SKKN tích hợp vấn đề dân số trong chương trình địa lý lớp 11

Giáo dục dân số đưa vào nội dung giáo dục phổ thông củ yếu bằng con đường tích hợp lồng ghép với các môn học có sẵn trong chương trình giáo dục phổ thông một cách hợp lý, nhưng chủ yếu l

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

TRƯỜNG THPT NGÔ QUYỀN

Mã số: (Do HĐKH Sở GD&ĐT ghi)

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Người thực hiện: Phan Lương Cao Ngọc Yến Nhi Lĩnh vực nghiên cứu:

- Phương pháp dạy học bộ môn: Địa lý 

- Lĩnh vực khác: 

(Ghi rõ tên lĩnh vực)

Có đính kèm: Các sản phẩm không thể hiện trong bản in SKKN

 Mô hình  Đĩa CD (DVD)  Phim ảnh  Hiện vật khác

(các phim, ảnh, sản phẩm phần mềm)

Năm học: 2016 – 2017

BM 01-Bia SKKN

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

––––––––––––––––––

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: PHAN LƯƠNG CAO NGỌC YẾN NHI

2 Ngày tháng năm sinh: 02 – 11 – 1985

3 Nam, nữ: Nữ

4 Địa chỉ: 344/660 CMT8 – Phường 5 – Quận Tân Bình – TP HCM

7 Chức vụ: Giáo viên

8 Nhiệm vụ được giao: Giáo viên dạy Địa lý – Phó Bí thư Đoàn trường

9 Đơn vị công tác: Trường THPT Ngô Quyền – Đồng Nai

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Cử nhân

- Năm nhận bằng: 2007

- Chuyên ngành đào tạo: Sư phạm Địa lý

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy Địa lý

Số năm có kinh nghiệm: 10

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:

BM02-LLKHSKKN

TÊN ĐỀ TÀI:

TÍCH HỢP VẤN ĐỀ DÂN SỐ TRONG CHƯƠNG TRÌNH

ĐỊA LÝ LỚP 11

I

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Hiện nay việc tích hợp trong giáo dục được thực hiện trong giảng dạy mang lại nhiều lợi ích trong việc hình thành, phát triển năng lực hành động, năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

Mỗi môn học là một lĩnh vực kiến thức khoa học có tính liên ngành, bao gồm một hệ thống các kiến thức cơ bản và cần thiết được kết hợp trên cơ sở thành tựu củ nhiều ngành khoa học – kỹ thuật hiện đại

Tích hợp được hiểu là sự liên kết các thành phần, các bộ phận khác nhau một cách hòa hợp, tương thích trong một tổng thể Dạy học tích hợp được hình thành trên cơ sở những quan điểm tích cực về quá trình dạy và học, gớp phần phát triển tư duy tổng hợp, năng lực giải quyết vấn đề trong quá trình dạy và học của giáo viên và học sinh

Tích hợp trong xây dựng nội dung môn học là sự kết hợp, tổ chức nội dung

từ các môn học, các lĩnh vực học tập khác nhau thành những môn học mới hoặc lồng ghép các nội dung mới, cần thiết vào nội dung vốn có của môn học

Dân số đã và đang là một vấn đề làm các giới chức lãnh đạo các quốc gia cũng như những nhà nghiên cứu về xã hội trên thế giới thực sự “đau đầu” Nhiều người đã gọi những vấn đề toàn cầu trong đó có dân số là một bài toán chưa có cách lý giải chi tiết và đáp số cụ thể Giáo dục dân số đưa vào nội dung giáo dục phổ thông củ yếu bằng con đường tích hợp lồng ghép với các môn học có sẵn trong chương trình giáo dục phổ thông một cách hợp lý, nhưng chủ yếu là thông qua

môn Địa lý

Chính vì vậy, tôi chọn đề tài: “Tích hợp vấn đề dân số trong chương trình Địa lý lớp 11”.

II

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lý luận

Tích hợp trong dạy học Địa lý là sự vận dụng tổng hợp các kiến thức, kỹ năng của Địa lý tự nhiện và Địa lý kinh tế - xã hội vào việc nghiên cứu tổng hợp Địa lý các Châu lục, khu vực và một số quốc gia Mặt khác tích hợp còn sử dụng các kiến thức kỹ năng của các môn học có liên quan như Lịch sử, Sinh học, …

trong dạy học Địa lý, nhằm giúp học sinh hiểu và nắm vững các nội dung học tập giúp nâng cao chất lượng dạy và học

Giúp học sinh hiểu và đánh giá đúng tình hình dân số của Thế giới, các châu lục, các khu vực, quốc gia và trong đó có Việt Nam; nhận thức rõ mối quan hệ giữa dân số với sự phát triển kinh tế - xã hội, ảnh hưởng của sự gia tăng dân số đối với

BM03-TMSKKN

chất lượng cuộc sống; đề ra được các giải pháp đối với tình hình phát triển dân số hiện nay ở một số quốc gia, khu vực

Tránh sự trùng lập, chồng chéo giữa các môn học Tiết kiệm được thời gian học tập và tránh sự nhàm chán trong quá trình dạy – học Làm cho nội dung học tập sinh động hơn

Giúp học sinh phát triển năng lực tư duy, năng lực hành động, năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn một cách hiệu quả trên cơ sở hiểu được bản chất vấn đề

Trong quá trình giảng dạy tích hợp vấn đề dân số trong bộ môn Địa lý giúp học sinh hiểu và nắm vững nội dung bài học hơn

Học sinh hiểu được mối quan hệ tương tác giữa tình hình phát triển dân số với sự phát triển kinh tế - xã hội

Giúp học sinh có những hiểu biết về hành vi thuộc lĩnh vực dân số nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống của bản thân, gia đình và xã hội

Hình thành cho học sinh ý thức tự giác đề ra những quyết định đúng đắn , có tinh thần trách nhiệm, thái độ và hành động hợp lý về dân số

2 Cơ sở t h ực tiễn

Trong thực tế giảng dạy hiện nay, giáo viên chỉ tập trung vào việc cung cấp những kiến thức mới, những phần trọng tâm của bài học chứ chưa chú trọng vào việc lồng ghép những kiến thức cần thiết phải tích hợp trong bài giảng do các kiến thức cần tích hợp chỉ là một phần nhỏ trong bài học

Trong chương trình Địa lý lớp 11 chúng ta dược tìm hiểu về các quốc gia như Hoa Kỳ, Liên bang Nga, Nhật Bản, Trung Quốc …, đây là những quốc đại diện cho xu thế phát triển dân số khác nhau trên Thế giới Do đó việc tích hợp vấn

đề dân số ở các bài giúp cho học sinh hiểu, phân tích, vận dụng liên hệ với dân sô Việt Nam

Để nghiên cứu tốt nội dung của đề tài cần sử dụng một số phương pháp sau đây:

- Phương pháp tham khảo tài liệu: các tài liệu có liên quan về vấn đề dân số trong trường phổ thông, các kênh thông tin từ báo đài, tạp chí, mạng xã hội, …

- Phương pháp thực nghiệm: đối chiếu kết quả điều tra, đánh giá thông qua các bài tập, bài kiểm tra

- Phương pháp quan sát: thông qua việc dự giờ đồng nghiệp nhằm kiểm tra các nội dung liên quan

- Xây dựng kế hoạch, cập nhật thông tin, số liệu mới

III TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP

Việc đào tạo cho học sinh hiện nay phải có kiến thức tổng hợp và toàn diện

Vì vậy trong quá trình giảng dạy bộ môn Địa lý phải biết tích hợp những kiến thức

cần thiết trong nội dung bài giảng Những kiến thức này sẽ bổ sung cho các em tiếp thu và vận dụng vào thực tế dễ dàng hơn

Bộ môn Địa lý bao gồm cả Địa lý tự nhiên và Địa lý kinh tế - xã hội Do vậy

để học sinh nắm một cách tổng thể những kiến thức của bộ môn trong đó có vấn đề dân số để các em nhận thức được chiến lược và chính sách phát triển dân số của Thế giới, của một số quốc gia thông qua đó liên hệ với dân số Việt Nam thông chương trình Địa lý lớp 11 là điều cần thiết Đây là cơ sở đề học sinh trang bị đầy

đủ kiến thức cho chương trình Địa lý Việt Nam ở lớp 12

Trong thực tế dạy học tùy theo nội dung, chường trình bài học và các điều kiện khác mà có nhiều mức độ khác nhau về tích hợp các môn học Trong nội dung

đề tài này tôi xin trao đổi nội dung chính là giảng dạy tích hợp dân số trong chương trình Địa lý lớp 11 với các giải pháp cụ thể như sau:

1 Xác định mức độ tích hợp trong các bài học:

- Tích hợp trong nội bộ môn học, trong đó ưu tiên các nội dung của môn học liên quan đến vấn đề dân số

- Tích hợp liên môn, học sinh tiếp cận với nhiều môn học và có sự liên kết với nhau trong quá trình giải quyết vấn đề dặt ra

- Tích hợp đa môn, nội dung tích hợp có thể tiếp cận trên cơ sở các môn học khác nhau, giúp phát triển các kỹ năng mà học sinh có thể dụng trong tất cả các môn học, giải quyết được các tình huống liên quan đến vấn đề dân số

Dạy theo chủ đề tích hợp trong môn Địa lý rất quan trọng vì đây là môn nghiên cứu cả về tự nhiên lẫn kinh tế - xã hội Nhờ tích hợp kiến thức của các môn học khác, của các vấn đề nóng trong xã hội điển hình là vấn đề về dân số giúp các

em hứng thú hơn trong học tập, trau dồi thêm kiến thức cho bản thân, làm quên với hoạt động nhóm, kết hợp được học đi đôi với hành

2 Những chuẩn bị cần thiết khi soạn bài theo hướng tích hợp:

- Xác định mục tiêu bài học và nội dung cần tích hợp

- Vận dụng những kiến thức, kỹ năng của các môn học có liên quan để quá trình dạy và học tích hợp đạt hiệu quả

- Chuẩn bị cơ sở vật chất và đồ dùng dạy học

3 Những nội dung về dân số cần tích hợp tron giảng dạy chương trình Địa lý lớp 11:

Những kiến thức về dân số và giáo dục dân số phần lớn chỉ cũng dừng lại ở chỗ làm cho học sinh nhận thức được hiện tượng, một số thuật ngữ, khái niệm cơ bản, rút ra được một số kết luận đơn giản về hậu quả của tình hình phát triển dân số

Ví dụ: Bùng nổ dân số và Già hóa dân số (Bài 3), Một số vấn đề dân cư của Châu Phi, Mỹ La – tinh (Bài 5),

4 Các hình thức tích hợp vấn đề dân số trong chương trình giảng dạy Địa lý lớp 11:

a Giáo dục dân số qua giảng dạy bài mới trên lớp:

Ví dụ: Bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu – Phần I: Dân số

Bài 5: Một số vấn đề của Châu lục và khu vực – Phần Dân cư của Châu Phi, Mỹ La - tinh

Bài 6: Dân cư Hoa Kỳ Bài 8: Dân cư Liên bang Nga Bài 9: Dân cư Nhật Bản Bài 10: Dân cư Trung Quốc Bài 11: Dân cư khu vực Đông Nam Á Thông qua nội dung bài học, biểu đồ, tháp tuổi học sinh nắm được đặc điểm dân số, tình hình và nguyên nhân gia tăng dân số, sự phân bố dân cư, những tác động của dân số tới kinh tế - xã hội, môi trường và tài nguyên thiên nhiên

- Nội dung bài học:

+ Bùng nổ dân số và già hóa dân số

+ Tình hình phát triển dân số và sự phân bố dân cư của các khu vực và quốc gia

- Nội dung tích hợp về giáo dục dân số:

+ Cung cấp các khái niệm về dân số trẻ, dân số già, mật độ dân số, tháp dân số

+ Tình hình phát triển dân số ở các châu lục, khu vực và quốc gia

- Cách tiến hành: Giáo viên cho học sinh tìm ra các nội dung:

+ Nguyên nhân, hậu quả và giải pháp của bùng nổ dân số và già hóa dân + Nguyên nhân, hậu quả và giải pháp về tình hình phát triển dân số khác nhâu của các châu lục, khu vực và quốc gia (Châu Phi, Mỹ La – tinh, Hoa Kỳ, Liên bang Nga, Nhật Bản, Trung Quốc, Đông Nam Á)

Ví dụ: Bài 3: Bùng nổ dân số và Già hóa dân

- Nội dung tích hợp về giáo dục dân số:

+ So sánh sự khác biệt vể tình hình dân số của hai nhóm nước

+ Trả lời được vì sao có sự khác biệt đó giữa hai nhóm nước

+ Hậu quả và đề ra giải pháp có vấn đề bùng nổ dân số và già hóa dân số + Liên hệ đến dân số Việt Nam nằm trong nhóm nước đang phát triển

- Cách tiến hành: Sử dụng triệt để đồ dùng dạy học như tranh ảnh, video

clip, biểu đồ, bảng số liệu, … qua đó so sánh được sự khác biệt về dân số của hai

nhóm nước, từ đó đề ra giải pháp về tình hình phát triển dân số của hai nhóm nước

đó, rút ra tình hình phát triển dân số ở Việt Nam

Ví dụ: Bài 5: Dân cư châu Phi và Mỹ La – tinh

- Nội dung tích hợp về giáo dục:

+ Nguyên nhân dẫn đến tỉ suất sinh thô, tử thô, gia tăng tự nhiên đều cao/ + Dân cư châu Phi có ảnh hưởng gì đến sự phát triển kinh tê – xã hội của châu lục này

+ Nguyên nhân dẫn đến đô thị hóa tự phát của Mỹ La – tinh

+ Đô thị hóa tự phát tác động gì đến kinh tế - xã hội của Mỹ La – tinh

Ví dụ: Bài 6: Dân cư Hoa Kỳ

- Nội dung tích hợp về giáo dục dân số:

+ Nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng dân số của Hoa Kỳ trong khi tỉ suất gia tăng dân sồ tự nhiên đang giảm

+ Dân số Hoa Kỳ đang có xu hướng già hóa

+ Thành phần dân cư đa dạng của Hoa Kỳ có ảnh hưởng gì đến vấn đề xã hội của quốc gia này

+ Nguyên nhân dân cư Hoa Kỳ phân bố không đều Sự phân bố dân cư không đều ảnh hưởng gì đến sự phát triển kinh tế của Hoa Kỳ

Ví dụ: Bài 8: Dân cư Liên bang Nga

- Nội dung tích hợp về giáo dục dân số:

+ Nguyên nhân làm cho dân số Liên bang Nga giảm

+ Dân số LB Nga giảm có ảnh hưởng gì đến vấn đề kinh tế - xã hội của nước này

Ví dụ: Bài 9: Dân cư Nhật Bản

- Nội dung tích hợp về giáo dục dân số:

+ Dân số già đem lại những thuận lợi và khó khăn gì cho Nhật Bản

+ Đặc điểm lao động tác động như thế nào đến nền kinh tế - xã hội Nhật Bản

Ví dụ: Bài 10: Dân cư Trung Quốc

- Nội dung tích hợp về giáo dục dân số:

+ Chính sách dân số triệt để đã tác động đến dân số Trung Quốc như thế nào

+ Nhận xét và giải thích đặc điểm phân bố dân cư của Trung Quốc

+ Liên hệ đến chính sách dân số của Việt Nam

Ví dụ: Bài 11: Dân cư Đông Nam Á

- Nội dung tích hợp về giáo dục dân số:

+ Dân cư gây trở ngại gì đến sự phát triển kinh tế trong khu vực Đông Nam Á

b Giáo dục dân số thông qua tranh ảnh, bảng số liệu, biểu đồ, :

Đây là phương tiện trực quan tốt nhất giúp học sinh tiếp cận các nội dung về vấn đề dân số và giáo viên có điều kiện tốt nhất để giáo dục dân số, đặc biệt là sử dụng giáo án điện tử

Các bảng số liệu ( Bảng 3.1, 3.2, 5.1, 6.1, 6.2, 8.2, 9.1), tháp tuổi (hình 8.3), biểu đồ (hình 10.3) trong sách giáo khoa, nếu sử dụng tốt ngoài việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh còn làm cho giờ học hấp dẫn hơn và học sinh chủ động làm việc nhiều hơn

c

Giáo dục dân số thông qua bài tập về nhà:

Thường ở trong hoặc cưới mỗi bài đều có các câu hỏi hay bài tập liên quan đến bài học Việc giao bài tập về nhà sẽ giúp góp phần vào việc củng cố kiến thức

và rèn luyện các kỹ năng cần thiết liên quan tới công tác giáo dục dân số

Ví dụ ở bài 5: Châu Phi có Bài tập 2 : Dựa vào Bảng số liệu nhận xét về sự thay đổi tỉ lệ dân số châu Phi so với các châu lục khác

- Học sinh nhận xét được sự thay đổi tỉ lệ dân số của các châu lục trên Thế giới

- So sánh được tỉ lệ dân số của châu Phi với các châu lục khác và toàn Thế giới

IV HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI

Việc giảng dạy tích hợp dân số qua chương trình Địa lý lớp 11 đã làm cho nhận thức học sinh thay đổi trong cách tiếp cận các nội dung kiến thức Không những có những nhận thức, hành vi đúng dắn về dân số mà còn tạo hứng thú học tập trong bộ môn Địa lý Điều này được thể hiện quả kết quả kiểm tra cuối học kỳ

2 của 4 lớp giảng dạy trong năm học này

Chất

Học

Học

Đặc biệt số lượng học sinh đăng ký học bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý ngày càng tăng

ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG

Việc giảng dạy tích hợp giáo dục dân số trong chương trình Địa lý nói chung

là điều cần thiết đối với nhận thức của học sinh Cách tổ chức giảng dạy và lồng ghép một cách nhẹ nhàng là điều cần thiết Tránh tình trạng tích hợp một các miễn cưỡng sẽ làm cho nội dung bài dạy nặng nề hơn Qua đó giáo viên và học sinh có nhận thức và hành vi đúng đắn đối với công tác dân số Tuy nhiên học sinh chưa quan tâm nhiều đến các nội dung mà giáo viên tích hợp trong giảng dạy,coi đó là phần liên hệ thực tế chứ không phải nội dung cần thiết Nội dung kiến thức bài học tương đối nhiều nên giáo viên chỉ chú trọng đến những kiến thức trọng tâm của bài

Vì vậy cần xây dựng nội dung tích hợp cụ thể đối với những phần cần tích hợp

Do thời gian có ít nên tôi chỉ nghiên cứu trong khả năng có thể nên còn nhiều thiếu sót Kính mong nhận được sự đóng góp của các đồng nghiệp và các cấp quản lý giáo dục

VI DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Sĩ Tuấn – Nguyễn Thụy Bảo Khánh Sổ tay các nước trên Thế giới

Nhà xuất bản giáo dục

2 Lê Thông Sách Giáo khoa địa lý lớp 11 Nhà xuất bản giáo dục Việt

Nam

3 Lê Thông Sách Giáo viên địa lý lớp 11 Nhà xuất bản giáo dục Việt

Nam

4 Phạm Thị Sen Giới thiệu giáo án địa lý lớp 11 Nhà xuất bản Hà Nội.

VII PHỤ LỤC

Giáo án tích hợp phần dân số minh họa

Bà

i 3 : Một số vấn đề mang tính toàn cầu

HĐ 1 : Nhóm

Chia lớp làm 6 nhóm,

Bước 1 :

- Các nhóm 1, 2, 3: Tham khảo thông tin

về mục 1 và phân tích bảng 3.1, trả lời

câu hỏi kèm theo bảng

- Các nhóm 3, 4, 5:Tham khảo thông tin

về mục 2 và phân tích bảng 3.2, trả lời

I Dân số :

1 Bùng nổ dân số

- Dân số trên Thế giới tăng nhanh, 6477 triệu người 2005

- Sự bùng nổ dân số trên Thế giới hiện nay chủ yếu ở các nước đang phát triển

- Tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên qua các thời kỳ giảm nhanh ở nhóm nước phát

câu hỏi kèm theo bảng.

Bước 2 : Đại diện các nhóm lên trình

bày, các nhóm còn lại theo dõi, chất

vấn, bổ sung

Bước 3 : GV kết luận về đặc điểm của

bùng nổ dân số, già hóa dân số và hệ

quả của chúng, kết hợp liên hệ chính

sách dân số của Việt Nam

triển và giảm chậm ở nhóm nước đang phát triển

- Chênh lệch về tỉ lệ gia tăng tự nhiên giữa hai nhóm nước càng lớn

- Dân số tăng nhanh gây sức ép đối với kinh tế - xã hội và tài nguyên, môi trường

2 Già hóa dân số

Dân số Thế giới ngày càng già đi

a

Biểu hiện :

- Tỉ lệ trên 15 tuổi ngày càng thấp, thỉ lệ trên 65 tuổi ngày càng cao, tuổi thọ trung bình ngày càng tăng

- Nhóm nước phát triển có cơ cấu dân số già

- Nhóm nước đang phát triển có cơ cấu dân số trẻ

b

Hậu quả :

- Thiếu lao động

- Chi phí phúc lợi người già lớn

NGƯỜI THỰC HIỆN (Ký tên và ghi rõ họ tên)

Phan Lương Cao Ngọc Yến Nhi