liêm Để thực hiện chữ liêm, cần có tuyên truyền và kiểm soát,

giáo dục và pháp luật, từ trên xuống, từ dưới lên Trước nhất là cán bộ các cơ quan,các đoàn thể, cấp cao thì quyền to, cấp thấp thì quyền nhỏ mà thiếu lương tâm là códịp đục khoét, có dịp ăn của đút…

Vì vậy, cán bộ phải thực hành chữ liêm trước để làm kiểu mẫu cho dân Quantham vì dân dại Nếu dân hiểu biết không chịu đút lót thì quan dù không liêm cũngphải hóa ra liêm Vì vậy, cần phải biết quyền hạn của mình, phải biết kiểm soát cán

bộ, để giúp cán bộ thực hiện chữ liêm Pháp luật phải thẳng tay trừng trị những kẻbất liêm, bất kỳ kẻ ấy ở địa vị nào, làm nghề nghiệp gì Cán bộ thi đua thực hànhliêm khiết thì sẽ gây nên tinh thần liêm khiết trong nhân dân

Thời kỳ chống chiến tranh phá hoại Mỹ năm 1965, nhân dân Hà Nội phải ăn cơmđộn mỳ sợi, ngô, bột, bo bo Bác yêu cầu: Các chú thổi cơm độn cho Bác Nhân dân,cán bộ ta ăn độn bao nhiêu phần trăm, cứ độn cho Bác từng ấy, giống như cán bộ vớidân Anh em cấp dưỡng thương Bác quá bèn thưa rằng quy định các cụ già trên 70tuổi không phải ăn độn, nhưng Bác không đồng ý Anh em bèn xay nhỏ ngô trộn vàogọi là thì Bác vẫn nhắc lại rõ ràng: 50% cơ mà!

Chính: Tức là không tà, thẳng thắn, đứng đắn Cần - kiệm - liêm là gốc rễ của

chính Nhưng một cây có gốc rễ, lại cần có nhành, lá, hoa, quả mới là cây hoàn toàn.Một người phải cần - kiệm - liêm nhưng còn phải chính mới hoàn toàn Trong xãhội, tuy có trăm công nghìn việc, song những công việc ấy có thể chia làm hai thứ:việc chính và việc tà Bất kỳ ở tầng lớp nào, giữ địa vị nào, làm nghề nghiệp gì, sựhoạt động của một người trong xã hội đều phải xác định cái đúng, cái tốt trong bảnthân mình đối với mọi người và đối với công việc Vì vậy, theo Chủ tịch Hồ ChíMinh, mỗi người cần thực hiên đạo đức trên ba mặt:

Thứ nhất đối với bản thân mình:

Chớ tự kiêu, tự đại Tự kiêu, tự đại là khờ dại Vì mình hay, còn nhiều người hayhơn mình Mình giỏi, còn nhiều người giỏi hơn mình Tự kiêu, tự đại tức là thoái bộ

"Sông to, biển rộng, thì bao nhiêu nước cũng chứa được, vì độ lượng nó rộng và sâu Cái chén nhỏ, cái đĩa cạn một chút nước cũng đầy tràn, vì độ lượng nó hẹp quá Người mà tự kiêu, tự mãn, cũng như cái chén, cái đĩa cạn"1

Người phân tích ai cũng cần phải luôn luôn cầu tiến bộ Không tiến bộ thì khôngngừng lại Trong khi mình ngừng lại thì người ta cứ tiến bộ Kết quả là mình thoái

bộ, lạc hậu Ai cũng cần luôn luôn tự kiểm điểm, tự phê bình, những lời mình đãnói, những việc mình đã làm, để phát triển điều hay của mình, sửa đổi khuyết điểmcủa mình Đồng thời phải hoan nghênh người khác phê bình mình Tự mình phảichính trước, mới giúp được người khác mình Mình không chính, mà muốn ngườikhác chính là vô lý

Thứ hai là đối với người:

Chớ nịnh hót người trên Chớ xem khinh người dưới Thái độ phải chân thành,khiêm tốn, phải thật thà đoàn kết Phải học người và giúp người tiến tới Phải thựchành chữ bác ái

Thứ ba là đối với công việc:

Phải để công việc nước lên trên việc tư việc nhà Đã phụ trách việc gì, thì phảiquyết làm cho kỳ được, cho đến nơi đến chốn, không sợ khó nhọc, không sợ nguyhiểm Bất kỳ việc to, việc nhỏ, phải có sáng kiến, phải có kế hoạch, phải cẩn thận,phải quyết làm cho thành công

Việc thiện thì dù nhỏ mấy cũng phải làm Việc ác thì nhỏ mấy cũng tránh Việc gì

dù lợi cho mình, phải xét nó có lợi cho nước không? Nếu không có lợi, mà có hạicho nước thì quyết không làm

Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: Một dân tộc biết cần, kiệm, liêm, chính, chícông vô tư sẽ là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc vănminh, tiến bộ Vì vậy, cần, kiệm, liêm, chính là nền tảng tinh thần của một xã hộihưng thịnh, đi lên Trái lại, trong bất kỳ giai đoạn nào, thời điểm nào để cho cácbệnh quan liêu, tham ô, lãng phí, xa hoa hoành hành, xã hội, chế độ sẽ đứng trướcnguy cơ mục nát, suy vong

Chủ tịch Hồ Chí Minh phân tích:

Ai chẳng muốn cho tự mình thành một người tốt,

Con cháu mình sung sướng,

cù giản dị của Người Trong suốt cuộc đời, Người luôn làm việc cần cù và học tậpkhông mệt mỏi Chiếc máy chữ nho chính là trợ thủ trung thực trong công việc.Những việc có thể tự làm được, Chủ tịch Hồ Chí Minh không để người khác giúp.Điều làm ai cũng đặc biệt cảm động là khi Người - một lãnh tụ của Đảng, của dân tộc

từ trần, trên người vẫn mặc bộ quần áo ka ki bạc màu và đi đôi giày vải

Chí công vô tư có nghĩa là hết sức lo cho việc chung không mang tư lợi Hết sức

vì sự công bằng, đặt lợi ích của tập thể, của Đảng, của cách mạng, của nhân dân,của Tổ quốc lên trên các lợi ích riêng tư Thực hiện chí công vô tư cũng có nghĩanhư thực hiện đạo đức mình vì mọi người, mọi người vì mình, theo tinh thần củachủ nghĩa tập thể Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu ra một quan điểm cơ bản là: Nângcao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân, bởi vì, theo Người: Chủnghĩa cá nhân là một kẻ thù nguy hiểm của đạo đức cách mạng và chủ nghĩa xãhội "Chủ nghĩa cá nhân là một kẻ địch hung ác của chủ nghĩa xã hội - Người cách

mạng phải tiêu diệt nó"1 Chủ nghĩa cá nhân là một thứ gian ngoan, xảo quyệt Nókhéo léo dỗ dành người ta đi xuống dốc Nó

là nguyên nhân sinh ra các căn bệnh tham ô, hủ hoá, lãng phí, xa hoa, tham danh,trục lợi, thích địa vị, quyền hành, tự kiêu, tự đại, coi thường tập thể, xem khinh quần chúng, độc đoán, chuyên quyền, quan liêu, mệnh lệnh, v.v

Cũng do chủ nghĩa cá nhân mà mất đoàn kết, thiếu tính tổ chức, tính kỷ luật, kémtinh thần trách nhiệm, không chấp hành đúng đường lối, chính sách của Đảng và củaNhà nước, làm hại đến lợi ích của cách mạng

Chủ nghĩa cá nhân ẩn nấp trong mỗi con người Nó chỉ chờ dịp người ta có thànhcông hay gặp thất bại để nổi lên Cho nên, muốn củng cố, nâng cao đạo đức cáchmạng, thì phải đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân

ở đây cần chú ý phân biệt rõ các khái niệm "chủ nghĩa cá nhân", "lợi ích cá nhân", "cá

nhân" để tránh nhầm lẫn bởi sự xuyên tạc của kẻ thù Chủ tịch Hồ Chí Minh là người

có lòng yêu thương con người sâu sắc, hết sức tôn trọng cá nhân và các lợi ích, cácquyền của mỗi cá nhân con người Cho nên Người khẳng định: Đấu tranh chống chủnghĩa cá nhân không phải là giày xéo lên lợi ích cá nhân, mỗi người đều có tính cáchriêng, sở trường riêng, đời sống riêng của bản thân và gia đình mình Nếu những lợiích cá nhân đó không trái với lợi ích tập thể thì không có gì là xấu cả Chỉ có trongchủ nghĩa xã hội thì những lợi ích cá nhân mới được đảm bảo và tính cách riêng, sởtrường riêng được phát huy Vì thế ngày nay, Đảng, Nhà nước ta tiếp tục khẳng định

rõ thêm là: Mọi chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đều phải làm sao thoảmãn được những lợi ích cá nhân chính đáng của người lao động, trước hết là lợi íchvật chất, coi đó là một trong những động lực cơ bản thúc đẩy kinh tế - xã hội pháttriển

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, người cán bộ giữ được cần, kiệm, liêm, chính làngười chí công, vô tư, tức là chính tâm, thân dân Một người chính tâm, thân dân làngười có ý thức phục vụ nhân dân, đặt lợi ích của nhân dân, của Tổ quốc và Đảnglên trên hết Người khuyên cán bộ, đảng viên dù ở bất kỳ đâu, bất kỳ làm việc gì, bất

kỳ địa vị nào và hoàn cảnh nào cũng phải luôn luôn đặt lợi ích của Tổ quốc, củanhân dân lên trên hết, trước hết Phải giữ vững đạo đức cách mệnh là chí công, vô

tư Như vậy, có thể nói, cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư là cái cần để "làmviệc, làm người, làm cán bộ phụng sự Đoàn thể, giai cấp và nhân dân, Tổ quốc vànhân loại"

Nhân, nghĩa, trí, dũng, tín.

Cũng là một cách khái niệm những phẩm chất cơ bản của đạo đức cách mạng,song nhằm vào đối tượng chính là cán bộ, đảng viên, nhất là với người lãnh đạo,

Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng họ cần có đức tính nhân, nghĩa, trí, dũng, tín.

Nhân: Tức là cần có lòng bác ái, yêu nước, yêu đồng bào Thật thà thương yêu,

hết lòng giúp đỡ đồng chí và đồng bào Vì thế mà kiên quyết chống lại những việc

có hại đến Đảng, đến nhân dân Vì thế mà sẵn lòng chịu cực khổ Vì thế mà khôngham giàu sang, không e ngại cực khổ, không sợ uy quyền

Nghĩa: là thẳng thắn, không có tư tâm, không làm việc bậy, không có việc gì phải

giấu Đảng Ngoài lợi ích của Đảng, không có lợi ích riêng phải lo toan Lúc Đảnggiao cho việc, thì bất kỳ to nhỏ, đều ra sức làm cẩn thận Thấy việc phải thì làm.Thấy việc không phải thì nói Không sợ người ta phê bình mình, mà phê bình ngườikhác cũng luôn luôn đúng đắn

Trí: là sáng suốt Vì không có việc tư túi nó làm mù quáng, cho nên đầu óc trong

sạch, minh mẫn Dễ hiểu lý luận để tìm phương hướng Biết địch, biết mình Biếtxem người, biết xét việc Biết người tốt thì nâng đỡ Biết người xấu thì không dùng

Vì vậy, mà biết làm việc, tránh việc có hại cho Đảng, biết vì Đảng mà cất nhắcngười tốt, đề phòng người gian

Dũng: là dũng cảm, gan góc Gặp việc phải quả quyết, phải có gan làm, nhưng

không làm liều, mà làm có kế hoạch Thấy khuyết điểm có gan sửa chữa Cực khổ,khó khăn có gan chịu đựng Có gan chống lại sự vinh hoa, phú quý, không chínhđáng, nếu cần thì có gan hy sinh cả tính mạng cho Đảng, cho Tổ quốc, không baogiờ rụt rè, nhút nhát

Tín: nói cái gì phải nói cho dân tin Nói và làm phải nhất trí Làm thế nào cho dân

tin, dân phục, dân yêu

Là người lãnh đạo cần có đủ 5 đức tính cơ bản: nhân, nghĩa, trí, dũng, tín Trướcđây, sau khi nói giá trị của các đức tính nhân, nghĩa, lễ, Mạnh Tử còn cho rằng bậcđại trượng phu ở đời phải là người:

Phú quý bất năng dâm

Bần tiện bất năng di

Uy vũ bất năng khuất

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận nội dung đó hết sức phù hợp và tinh tế, mang ýnghĩa giáo dục cao Người dịch là:

Giàu sang không thể quyến rũ

Nghèo khó không thể chuyển lay

Uy vũ không thể khuất phục

Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng ngày nay người cán bộ, đảng viên cần phải cónhững đức tính đó mới có thể vượt qua mọi khó khăn, gian khổ và các thử tháchphức tạp trong đời hoạt động cách mạng Theo Người, có đạo đức cách mạng thìphải có tinh thần "Tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu Hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc", nghĩa làcán bộ, đảng viên có đạo đức cách mạng thì: Lúc có khó khăn gian khổ, phải đitrước Còn khi có sướng vui, thì nên hưởng sau

Trong Lời kết thúc buổi ra mắt của Đảng Lao động Việt Nam ngày 3 tháng 3 năm

1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: "Đảng Lao động Việt Nam là Đảng của giai cấpcông nhân và nhân dân lao động, nghĩa là những người thợ thuyền, dân cày và laođộng trí óc kiên quyết nhất, hăng hái nhất, trong sạch nhất, tận tâm tận lực phụng sự

Tổ quốc và nhân dân Những người mà: giàu sang không thể quyến rũ, nghèo khó

không thể chuyển lay, uy lực không thể khuất phục"1 Đó là những phẩm chất đạođức không thể thiếu ở người cách mạng, nhất là người cộng sản, những con người

"quang minh chính đại" mà dưới thời phong kiến đó là khí phách của các bậc trượngphu Người nói về cụ Huỳnh Thúc Kháng là người giàu sang không làm xiêu lòng,nghèo khổ không làm nản chí, oai vũ không làm sờn gan Đó chính là một trongnhững tấm gương mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra để cán bộ, đảng viên noi theo.Với người cách mạng, đạo đức phải được xây dựng trên nền tảng lợi ích của nhândân và chỉ nhằm tới nhân dân mà định chí Sự giàu sang không thể làm cho mìnhthèm muốn, ham mê; sự nghèo khó không thể làm cho mình nao núng, các uy quyền,

vũ lực không thể làm cho mình nhụt chí, không thể làm cho mình khuất phục, đầu

hàng Nói như vậy, không có nghĩa là mọi con người không mong muốn có cuộcsống giàu sang, mà chỉ ham chuộng khổ hạnh và bần cùng, mà trái lại, ai ai cũngmong muốn và quyết tâm phấn đấu hy sinh để xây dựng một xã hội ấm no, sungsướng Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: "Cả đời tôi chỉ có một mục đích, là phấn đấu choquyền lợi Tổ quốc và hạnh phúc của quốc dân Những khi tôi phải ẩn nấp nơi núinon, hoặc ra vào chốn tù tội, xông pha sự hiểm nghèo - là vì mục đích đó"1 Rõ ràng,việc cán bộ, đảng viên rèn luyện để đạt được phẩm chất tốt đẹp là hết sức cần thiết

Có một nhà văn nước ngoài đã từng tôn vinh Chủ tịch Hồ Chí Minh là một bậcđại Trí, đại Nhân, đại Dũng Người tiêu biểu nhất cho đạo đức cộng sản chủ nghĩatại Việt Nam và kết tinh những đức tính tốt đẹp nhất của dân tộc ta Người đã pháthuy tinh hoa đạo đức cơ bản của phương Đông là Trí, Nhân, Dũng lên một tầm caomới

Đại trí: là ở chỗ Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ thiên tài của giai cấp công nhân

và nhân dân Việt Nam Người đã vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, kế thừa và phát triển các giá trị truyềnthống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại để vạch ra một hệthống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng ViệtNam Đó là tư tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng conngười; về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộcvới sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, của khối đại đoàn kết dân tộc; vềquyền làm chủ của nhân dân, xây dựng nhà nước thật sự của dân, do dân và vì dân;

-về phát triển kinh tế văn hoá, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thầncủa nhân dân; về công tác an ninh quốc phòng và đối ngoại; về xây dựng Đảng trongsạch vững mạnh và những vấn đề nhân văn và đạo đức

Đại nhân: Một điểm nổi bật trong đạo đức của Hồ Chí Minh là lòng thương

người Chủ tịch Hồ Chí Minh suốt đời quan tâm, thương yêu con người, đấu tranhgiải phóng con người khỏi mọi áp bức, bóc lột và đau khổ Ngay từ tuổi thiếu niên, ởNgười đã nung nấu hoài bão phải tìm ra cách làm cho nước ta được độc lập, dân tađược tự do, con người được sống thương yêu nhau như các bậc thánh hiền bìnhđẳng, tự do, bác ái như chủ nghĩa nhân đạo phương Tây từng tuyên bố Vì vậy, mà

1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 6, tr 184

Người đã bôn ba hải ngoại, tìm phương hướng cách mạng, không sợ sa vào chốn lao

tù, hoặc xông pha hiểm nghèo

Chủ tịch Hồ Chí Minh có một lòng yêu thương con người vô hạn, nhất là đối vớinhững người lao động, bị áp bức, bóc lột, bị đọa đầy, đau khổ, nước mất nhà tan.Tình cảm yêu thương của Người đã vượt ra khỏi các giới hạn màu da, chủng tộc vàbiên giới trong đời

Lời kêu gọi của C Mác và Ph ăngghen "Vô sản các nước đoàn kết lại" đã đượctái hiện sống động, đổi mới, giàu tính nhân văn trong những lời kêu gọi thiết tha củaChủ tịch Hồ Chí Minh như những câu ca dao của dân tộc: "Quan san muôn dặm mộtnhà Bốn phương vô sản đều là anh em" Vì vấn đề trung tâm trong tư tưởng đạo đứccủa Chủ tịch Hồ Chí Minh là giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóngcon người, vì hạnh phúc thật sự của loài người Song, chỉ có tấm lòng thương dân vànhững nguyện vọng sâu sắc đối với tự do, hạnh phúc của nhân dân thì vẫn chưa đủ

Có nhân còn phải có dũng Có lý tưởng tốt đẹp là cần thiết, nhưng còn phải có tinhthần hành động kiên quyết để thực hiện ý tưởng ấy

Đại dũng: nhân dân ta vô cùng kính yêu Chủ tịch Hồ Chí Minh, vì suốt cả cuộc đời

của Người đã đấu tranh không biết mệt mỏi và hy sinh cho ham muốn cao cả là làmsao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ta aicũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành Với mục đích đó, Chủ tịch Hồ ChíMinh không quản ngại bất kỳ khó khăn trở ngại nào, dũng cảm kiên cường tiến lên,biểu hiện khí tiết anh hùng cách mạng cao độ Đấy chính là: giàu sang không thểquyến rũ, nghèo khó không thể chuyển lay, uy vũ không thể khuất phục Khí pháchcủa Người là khí phách của dân tộc Thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mấtnước, nhất định không chịu làm nô lệ Hễ còn một tên xâm lược trên đất nước ta, thì tacòn phải tiếp tục chiến đấu, quét sạch nó đi Không có gì quý hơn độc lập tự do ý chíđấu tranh kiên cường, bất khuất và tinh thần lạc quan ấy chính là phẩm chất đạo đứccách mạng thấu suốt đời hoạt động của Người

Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: Đã là người cách mạng khi gặp khó khăn thìphải biết quyết tâm vượt qua Người cách mạng không sợ kẻ địch nào dù cho chúnghung tợn đến mấy, không sợ nhiệm vụ nào dù nặng nề nguy hiểm đến mấy Nhưngngười cách mạng lại sẵn sàng vui vẻ làm trâu ngựa, làm tôi tớ trung thành của nhândân Đối với nhân dân tiến bộ trên thế giới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành biểutượng cho sức mạnh cách mạng của cả dân tộc Việt Nam Có người đã gọi Chủ tịch

Hồ Chí Minh là Đavít của thời đại chúng ta, đã đánh đổ đế quốc Gôliát khổng lồ.Còn UNESCO (Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hoá Liên hợp quốc) đã trịnhtrọng tuyên bố: "Chủ tịch Hồ Chí Minh là một biểu tượng kiệt xuất về quyết tâm của

cả một dân tộc, đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dânViệt Nam, góp phần vào cuộc đấu tranh chung của các dân tộc vì hoà bình độc lậpdân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội"1

1 UNESCO và ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam: Hội thảo quốc tế

Chủ tịch Hồ Chí Minh - anh hùng giải phóng dân tộc, Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội, 1990, tr 5.

Tinh thần yêu lao động, nỗ lực học tập, cầu tiến bộ.

Con người khác con vật ở nhiều điểm, nhưng điểm cơ bản nhất là lao động.Thông qua lao động, con người cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội, cải tạo cả chính mình

và thông qua lao động để không ngừng đáp ứng nhu cầu mọi mặt của đời sống, sángtạo những giá trị văn minh của nhân loại Bất cứ lao động nào có ích cho con người,cho xã hội đều được quý trọng; không nên có sự phân biệt đối xử, coi lao động này

là cao cả, lao động kia là thấp hèn Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy cán bộ và nhân dân

ta, bất cứ nấu bếp, quét nhà hay làm chủ tịch, đều phải lao động cả Bởi lao động là

vẻ vang Do đó, yêu lao động và lao động sáng tạo là một trong những chuẩn mực cơbản của đạo đức cách mạng Điều đó đòi hỏi cán bộ, đảng viên phải gương mẫutrong lao động, đem hết nhiệt tình, trí tuệ làm cho lao động của mình và của tập thểđạt được năng suất và hiệu quả ngày càng cao trong mọi lĩnh vực của đời sống và xãhội, góp phần làm cho công cuộc kháng chiến kiến quốc mau đến thành công

Để lao động đạt hiệu quả cao, đòi hỏi cán bộ, đảng viên phải có tinh thần học tậpkhông ngừng Đây là điều hết sức cơ bản, bởi vì đấu tranh xoá bỏ xã hội cũ là mộtquá trình rất khó khăn, nhưng xây dựng một xã hội mới lại càng khó khăn hơn TheoV.I Lênin, chúng ta chỉ có thể xây dựng một xã hội mới trên cơ sở một nền học vấnhiện đại, mà nếu không có nền học vấn đó thì chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sảncũng chỉ là một ước vọng mà thôi

Điều đó lại càng đặc biệt quan trọng đối với Đảng ta và nhân dân ta, bởi vì Đảngphải lãnh đạo cuộc kháng chiến kiến quốc trong điều kiện hết sức khó khăn, phứctạp Đó là tình trạng của một nền kinh tế lạc hậu, thiếu thốn trăm bề; trong khi đó,trình độ học vấn của nhân dân ta còn thấp, số dân mù chữ còn nhiều Do đó, đòi hỏimỗi cán bộ, đảng viên phải từng bước nắm vững khoa học và công nghệ hiện đại,trước hết là những kiến thức trong lĩnh vực mình hoạt động để hoàn thành tốt nhiệm

vụ mà Đảng và nhân dân giao phó; đồng thời, đem những tri thức ấy phổ biến rộngrãi trong nhân dân để nâng cao sự nhận thức của người dân Muốn làm được điều đó,không có cách nào khác là phải có tinh thần nỗ lực học tập, luôn luôn cầu tiến bộ.Bởi vì "Học không bao giờ cùng Học mãi để tiến bộ mãi Càng tiến bộ, càng thấycàng phải học thêm"1 Do đó, "Phải học, học thêm, học mãi" Theo Chủ tịch Hồ ChíMinh "chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ" Đó là phẩm chất đạođức không thể thiếu được của mỗi cán bộ, đảng viên

Tình thương yêu con người, tình thương yêu đồng bào, đồng chí.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, tình thương yêu con người là một trong nhữngphẩm chất đạo đức cao đẹp Người đòi hỏi mỗi cán bộ, đảng viên phải trở thànhnhững tấm gương có sức cảm hoá, có tính gương mẫu trong mọi hoạt động và phảiluôn luôn chú ý đến phẩm chất yêu thương con người, nhất là tình yêu thương đồngbào, đồng chí; luôn bao dung độ lượng, kể cả đối với những người trót lầm đườnglạc lối, nhằm đánh thức lương tri, đánh thức phần thiện trong con người họ Ngườitin tưởng rằng: "Năm ngón tay cũng có ngón vắn ngón dài Nhưng vắn dài đều họp

nhau lại nơi bàn tay Trong mấy triệu người cũng có người thế này thế khác, nhưngthế này hay thế khác đều dòng dõi của tổ tiên ta Vậy nên ta phải khoan hồng đại độ.

Ta phải nhận rằng đã là con Lạc cháu Hồng thì ai cũng có ít hay nhiều lòng ái quốc Đối với những đồng bào lạc lối lầm đường, ta phải lấy tình thân ái mà cảm hoá

họ Có như thế mới thành đại đoàn kết, có đại đoàn kết thì tương lai chắc sẽ vẻvang"1 Đặc biệt, trong cuộc kháng chiến trường kỳ, gian khổ của dân tộc, cán bộ,đảng viên phải không ngừng bồi dưỡng nâng cao đạo đức cách mạng Cán bộ phảithương đội viên, cán bộ có thân đội viên như chân tay, thì đội viên mới thân cán bộnhư ruột thịt Theo Người, từ tiểu đội trưởng trở lên, từ tổng tư lệnh trở xuống phảisăn sóc đời sống vật chất và tinh thần của đội viên, phải xem đội viên ăn uống nhưthế nào, phải hiểu nguyện vọng và thắc mắc của đội viên Bộ đội chưa ăn cơm, cán

bộ không được kêu mình đói Bộ đội chưa đủ áo mặc, cán bộ không được kêu mìnhrét Bộ đội chưa đủ chỗ ở, cán bộ không được kêu mình mệt

Có thể nói rằng, tình thương yêu con người, nhất là tình thương yêu đối với đồngbào, đồng chí là một phẩm chất không thể thiếu của mỗi cán bộ, đảng viên trongkháng chiến cũng như trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay và mãimai sau

Tinh thần trách nhiệm.

Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nhắc nhở, bất kỳ ai, ở địa vị nào, làm công tác gì,gặp hoàn cảnh nào đều phải có tinh thần trách nhiệm Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh,người có tinh thần trách nhiệm là khi Đảng, Chính phủ, hoặc cấp trên giao cho việc

gì, bất kỳ to hay nhỏ, khó hay dễ, thì họ cũng đem cả tinh thần và lực lượng ra làmcho đến nơi, đến chốn, vượt mọi khó khăn, làm cho thành công; họ luôn nắm vững

chính sách, đi đúng đường lối quần chúng và làm tròn nhiệm vụ Trái lại, làm một

cách cẩu thả, làm cho có chuyện, dễ làm khó bỏ, đánh trống bỏ dùi, gặp sao làmvậy là không có tinh thần trách nhiệm; còn bệnh quan liêu, mệnh lệnh, chủ quan,hấp tấp, tự tư tự lợi là trái hẳn với tinh thần trách nhiệm Người giải thích rõ rằng,Đảng và Chính phủ điều tra, nghiên cứu, cân nhắc cẩn thận nhằm vào lợi ích chungcủa nhân dân để đặt chính sách Cán bộ phải nghiên cứu, hiểu suốt, thấm nhuầnchính sách ấy Theo những chính sách ấy mà điều tra, nghiên cứu, hiểu suốt hoàncảnh thiết thực của đơn vị mình, địa phương mình, rồi đặt kế hoạch rõ ràng, tỷ mỷ,thiết thực, để giải thích, tuyên truyền, cổ động quần chúng, làm cho mọi người hiểuthấu và ủng hộ chính sách của Đảng và Chính phủ như là của họ, rồi thi đua thựchiện đầy đủ chính sách ấy Như thế là làm tròn nhiệm vụ Và để thực hiện chínhsách, làm tròn nhiệm vụ, cán bộ chẳng những phải chịu khó giải thích, tuyên truyền,

cổ động mà còn phải bàn bạc với quần chúng, hỏi han ý kiến, gom góp sáng kiến củaquần chúng, lãnh đạo quần chúng và hoan nghênh quần chúng phê bình… Theo đó,tách rời chính sách ra một đường, nhiệm vụ ra một đường là sai lầm; tách rời chínhsách, nhiệm vụ ra một đường và đường lối quần chúng ra một đường cũng là sailầm

Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, tinh thần trách nhiệm là một trong những nhân tốgóp phần chiến thắng khuyết điểm, chiến thắng kẻ thù xâm lược, như Người đã

1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 4, tr 246-247

khẳng định: "Cuộc kháng chiến vĩ đại của ta đã tỏ rằng nhân dân và bộ đội ta rất tiến

bộ Công việc kháng chiến kiến quốc ngày càng nhiều, càng mới, càng to, càng phức

tạp Cán bộ ta không khỏi vấp khuyết điểm trong tiến bộ Nhưng với sự giáo dục của Đảng, của Chính phủ và của quần chúng, cùng với lòng kiên quyết dùi mài tinh thần

nhiệm vụ của cán bộ, chúng ta nhất định chiến thắng khuyết điểm cũng như nhất

định chiến thắng thực dân"1

Ngoài những chuẩn mực đạo đức cơ bản trên, theo quan điểm của Chủ tịch HồChí Minh, cán bộ, đảng viên còn cần có những đức tính quý báu khác nữa như phảikhiêm tốn, giản dị, thống nhất giữa lời nói và việc làm, có tinh thần quốc tế trongsáng, v.v…

2 Nguyên tắc xây dựng đạo đức mới theo tư tưởng

Hồ Chí Minh

Tổng kết thực tiễn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu lên những nguyên tắc xây dựngnền đạo đức mới trong xã hội và chính Người đã suốt đời không mệt mỏi tự tudưỡng rèn luyện mình và giáo dục, động viên cán bộ, đảng viên, nhân dân cùng thựchiện Đó là:

a) Nói đi đôi với làm, phải nêu gương về đạo đức

Đối với mỗi người, lời nói phải đi đôi với việc làm Đây là một nguyên tắc cơbản trong thang giá trị đạo đức mới, đạo đức cách mạng Nói đi đôi với làm đồngthời cũng là một phẩm chất đạo đức cách mạng cao đẹp của mỗi cán bộ, đảng viên.Khác với đặc điểm đạo đức của giai cấp bóc lột, chỉ nói mà không làm; bắt ngườikhác làm mà bản thân thì không thực hiện, khi có lợi ích kinh tế thì chỉ đem lại chomình không phân chia cho người khác

Sức thuyết phục to lớn của tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh không chỉ ở sự caođẹp của tư tưởng, mà là sự cao đẹp của chính toàn bộ cuộc sống và đời hoạt độngcách mạng của Người Đó là sự thống nhất giữa động cơ, lời nói, hành vi đạo đức.Toàn bộ cuộc đời và hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh là một mẫuhình chuẩn mực về đạo đức Người đã từng nói: Đối với các dân tộc phương Đônggiàu tình cảm và đối với họ thì "một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bàidiễn văn tuyên truyền"1 Cho nên nói thì phải làm, nói ít làm nhiều Tránh nói màkhông làm, nói nhiều làm ít, nói một đường làm một nẻo Người thường căn dặn cán

bộ, trước quần chúng không phải cứ viết lên trán hai chữ cộng sản mà ta được họyêu quý Muốn hướng dẫn, lãnh đạo nhân dân thì mình phải làm mực thước cho họbắt chước Và quần chúng chỉ quý mến những người có tư cách, đạo đức

Năm 1945, dưới ách thống trị của Nhật - Pháp, nạn đói diễn ra rất nghiêm trọng.Cách mạng Tháng Tám thành công, với cương vị là Chủ tịch nước, Hồ Chí Minh đãkêu gọi đồng bào nhường cơm sẻ áo cho nhau Và chính Người là tấm gương mẫumực Cứ mười ngày Người nhịn ăn một bữa, mỗi tháng nhịn ăn ba bữa, đem gạo đó

để cứu dân nghèo Tấm gương mẫu mực của Người đã được nhân dân noi theo và

1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 6, tr 347

hưởng ứng trở thành một phong trào sâu rộng trong toàn xã hội, có ý nghĩa thiết thựcchống giặc đói, giặc ngoại xâm.

Tự mình gương mẫu, đồng thời Chủ tịch Hồ Chí Minh chú trọng đến tác dụnggiáo dục đạo đức của các tấm gương sáng trong lịch sử dân tộc, lịch sử cách mạng

và trong hiện thực đấu tranh xây dựng, bảo vệ đất nước cho cán bộ, đảng viên vànhân dân Người đề xướng việc thiết lập tủ sách "người tốt, việc tốt", không chỉ nêunhững tấm gương anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc, mà cả những việc nhỏ mà tốt

để giáo dục cho mọi người Người yêu cầu, cha mẹ làm gương cho các con, anh chịlàm gương cho em, ông bà làm gương cho con cháu, lãnh đạo làm gương cho cán

bộ, nhân viên…

b) Xây đi đôi với chống

Xây đi đôi với chống là một nguyên tắc cơ bản trong giáo dục, rèn luyện đạo đứccách mạng Cùng với việc xây dựng đạo đức mới, bồi dưỡng những phẩm chất nhâncách tốt đẹp cho mọi tầng lớp nhân dân, nhất thiết phải chống những biểu hiện phiđạo đức và những hành vi sai trái, xấu xa, trái với những yêu cầu của đạo đức mới,

đó là "chủ nghĩa cá nhân" Xây đi đôi với chống là muốn xây dựng phải chống,chống nhằm mục đích xây dựng Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì phải chốngchủ nghĩa cá nhân

Xây dựng đạo đức mới, trước hết phải được tiến hành bằng giáo dục, từ gia đìnhđến nhà trường, tập thể và toàn xã hội Những phẩm chất chung nhất phải được cụthể hóa sát hợp với các tầng lớp, đối tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cụ thể hóa cácphẩm chất đạo đức cơ bản đối với từng giai cấp, tầng lớp, lứa tuổi và nhóm xã hội.Trong giáo dục, vấn đề quan trọng là phải khơi dậy ý thức đạo đức lành mạnh củamọi người để họ nhận thức được và tự giác thực hiện Trong đấu tranh chống lại cáitiêu cực, lạc hậu, trước hết phải chống chủ nghĩa cá nhân, phải phát hiện sớm, phảichú ý phòng ngừa, ngăn chặn

Để xây và chống, cần phát huy vai trò của dư luận xã hội, tạo ra phong trào quầnchúng rộng rãi, biểu dương cái tốt, phê phán cái xấu, từ đó biến những tư tưởng đạođức mới như cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư thành hiện thực Bởi vậy, Chủtịch Hồ Chí Minh đã phát động các phong trào thi đua yêu nước rộng rãi Như cácphong trào tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí, chốngbệnh quan liêu; các cuộc vận động như "3 xây, 3 chống", viết sách "Người tốt, việctốt" để tuyên truyền, giáo dục về đạo đức, lối sống

c) Phải tu dưỡng đạo đức suốt đời

Việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức ở mỗi con người, cũng như việc xây dựng mộtnền đạo đức mới trong xã hội không phải là việc đơn giản, có thể hoàn thành ngaytrong một sớm, một chiều Mà đó là một quá trình đấu tranh liên tục, thường xuyên,lâu dài, cực kỳ gian khó đối với mỗi con người và toàn xã hội

Trong mỗi con người cũng như toàn xã hội đều có mặt thiện và mặt ác, phần tốt

và phần xấu Các mặt đối lập đó thường xuyên đấu tranh giằng co với nhau Trongnhững cuộc đấu tranh giằng co như vậy, không phải là không có đau đớn, hy sinh cả

về tinh thần, tình cảm cũng như về thể xác Hơn nữa con người phải qua lao động,sản xuất kiên cường và trải qua những cảnh chiến đấu gian khổ mới có đạo đức cách

mạng Điều đó tựa như hạt gạo phải trải qua đạp, giã, cọ xát mới trở nên trắng trong,

có giá trị với con người

Đối với người cán bộ, đảng viên, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định, đạo đứccách mạng phải qua đấu tranh, rèn luyện bền bỉ mới thành Người viết: "Đạo đứccách mạng không phải trên trời sa xuống Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằngngày mà phát triển và củng cố Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyệncàng trong"1

Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu cán bộ, đảng viên và nhân dân ta phải rèn luyện,

tu dưỡng đạo đức suốt đời Bởi vì, mỗi con người sống ở trên đời đều phải trải qualăn lộn trong công việc thực tế, phần thuận thì ít, khó khăn, vất vả là nhiều, do đógian nan rèn luyện với tinh thần kiên trì nhẫn nại mới có thành công, mới có đạo đứccách mạng Người dạy: "Một dân tộc, một đảng và mỗi con người, ngày hôm qua là

vĩ đại, có sức hấp dẫn lớn, không nhất định hôm nay và ngày mai vẫn được mọingười yêu mến và ca ngợi, nếu lòng dạ không trong sáng nữa, nếu sa vào chủ nghĩa

cá nhân"2

Tự rèn luyện có vai trò rất quan trọng Rèn luyện đạo đức phải dựa trên tinh thần

tự nguyện, tự giác, dựa vào lương tâm của mỗi người, trên tinh thần tự phê bình vàphê bình trong tập thể cùng với sự tác động của dư luận, nhân dân, của định hướngtuyên truyền, giáo dục của Đảng và Nhà nước Trong đó, tự phê bình và phê bình làmột phương sách tốt nhất trong rèn luyện đạo đức cách mạng Chủ tịch Hồ Chí Minhkhẳng định, đã là người thì ai cũng có chỗ hay, chỗ dở, chỗ xấu, chỗ tốt, ai cũng cóthiện, có ác ở trong mình Vấn đề là dám nhìn thẳng vào con người mình, không tựlừa dối, huyễn hoặc; thấy rõ cái hay, cái tốt, cái thiện để phát huy và thấy rõ cái dở,cái xấu, cái ác để khắc phục Thang thuốc hay nhất là thiết thực phê bình và tự phêbình

Mục đích phê bình cốt để giúp nhau sửa chữa, giúp nhau tiến bộ, cốt để sửa đổicách làm việc cho tốt hơn, đúng hơn, cốt đoàn kết và thống nhất nội bộ Tự phê bình

và phê bình là thứ vũ khí sắc bén nhất, giúp cho Đảng ta mạnh và ngày càng thêmmạnh Nhờ nó mà chúng ta sửa chữa khuyết điểm, phát triển ưu điểm, tiến bộ khôngngừng Người cho rằng: "Một Đảng mà giấu giếm khuyết điểm của mình là một Đảnghỏng Một Đảng có gan thừa nhận khuyết điểm của mình, vạch rõ những cái đó, vìđâu mà có khuyết điểm đó, xét rõ hoàn cảnh sinh ra khuyết điểm đó, rồi tìm kiếm mọicách để sửa chữa khuyết điểm đó Như thế là một Đảng tiến bộ, mạnh dạn, chắc chắn,chân chính"1

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng cũngnhư trong giáo dục, rèn luyện, xây dựng đạo đức cách mạng cho cán bộ và đảngviên cần coi trọng việc tự phê bình và phê bình và thực hiện nó với tinh thần đồngchí trong sáng, tôn trọng, hiểu biết lẫn nhau, nghiêm túc và khoan dung Thấu tìnhđạt lý, tự giác, tự nguyện và trung thực, có phê phán, có đấu tranh để xây dựng, đểđoàn kết Chính vì đoàn kết, vì nhất trí mà đấu tranh và phê phán, tất cả vì mục

1 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 9, tr 293

2 Hồ Chí Minh, Sđd, tập 12, tr 557-558

tiêu, lý tưởng và lợi ích chung Theo Người, tu dưỡng đạo đức phải được thực hiệntrong mọi hoạt động thực tiễn, trong đời tư cũng như trong sinh hoạt cộng đồng,trong mọi mối quan hệ của mình.

Tóm lại, sự hình thành, phát triển tư tưởng đạo đức

Hồ Chí Minh là quá trình kết tinh lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tiếp thu chọn lọccủa triết lý tư tưởng văn hoá phương Đông và văn hoá phương Tây Được sinh ra

và lớn lên trong một đất nước - dân tộc có hàng ngàn năm văn hiến, đạo đức và tưtưởng đạo đức của Người được hun đúc, kế thừa truyền thống đạo đức văn hoá dântộc và chính Người với cả cuộc đời sự nghiệp cách mạng vì nước, vì dân tạo nêntấm gương trong sáng, mẫu mực tuyệt vời Đạo đức với Người không những thểhiện bằng hành vi, hành động cách mạng tích cực, triệt để cho sự nghiệp cáchmạng mà còn giáo dục và trực tiếp xây dựng đạo đức mới - đạo đức cộng sản chocác thế hệ người Việt Nam, trước hết là đội ngũ cán bộ, đảng viên Nhờ đó đã gópphần làm nên những kỳ tích của nước nhà trong đấu tranh giải phóng dân tộc, xâydựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa

Ngày nay, trước bối cảnh quốc tế và trong nước hết sức phức tạp, sự nghiệp xâydựng và bảo vệ Tổ quốc giành thắng lợi, trước hết phải bằng sức mạnh ở trong nước,

đó là sức mạnh của chính trị, kinh tế, văn hoá, quốc phòng - an ninh… nhưng suycho cùng vẫn là con người mà ở đó chứa đựng tất cả các yếu tố tư tưởng, văn hoá,đạo đức cách mạng Trong nền kinh tế thị trường với mặt trái của nó và sự nảy sinhcủa các tiêu cực xã hội khác đã tác động không nhỏ đến việc xây dựng đạo đức cáchmạng cho toàn xã hội Hiện nay, một bộ phận cán bộ, đảng viên trong bộ máy Đảng,Nhà nước suy thoái về phẩm chất đạo đức, lối sống…, tham nhũng, tham ô, lãng phítrong nhiều lĩnh vực, nhiều ngành, nhiều nơi chưa được ngăn chặn, thậm chí cóchiều hướng gia tăng, làm giảm lòng tin của quần chúng nhân dân đối với sự lãnhđạo của Đảng, sự điều hành quản lý của Nhà nước, gây hậu quả xấu cho xã hội, cảntrở sự phát triển kinh tế đất nước

Để thực hiện thắng lợi mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,văn minh, đòi hỏi toàn Đảng, toàn dân, toàn quân phải đẩy mạnh hơn nữa việcnghiên cứu, quán triệt và nắm vững tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, từ đó có các chủtrương, giải pháp vận dụng cụ thể trong từng lĩnh vực để nâng cao hiệu quả, chấtlượng xây dựng đạo đức cách mạng cho các đối tượng, trước hết là đội ngũ cán bộ,đảng viên, vì họ là những người quyết định hết thảy sự thành bại của sự nghiệp đổimới theo con đường xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Phần thứ hai

Quán triệt, vận dụng

tư tưởng đạo đức Hồ chí minh vào xây dựng đạo đức cán bộ

trong thời kỳ mới

I Giá trị tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong quá trình vận dụng xây dựng đạo đức cách mạng

cho cán bộ thời kỳ mới

1 Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh mở đầu cuộc cách mạng trong lĩnh vực đạo đức, vũ khí lý luận sắc bén, nền tảng cho cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân ở nước ta

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đãthường xuyên quan tâm đến vấn đề đạo đức Những tư tưởng và tấm gương đạođức của Người là một bộ phận trong toàn bộ di sản vô giá mà Người đã để lại choĐảng, nhân dân ta và muôn đời sau Nghiên cứu học tập những tư tưởng và tấmgương đạo đức của Người để xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa là mộtnhiệm vụ vô cùng quan trọng trong giai đoạn hiện nay

Những tư tưởng đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mở đầu cuộc cách mạngtrong lĩnh vực đạo đức ở nước ta, đồng thời cũng làm phong phú thêm kho tàng đạođức học Mác - Lênin trên nhiều mặt quan trọng Trong những tư tưởng và tấmgương đạo đức của Người đã thể hiện rõ tính cách mạng và tính khoa học của chủnghĩa Mác - Lênin, bản chất tiên tiến của giai cấp vô sản, tinh hoa của văn minhnhân loại và những truyền thống tốt đẹp của dân tộc Đó là một nền đạo đức củahôm nay, của ngày mai và mai sau

Hệ thống tư tưởng đạo đức của Người thường được trình bày rõ ràng, giản dị,nhiều khi cô đọng, súc tích như những châm ngôn, nhưng chứa đựng những chuẩnmực chính xác để đánh giá mọi tư tưởng và hành động của con người và hướng dẫncon người vươn tới cái cao đẹp Sức thuyết phục của đạo đức Hồ Chí Minh khôngchỉ ở những tư tưởng Người nêu lên mà còn ở sự cao đẹp của chính cuộc sống màNgười đã sống Đó là một mẫu mực đạo đức nhất quán của một cuộc đời trọn vẹn,luôn luôn thống nhất lời nói và việc làm, tư tưởng với hành vi, động cơ với hiệu quả

trong đạo đức Người mãi mãi là tấm gương trong sáng tuyệt vời của một người

thầy, vị lãnh tụ, người cha, người bác kính yêu và gần gũi của mỗi con người ViệtNam, người chiến sĩ cộng sản quốc tế lỗi lạc, người bạn thân thiết của các dân tộc bị

Người đặc biệt quan tâm đến vấn đề đạo đức của cán bộ, đảng viên vì cán bộ,đảng viên là "cái gốc của mọi công việc", "vừa là người lãnh đạo lại vừa là ngườiđầy tớ trung thành của nhân dân" Cán bộ, đảng viên phải là những người vừa cóđức, vừa có tài Trong quan hệ giữa đức và tài Người luôn luôn khẳng định đạo đức

là cái nguồn, cái gốc, cái nền tảng, là cái "căn bản" của người cách mạng và "Nếu

không có đạo đức cách mạng thì có tài cũng vô dụng" Người cho rằng, việc tudưỡng đạo đức phải là việc làm thường xuyên đối với mỗi cán bộ, đảng viên.Nhiều khi rèn luyện đạo đức lúc cách mạng đang thuận lợi còn khó hơn lúc cáchmạng gặp khó khăn, lúc sung sướng khó hơn lúc gian khổ, trong hòa bình khó hơntrong chiến tranh Và khi nhiều tuổi không phải bao giờ cũng dễ hơn lúc còn ít tuổi.Không ai được chủ quan cho rằng đạo đức của mình đã đủ, cũng như tự mãn nghĩrằng hiểu biết của mình đã có thừa Người dạy: "Phải học tập đến già, phải rènluyện đến già", "Ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong"

Đánh giá cao cả hai mặt đức tài của mỗi cán bộ, đảng viên, nhưng đồng thờiNgười cũng luôn chú ý đấu tranh ngăn ngừa những hiện tượng thoái hóa, biến chấthoàn toàn xa lạ với đạo đức cách mạng có thể có trong cán bộ, đảng viên Người đãlưu ý những sai phạm mà cán bộ, đảng viên dễ mắc phải, những tệ nạn xấu xa mànhững phần tử biến chất gây ra, làm tổn hại uy tín và thanh danh của Đảng, làmthiệt hại cho nước, cho dân Những sai phạm hiện nay về đạo đức cách mạng nóichung không ngoài những khuyết điểm sai lầm mà trước kia Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã phê phán, nhưng rõ ràng là mức độ nghiêm trọng hơn, quy mô rộng lớn hơn,thời gian kéo dài hơn, thậm chí, sai lầm khuyết điểm không chỉ ở từng cá nhânriêng lẻ, mà còn đi vào cả cơ chế quản lý kinh tế - xã hội được Nghị quyết Đại hộiĐảng lần thứ VIII, IX, X đã phân tích, phê phán mạnh mẽ Dự thảo Nghị quyết Đạihội Đảng lần thứ XI đã nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đạo đức cách mạng trong giaiđoạn mới và chỉ ra những hạn chế, khuyết điểm về phẩm chất, đạo đức, lối sốngcủa cán bộ, đảng viên Dự thảo chỉ rõ: Trong một thời gian dài, những hiện tượng

tiêu cực ấy đã được thể chế hóa, tức là biến thành thể lệ, chế độ, quy định của chính bộ máy quản lý, hoặc tập quán hóa, tức là biến thành điều quen mắt với mọi

người Biểu hiện: hành chính quan liêu, tập trung quan liêu, bảo thủ trì trệ, cùngvới các hệ quả của nó, dẫn tới vi phạm quyền làm chủ tập thể của nhân dân laođộng, cửa quyền gia trưởng, xa quần chúng, xa thực tế, vô trách nhiệm, nói dối và

bỏ qua việc nói dối, thấy đúng không dám bảo vệ, thấy sai không dám đấu tranh,

cơ hội, lựa chiều để được lòng hoặc né tránh để yên phận mặt khác các tệ nạnlãng phí xa hoa trong tiêu pha, tiệc tùng, chiêu đãi, quà cáp biếu xén… làm đảo lộn

cả lối sống xã hội chủ nghĩa bao lâu nay chúng ta gia công xây dựng

Con người đẻ ra cơ chế nhưng một khi cơ chế đã được xác định thì sự vận độngcủa cơ chế lại ràng buộc chi phối con người, kể cả những người đã tạo lập ra cơ chế.Một khi tệ nạn tiêu cực thâm nhập được vào cơ chế thì tình hình trở nên phức tạp vàviệc khắc phục chúng càng khó khăn hơn nhiều Sai phạm về đạo đức của một bộphận cán bộ, đảng viên trong những năm gần đây đã gây nên tác hại rất nghiêmtrọng và ảnh hưởng xấu trong đời sống xã hội Những tệ nạn này đã làm cho Nhànước và nhân dân hao phí không biết bao nhiêu tiền của, sức lực và thời gian, sản

xuất trì trệ, đình đốn; đời sống bấp bênh; biên chế phình ra và kém hiệu lực Quyềnlàm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa bị vi phạm nghiêm trọng; thường xảy ra những biểuhiện cơ hội chủ nghĩa, thói nịnh hót bợ đỡ "gió chiều nào xoay chiều ấy" và thườngkhông tránh khỏi hiện tượng trù dập trắng trợn hoặc tinh vi đối với những ngườidám thẳng thắn đấu tranh, kỷ luật của Đảng và pháp luật của Nhà nước không đượcchấp hành, trật tự trị an kém ổn định; có tình trạng người ngay sợ kẻ gian, người tốt

sợ kẻ xấu, người trung thực chân chính không được bảo vệ

Hậu quả nghiêm trọng và xót xa là làm giảm lòng tin của quần chúng đối vớiĐảng - một tình hình rất không bình thường trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạngcủa Đảng ta Quần chúng tin ở Đảng không chỉ qua đường lối chủ trương, mà theotâm lý xã hội thông thường, trước hết thông qua những hoạt động của các tổ chứcđảng, tổ chức nhà nước và mọi tổ chức khác do Đảng lãnh đạo và những cán bộ,đảng viên cụ thể Thói đạo đức giả của một số cán bộ, đảng viên, nhất là nhữngngười có chức, có quyền, thường gây ra những phản tác dụng rất lớn, trực tiếp đánhvào lòng tin của quần chúng nhanh chóng nhất

Chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa quan liêu còn đem lại những tai hại khác thườngcho chính những người mang hai căn bệnh đó Họ có thể trở thành nhỏ bé, tầmthường đến mức trở nên xa lạ, người khác không còn nhận ra được họ nữa Cái danh,cái lợi, cái chức, cái quyền làm họ mê muội mù quáng, quên cả lẽ phải và tìnhthương, vốn là những giá trị tinh thần rất tốt đẹp của dân tộc mà Đảng ta đã kế thừa

và phát huy

V.I Lênin đã từng nhận định, chủ nghĩa quan liêu là "cái ung nhọt", là "kẻ thùhung ác nhất của chủ nghĩa xã hội", và "nguy hiểm nhất lại là những đảng viên cộngsản đã biến thành những phần tử quan liêu" Còn chủ nghĩa cá nhân không những làbản chất của giai cấp bóc lột, mà còn là tính xấu cố hữu của giai cấp tiểu tư sản.Biện luận của nó thường là những gì "quen thuộc, khó thấy, khó nhận ra nhưng lạigây ra những tai hại làm rã rời giai cấp vô sản" và "nếu có cái gì làm cho chúng tathất bại thì chính là điều đó" Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi chủ nghĩa cá nhân vàchủ nghĩa quan liêu là kẻ địch ở bên trong con người, là "một thứ giặc trong lòngchúng ta" Nó thường ẩn náu kín đáo, hơn nữa, còn được bao che bởi chính chúng ta.Người đòi hỏi cán bộ, đảng viên phải kiên quyết chống lại, phải quét sạch nó đi để

có thể hoàn thành nhiệm vụ cách mạng vẻ vang

Theo tinh thần của V.I Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói đạo đức không phải vìđạo đức mà vì yêu cầu của cách mạng, vì đòi hỏi của cuộc sống Cách đây 25 năm,đồng chí Tổng Bí thư Lê Duẩn cũng đã nhắc nhở mọi người: "Chúng ta không nêncoi thường vấn đề phẩm chất đạo đức cách mạng, thậm chí cho rằng hiện nay vấn đềnày không có gì đáng nói nữa Không phải thế đâu Hiện nay, đứng trước tình hình

và nhiệm vụ mới của toàn quốc mà nói, chúng ta phải đặt vấn đề này mạnh hơnnữa" Thật vậy, cách mạng đang yêu cầu và cuộc sống đang đòi hỏi phải giải quyếtvấn đề đạo đức của xã hội, trước hết là đạo đức của cán bộ, đảng viên một cáchmạnh mẽ, kiên quyết

Nhìn lại những điều Đảng ta đã nói về việc thi hành kỷ luật của Đảng và của Nhà

Để giữ cho đội ngũ của Đảng trong sạch, Đại hội lần thứ V của Đảng chủ trươngphải kiên quyết đưa ra càng sớm càng tốt khỏi hàng ngũ của Đảng tất cả những kẻ

cơ hội, những người tê liệt ý chí cách mạng, những kẻ bóc lột, buôn lậu, đầu cơ,tham ô, hối lộ, ức hiếp quần chúng "bất cứ người đó giữ cương vị gì" "TrongĐảng, trong bộ máy nhà nước, kỷ luật phải bình đẳng, không có ngoại lệ với bất kỳ

ai Khen thưởng cũng phải kịp thời và công bằng Càng giữ chức vụ cao, càng đượcrèn luyện lâu năm trong Đảng nếu phạm kỷ luật thì việc thi hành kỷ luật càng phảinghiêm khắc"1

"Phải kiên quyết đuổi ra khỏi Đảng và cơ quan nhà nước những phần tử thoái hóabiến chất kiên quyết đưa ra truy tố trước pháp luật những phần tử lợi dụng chứcquyền để làm những việc sai trái Phê phán nghiêm khắc và xử lý thích đáng nhữngcán bộ, đảng viên cố ý bao che cho những kẻ phạm pháp Thi hành kỷ luật và phápluật nghiêm minh và bình đẳng với tất cả mọi trường hợp vi phạm Những người giữ

vị trí cao, trách nhiệm lớn mà phạm sai lầm thì càng phải chịu kỷ luật nghiêm khắc.Chấm dứt tình trạng thi hành kỷ luật "trên nhẹ, dưới nặng", "xuê xoa", "bao che" chonhau đã trở thành một cái tệ trong tổ chức đảng và bộ máy nhà nước"1

Có thể thấy Đảng ta đã đề ra những biện pháp đầy đủ và cụ thể để loại trừ những

tệ nạn tiêu cực trong cán bộ, đảng viên Vấn đề là ở chỗ các biện pháp ấy khôngđược thực hiện nghiêm chỉnh, nên chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa quan liêu càng trởnên dày dạn và gây tác hại ghê gớm hơn Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu, trong việcđấu tranh chống các tệ nạn tiêu cực, chống sự thoái hóa biến chất của cán bộ, đảngviên thì tai hại nhất là những biện pháp nửa vời Đối với chúng ta hiện nay, khôngphải là những biện pháp nửa vời, mà là tình trạng nửa vời trong việc thực hiện cácbiện pháp Để có chuyển biến về đạo đức xã hội, không phải là nói cho mạnh, mà

chính là phải làm cho mạnh Vì vậy, nếu cần có thêm biện pháp thì đó chính là thực

hiện kiên quyết và triệt để những biện pháp mà Đảng đã đề ra Tất cả mọi tổ chức

đảng bất kỳ cao hay thấp, tất cả mọi cán bộ, đảng viên bất kỳ ở cương vị nào, trướchết là những người ở cương vị chủ chốt, đều phải thực hiện các biện pháp ấy, đều

phải kiên quyết và triệt để đấu tranh chống các sai phạm về đạo đức, đều phải chịu

trách nhiệm cá nhân về việc thi hành các nghị quyết của Đảng, nhằm nâng cao đạo

đức cách mạng, như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn

Mong muốn của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng là yêu cầu của cách mạng và đòi hỏicủa cuộc sống hôm nay Chẳng những mỗi cán bộ, đảng viên phải cần, phải kiệm màcòn phải thực hành chữ liêm Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cố ý viết chữ "Đời" hoa.Trước lúc vĩnh biệt chúng ta, Người còn dặn lại: "Đảng cần phải có kế hoạch thật tốt

để phát triển kinh tế và văn hóa, nhằm không ngừng nâng cao đời sống của nhân

dân" Đó là "Đời sống mới trong nước Việt Nam mới", đó là mục tiêu, nhiệm vụ của

công cuộc đổi mới mà Đảng, trước hết là mỗi cán bộ, đảng viên phải quyết tâm thựchiện

1 1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V, tập 3, Nxb Sự thật, H.1982, tr 59.

1 Nghị quyết Hội nghị toàn thể lần thứ tư, Ban Chấp hành Trung ương khóa V

2 Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh giữ nguyên giá trị trong thời kỳ mới

Trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc, tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh đã gópphần quan trọng trong sự nghiệp chiến đấu và chiến thắng kẻ thù xâm lược, giànhđộc lập dân tộc và tự do cho nhân dân ta Trong những điều kiện đặc biệt của cáchmạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ vận dụng những mệnh đề đạo đức

có sẵn, dù đó là tư tưởng đạo đức của chủ nghĩa Mác - Lênin, mà Người đã tìm tòi,sáng tạo mới thực hiện cuộc cách mạng về đạo đức và tư duy đạo đức

Trong hoàn cảnh cuộc chiến đấu quyết liệt giành độc lập cho dân tộc, tự do vàhạnh phúc cho nhân dân, tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh sẽ không dễ thực hiện nếubản thân những người và Đảng do Người lãnh đạo không nêu cao tấm gương trungvới nước, hiếu với dân, những phẩm chất cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư vànhất là tinh thần tu dưỡng, rèn luyện trong việc chống chủ nghĩa cá nhân, xây dựng ýthức vì tập thể Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng hầu như tất cả những phạm trù

và mệnh đề tư tưởng đạo đức của quá khứ vào việc xây dựng hệ thống tư tưởng đạođức mới, đạo đức cách mạng Trên cơ sở hệ thống tư tưởng đạo đức cũ đã hình thànhtrải qua hàng nghìn năm, Người thực hiện một cuộc cách mạng về đạo đức làm biếnđổi về căn bản những phạm trù đạo đức quen thuộc trước đây, xây dựng hệ thốngcác phạm trù đạo đức cách mạng mới Nhưng quan trọng hơn, Người đã đưa nhữngphạm trù đạo đức cách mạng mới đó vào cuộc sống, biến nó thành lối sống mới, nếpsống mới, quan hệ mới, thành thực tiễn cuộc sống

Một tư tưởng, nhất là tư tưởng đạo đức nếu chỉ là kết quả thử nghiệm trongphạm vi hạn hẹp ở một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của một dân tộc thì thật khóchứng minh được giá trị khoa học của nó, nhưng với Chủ tịch Hồ Chí Minh hoàntoàn không phải vậy Tư tưởng Hồ Chí Minh, đặc biệt là tư tưởng đấu tranh chođộc lập tự do, cho sự nghiệp giải phóng các dân tộc khỏi áp bức, bóc lột của chế

độ thực dân với tính nhân văn cao cả tất cả vì hạnh phúc cho con người đã đượcthế giới thừa nhận có giá trị nhân loại

Là nhà văn hoá, đương nhiên Hồ Chí Minh đã có những phẩm chất văn hoá,được cả loài người thừa nhận như những giá trị có tính nhân loại Nhưng dù saonhững giá trị ấy chỉ mới được thử nghiệm ở một dân tộc trong hoàn cảnh thế giớichưa có những thay đổi lớn như những năm gần đây Trong tình hình hệ thống xãhội chủ nghĩa đứng trước sự khủng hoảng, các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu

và Liên Xô tan rã, khiến cho một số người hoài nghi về tính đúng đắn của nhữngnguyên tắc đạo đức của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

Có người cho giá trị tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh chỉ có giá trị trong sự nghiệpđấu tranh giải phóng dân tộc ở Việt Nam còn đối với thế giới, nhất là thế giới đang

đi vào thời kỳ hậu công nghiệp, nó sẽ không có những đóng góp nhất định

Thực tiễn mấy chục năm qua, tư tưởng và tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh đốivới Đảng Cộng sản Việt Nam, với nhân dân Việt Nam, nhất là những phẩm chất caoquý về tấm gương đạo đức của Người, không chỉ có giá trị ở Việt Nam khi Ngườicòn sống mà còn có giá trị ở nhiều nước trên thế giới cho đến sau này Những sự

tưởng Hồ Chí Minh về Đảng cầm quyền, về Nhà nước của dân, do dân và vì dân, vềnhững phẩm chất đạo đức cách mạng của người cộng sản Điều đó có thể nói, tưtưởng đạo đức Hồ Chí Minh không chỉ có giá trị hôm nay mà còn có giá trị trườngtồn.

Quy luật lịch sử đã chứng minh, xã hội dẫu có nhiều lần hưng vong, nhưng hướngchung của nhân loại bao giờ cũng đi lên và luôn hướng đến nhu cầu hạnh phúc củacon người hôm nay, ngày mai và mãi mai sau Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vớibản chất nhân bản của nó, chẳng những có giá trị với hôm qua, ngày nay mà chắcchắn còn phát huy tác dụng cả mai sau đối với dân tộc Việt Nam và đối với nhânloại

Trong mấy thập kỷ qua cả nhân loại đã từng chứng kiến sự bùng nổ của văn hoá,trước hết là sự bùng nổ của cách mạng khoa học - kỹ thuật và công nghệ dẫn đếnnhững thay đổi kỳ diệu của bộ mặt thế giới Nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu vàkhẳng định, chính khoa học - kỹ thuật và công nghệ đã tạo cho con người những sứcmạnh khổng lồ có thể sử dụng để phục vụ lợi ích của xã hội cũng như làm hại đếnlợi ích của xã hội Nói cách khác, cách mạng khoa học - kỹ thuật và công nghệkhông chỉ làm tăng sức sản xuất, tạo ra nguồn của cải cho nhân loại mà còn có liênquan mật thiết đến đạo đức xã hội, đặt ra hàng loạt vấn đề mới giữa con người vớicon người, con người với kỹ thuật, con người với thiên nhiên và môi trường Trongtương lai không xa, con người sẽ khắc phục được sự phân biệt giữa lao động chântay và lao động trí óc, giữa thành thị với nông thôn, giữa lĩnh vực sản xuất và phi sảnxuất, tạo ra những nguồn năng lượng mới vô tận Vấn đề toàn cầu hoá, cùng với nó

là vấn đề hợp tác quốc tế sẽ được đặt ra và thực hiện trên quy mô rộng lớn để tăngcường công tác nghiên cứu khoa học, đồng thời cũng để hợp tác trong lĩnh vực sảnxuất tạo ra những nguồn của cải cho xã hội Việc xã hội hoá nền kinh tế, tự động hoá

toàn bộ nền sản xuất và dịch vụ sẽ làm thay đổi tận gốc nhiều mặt nền tảng xã hội,

trong đó có nền tảng đạo đức

Cùng với những tiến bộ của khoa học - kỹ thuật và công nghệ, đời sống nhân dân

và các điều kiện sinh hoạt như ăn, ở, đi lại, các tiện nghi sinh hoạt và giải trí cũngnhư nhiều mặt khác đã và sẽ được cải thiện đáng kể, thậm chí đạt đến trình độ mà

có thể hôm nay chúng ta chưa thể tưởng tượng hết được Con người sẽ có cuộc sốngvăn hoá mới cực kỳ phong phú và đa dạng Xã hội ngày mai đang mở ra chân trờimới vô hạn cho sự phát triển toàn diện con người Con người sẽ không còn là nô lệcủa kỹ thuật mà kỹ thuật phục vụ con người Vấn đề không phải là cơ giới hoá conngười mà là nhân đạo hoá kỹ thuật tạo ra nền tảng mới của chủ nghĩa nhân đạo.Với sự hình thành các tổ chức kinh tế, văn hoá, chính trị siêu quốc gia; sự mởrộng ngày càng mạnh của hợp tác quốc tế, xã hội ngày mai có thể sẽ trải rộng ra trênkhắp cả hành tinh Ngày hôm nay đã có biết bao vấn đề được đặt ra trên quy môhành tinh, như vấn đề sinh thái, vấn đề môi trường, dân số, bệnh tật; vấn đề pháttriển liên ngành khoa học và cả việc phát sinh các tệ nạn xã hội mang tính toàn cầu,

… Đương nhiên, Việt Nam không thể không là một thành viên trong đại gia đình ấycủa ngày mai Từ một nước nông nghiệp còn lạc hậu, chỉ mấy năm gần đây, thế giới