Giải pháp tổ chức không gian khu vực bãi cháy, thành phố hạ long ứng phó với biến đổi khí hậu và nước biển dâng (tt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNGTRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI NGUYỄN TUẤN ANH KHÓA: 2014 - 2016 GIẢI PHÁP TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KHU VỰC BÃI CHÁY THÀNH PHỐ HẠ LONG ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI K

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

NGUYỄN TUẤN ANH KHÓA: 2014 - 2016

GIẢI PHÁP TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KHU VỰC BÃI CHÁY THÀNH PHỐ HẠ LONG ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ NƯỚC BIỂN DÂNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUY HOẠCH VÙNG VÀ ĐÔ THỊ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ NƯỚC BIỂN DÂNG

Chuyên ngành: Quy hoạch vùng và đô thị

Mã số: 60.58.01.05

Luận văn thạc sỹ quy hoạch vùng và đô thị

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS LƯU ĐỨC CƯỜNG

Hà Nội – 2016

LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn

cô giáo PGS TS Lưu Đức Cường đã tận tình hướng dẫn, động viên, kích lệ

và giúp đỡ tôi rất nhiều trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến ban giám hiệu, ban chủ nhiệm khoa Sau đại học, các thầy cô giáo trường Đại học Kiến Trúc Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi để luận văn được hoàn thành đúng thời hạn cũng như cung cấp những kinh nghiệm quý giá và những tài liệu trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn

Để có kết quả nghiên cứu này tôi vô cùng biết ơn sự quan tâm, động viên giúp đỡ của gia đình, bạn bè, đồng nghiệp để tôi hoàn thành tốt nhất luận văn

Xin trân trọng cảm ơn!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn thạc sĩ này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các số liệu khoa học, kết quả nghiên cứu của Luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Tuấn Anh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 7 CHƯƠNG I: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC TỔ CHỨC KHÔNG GIAN THÍCH ỨNG VỚI BĐKH TẠI KHU VỰC BÃI CHÁY THÀNH PHỐ

HẠ LONG 7 1.1 Biến đổi khí hậu, nước biển dâng và một số tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng tới đô thị 7 1.1.1 Biểu hiện của biến đổi khí hậu, nước biển dâng trên thế giới 7 1.1.2 Biểu hiện của biến đổi khí hậu, nước biển dâng ở Việt Nam 8 1.1.3 Tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng tới đô thị tại Việt Nam 11 1.2 Vai trò của tổ chức không gian trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu, nước biển dâng 15 1.2.1 Những ảnh hưởng của BĐKH, NBD và kế hoạch hành động thích ứng tại Việt Nam 15 1.2.2 Vai trò của tổ chức không gian trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu, nước biển dâng 16 1.3 Thực trạng phát triển và công tác tổ chức không gian thích ứng với BĐKH tại khu vực Bãi Cháy thành phố Hạ Long 18 1.3.1 Thực trạng phát triển 18 1.3.2 Những tác động cơ bản của biến đổi khí hậu, nước biển dâng đến khu vực Bãi Cháy, thành phố Hạ Long 31 1.3.3 Thực trạng tổ chức không gian thích ứng với BĐKH tại khu vực Bãi Cháy, thành phố Hạ Long 34 1.4 Nhận xét 38 CHƯƠNG II: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN TỔ CHỨC

KHÔNG GIAN THÍCH ỨNG VỚI BĐKH 39 2.1 Cơ sở pháp lý 39

2.1.1 Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật 39

2.1.2 Kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển dâng cho Việt Nam (2012) 40

2.1.3 Đồ án điều chỉnh Quy hoạch chung xây dựng Thành phố Hạ Long - tỉnh Quảng Ninh 41

2.2 Cơ sở lý luận về tổ chức không gian 43

2.2.1 Định hướng phát triển không gian đô thị và các vấn đề chính 43

2.2.2 Xu hướng của định hướng phát triển không gian đô thị 45

2.2.3 Lý luận về TKĐT của GS Roger Trancik 47

2.2.4 Lý luận hình ảnh đô thị của Kevin Lynch 49

2.3 Các yếu tố tác động đến việc tổ chức không gian khu vực Bãi Cháy thích ứng với BĐKH và NBD 52

2.3.1 Địa hình tự nhiên 52

2.3.2 Cảnh quan tự nhiên 53

2.3.3 Kinh tế - xã hội và văn hoá 54

2.3.4 Thích ứng với BĐKH và NBD 56

2.3.5 Cơ chế tổ chức quản lý 58

2.4 Các bài học kinh nghiệm trong nước và trên thế giới 59

2.4.1 Kinh nghiệm tổ chức không gian đô thị trên thế giới thích ứng với biến đổi khí hậu 59

2.4.2 Kinh nghiệm tổ chức không gian đô thị tại Việt Nam thích ứng với biến đổi khí hậu 64

CHƯƠNG III: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP TỔ CHỨC KHÔNG GIAN THÍCH ỨNG VỚI BĐKH TẠI KHU VỰC BÃI CHÁY THÀNH PHỐ HẠ LONG 69

3.1 Phương pháp tiếp cận, quan điểm, mục tiêu và nguyên tắc tổ chức không gian ứng phó với BĐKH tại khu vực Bãi Cháy Thành phố Hạ Long 70

3.1.1 Phương pháp tiếp cận 70

3.1.2 Quan điểm 72

3.1.3 Mục tiêu 74

3.1.4 Nguyên tắc 74

3.2 Giải pháp tổ chức không gian tổng thể thích ứng với BĐKH tại khu vực Bãi Cháy thành phố Hạ Long 75

3.2.1 Giải pháp tổng thể 75

3.2.2 Định hướng tổ chức không gian khu vực Bãi Cháy thích ứng với BĐKH 77

3.3 Giải pháp tổ chức không gian cụ thể thích ứng với BĐKH tại khu vực Bãi Cháy thành phố Hạ Long 84

3.3.1 Giải pháp tổ chức không gian các khu vực sử dụng đất phù hợp 84

3.3.2 Giải pháp quy hoạch tái định cư cho các khu vực bị ảnh hưởng 90

3.3.3 Giải pháp phát triển vùng đệm bảo vệ bờ biển 93

3.3.4 Giải pháp mở rộng không gian dành cho nước 95

3.3.5 Giải pháp bảo tồn và tăng cường các không gian xanh 97

3.3.6 Giải pháp bố cục công trình theo cụm 102

3.3.7 Giải pháp hạ tầng kỹ thuật 104

3.3.8 Giải pháp cơ chế tổ chức quản lý 110

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 112

Kết luận 112

Kiến nghị 113

TÀI LIỆU THAM KHẢO 114

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT BĐKH Biến đổi khí hậu NBD Nước biển dâng KTCQ Kiến trúc cảnh quan KBBĐKH Kịch bản biến đổi khí hậu QHXDĐT Quy hoạch xây dựng đô thị HTKT Hạ tầng kỹ thuật HTGT Hạ tầng giao thông NĐ - CP Nghị định – Chính phủ NXB Nhà xuất bản QĐ Quyết định TT Thông tư TTg Thủ tướng UBND Ủy ban nhân dân DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Mực nước biển dâng theo kịch bản thấp (cm) 10

Bảng 1.2:Mực nước biển dâng theo Kịch bản trung bình (cm) 10

Bảng 1.3:Mực nước biển dâng theo kịch bản cao (cm) 10

Bảng 1.4: Các tác động theo vùng của biến đổi khí hậu ở Việt Nam 11

Bảng 3.1: Tác động của yếu tố BĐKH và NBD tới không gian đô thị và các vấn đề cần quan tâm 57 Bảng 3.2: Bảng các giải pháp chính trong Quy hoạch không gian đô thị thích ứng với BĐKH và nước biển dâng tại khu vực Bãi Cháy thành phố Hạ Long75

DANH MỤC HÌNH Hình 1.1 Xu thế mực nước biển trung bình toàn cầu theo số liệu vệ tinh 8

Hình 1.2: Sơ đồ những đánh giá tác động của NBD và nhiệt độ tăng tại Việt Nam 9

Hình 1.3: Cảnh ngập lụt tại Quảng Ninh ngày 02/08/2015 đã khiến cho 500 nhà dân ngập sâu 12

Hình 1.4: ĐBSCL sẽ chìm dưới biển mặn năm 2100 13

Hình 1.5: “Đảo nhiệt đô thị” đề cập đến thực tế rằng nhiệt độ cục bộ ở khu vực đô thị cao hơn vài độ so với khu vực xung quanh 14

Hình 1.6: Sơ đồ vị trí khu vực ngiên cứu trong sơ đồ liên hệ vùng tỉnh Quảng Ninh 18

Hình 1.7: Vị trí khu vực nghiên cứu trong quy hoạch chung thành phố Hạ Long 19

Hình 1.8: Sơ đồ đánh giá khí hậu thủy văn khu vực Bãi Cháy 20

Hình 1.9: Khu vực Bãi Cháy nằm trong chế độ thủy văn của TP.Hạ Long 21

Hình 1.10: Sơ đồ đánh giá địa hình, địa mạo 21

Hình 1.11: Bản đồ đánh giá hiện trạng sử dụng đất Khu vực Bãi Cháy 24

Hình 1.12: Ảnh hiện trạng Quốc lộ 18 (đoạn đi qua khu vực nghiên cứu) 24

Hình 1.13: Hiện trạng hệ thống giao thông qua khu vực nghiên cứu 25

Hình 1.14: Hiện trạng đường Hạ Long và đường Hoàng Quốc Việt 26

Hình 1.15: Cầu Bãi Cháy, nối Hòn Gai với Bãi Cháy qua eo Cửa Lục 27

Hình 1.16: Nhà máy xử lý nước thải Bãi Cháy 29

Hình 1.17: Bản đồ nguy cơ ngập khu vực đồng bằng sông Hồng và Quảng Ninh 31

Hình 1.18: Giao thông bị ảnh hưởng bởi bão trên cầu Bãi Cháy 34

Hình 1.19: Sơ đồ phân vùng cảnh quan khu vực Bãi Cháy 36

Hình 2.1: Minh họa yếu tố hình nền, điểm, liên hệ 48

Hình 2.2: Những yếu tố tạo hình ảnh theo Kevin Lynch 50

Hình 2.3: Sơ đồ phân tích tách lớp hiện trạng địa hình địa mạo và hiện trạng

sử dụng đất khu vực nghiên cứu 52 Hình 2.4: Sơ đồ phân vùng cảnh quan khu vực Bãi Cháy 53 Hình 2.5: Sơ đồ những yếu tố cơ bản của biến đổi khí hậu, nước biển dâng ảnh hưởng đến tổ chức không gian đô thị 56 Hình 2.6: Kịch bản 4 Nâng cấp vai trò của Nieuwe Maas 60 Hình 2.7: Hình minh họa các giải pháp của Rotterdam: mái nhà xanh, đê thông minh và quảng trường nước 61 Hình 2.8: Thành phố Jakarta (Indonesia) với chiến lược “xanh và đáng sống” 62 Hình 2.9: Thành phố Jakarta – In-đô-nê-xi-a 63 Hình 2.10: Dự báo phạm vi ngập cực đoan tại TP.HCM đến năm 2050

(Nguồn:ICEM 2009) 65 Hình 2.11: Mô hình phát triển không gian TP HCM 66 Hình 3.1: Sơ đồ cấu trúc phát triển đô thị khu vực Bãi Cháy 77 Hình 3.2: Định hướng phân khu chức năng và sử dụng đất khu vực Bãi Cháy 79 Hình 3.3: Sơ đồ định hướng phát triển không gian KTCQ khu vực Bãi Cháy 81 Hình 3.4: Phối cảnh và mặt đứng minh hoạ tổ chức không gian khu vực Bãi Cháy 83 Hình 3.5: Minh họa việc bố trí các khu vực sử dụng đất phù hợp 84 Hình 3.6: Minh họa giải pháp tổ chức không gian khu trung tâm áp dụng mô hình đô thị nén 86 Hình 3.7: Minh họa thiết kế làm tăng mật độ dân cư và diện tích mảng xanh

đô thị 87 Hình 3.8: Minh họa công trình kiến trúc xanh làm tăng diện tích mảng xanh

đô thị 88

Hình 3.9: Sơ đồ bố cục không gian một nhóm các công trình tận dụng được hướng gió tại khu vực Bãi Cháy – Hạ Long 88 Hình 3.10: Sơ đồ bố cục không gian các khu chức năng tận dụng được hướng gió tại khu vực Bãi Cháy 89 Hình 3.11: Sơ đồ bố cục không gian một nhóm các công trình tận dụng được hướng gió tại khu vực Bãi Cháy – Hạ Long 90 Hình 3.12: Sơ đồ vị trí các khu vực có thể bị ảnh hưởng bởi BĐKH và NBD 91 Hình 3.13: Hình minh họa một số giải pháp áp dụng cho khu vực công nghiệp Cái Lân 91 Hình 3.14: Hình minh họa giải pháp tổ chức không gian cho khu vực công nghiệp Cái Lân 92 Hình 3.15: Sơ đồ tổ chức không gian vùng đệm bảo vệ bờ biển Bãi Cháy 94 Hình 3.16: Minh họa mặt cắt khu vực phát triển vùng đệm bảo vệ bờ biển Bãi Cháy 95 Hình 3.17: Minh họa giải pháp mở rộng không gian dành cho nước trong tổ chức không gian khu vực Bãi Cháy 96 Hình 3.18: Minh họa giải pháp mở rộng tuyến kênh thoát lũ trong tổ chức không gian 96 Hình 3.19: Sơ đồ minh hoạ giải pháp tăng cường không gian xanh trong tổ chức không gian khu vực Bãi Cháy 97 Hình 3.20: Hình minh họa so sánh khả năng thấm nước bề mặt 98 Hình 3.21: Minh họa cây xanh tự nhiên và nhân tạo tại khu vực Bãi Cháy 99 Hình 3.22: Minh họa giải pháp kè cảnh quan kết hợp bảo tồn rừng hiện hữu 99 Hình 3.23: Minh họa giải pháp cây xanh che phủ mặt đứng công trình 100 Hình 3.24: Minh họa mái nhà ‘xanh’ áp dụng cho các công trình tại khu vực Bãi Cháy 101 Hình 3.25: Các thiết kế khác nhau với mái nhà xanh 101

Hình 3.26: Minh họa giải pháp kết hợp ‘mái nhà xanh’ và ‘tường xanh’ 102 Hình 3.27: Minh họa giải pháp công trình tại Bãi Cháy bố trí theo cụm, nhóm 103 Hình 3.28: Hình minh họa giải pháp cho một nhóm công trình thích ứng với thoát nước mưa hiệu quả 103 Hình 3.29: Sơ đồ đánh giá đất xây dựng khu vực Bãi Cháy 104 Hình 3.30: Vị trí hệ thống đê được đề xuất trong tổ chức không gian 106 Hình 3.31: Hình minh họa giải pháp sử dụng Khối Amorloc trong thi công đê biển, đê sông khu vực Bãi Cháy 107 Hình 3.32: Hình minh họa giải pháp gia cố tại các sườn dốc chống sạt lở đất tại khu vực Bãi Cháy 108 Hình 3.33: Hình minh họa đề xuất không gian quảng trường, sân vận động 109 Hình 3.34: Hình minh họa giải pháp sử dụng năng lượng tái tạo trong điều kiện BĐKH và NBD) 110

Dự báo của các nhà khoa học quốc tế (IPCC,2007) và Kịch bản biến đổi khí hậu Việt Nam (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012) đều cho thấy Việt Nam là một trong số 5 nước trên thế giới sẽ bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi biến đổi khí hậu và nước biển dâng Ảnh hưởng này càng nghiêm trọng khi có hơn 50% dân số Việt Nam sinh sống ở những khu vực ven đường bờ biển dài hơn 3.400km Phần lớn các đô thị và cơ sở kinh tế quan trọng nằm ở vùng dễ

bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu và nước biển dâng Trong khoảng 790 đô thị của Việt Nam, hơn 300 đô thị duyên hải sẽ chịu ảnh hưởng của sự gia tăng các trận bão, lũ và nước biển dâng

Quảng Ninh có hơn 250km bờ biển và hệ thống các đảo với đặc trưng địa hình, khí hậu, sinh thái vô cùng đa dạng và phong phú Phần lớn cư dân Quảng Ninh tập trung sinh sống tại các vùng đất thấp duyên hải và các đô thị ven biển Đó là những khu vực đã và đang phát triển nhanh chóng với các khu

đô thị, kinh tế trọng điểm và các trung tâm nghỉ dưỡng, du lịch, dịch vụ trên vùng đất giầu di sản thiên nhiên, văn hóa và lịch sử Đây cũng là khu vực chịu nhiều ảnh hưởng tiêu cực của biến đổi khí hậu

2

Bãi Cháy là một phường có vị trí kinh tế và xã hội quan trọng của thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh Với lợi thế nằm bên bờ vịnh Hạ Long, Bãi Cháy đóng vai trò là trung tâm lưu trú và các dịch vụ ven bờ, phát triển với quy mô quốc tế Cơ sở vật chất kỹ thuật, dịch vụ ngành du lịch được đầu

tư, khai thác hiệu quả đáp ứng được nhu cầu đa dạng của khách du lịch trong

và ngoài nước Bên cạnh du lịch, Bãi Cháy còn là khu vực tập trung phát triển của nhiều ngành kinh tế quan trọng, trong đó cảng nước sâu Cái Lân có khả năng đón tàu từ 3-5 vạn tấn, các nhà máy đóng tàu, khu công nghiệp Cái Lân

Theo kịch bản mới nhất về biến đổi khí hậu của Việt Nam, tại khu vực đồng bằng sông Hồng trong các thập kỷ tới xu thế biến đổi khí hậu theo chiều hướng xấu như nhiệt độ trung bình hàng năm tăng, lượng mưa tăng, nước biển dâng, bên cạnh đó bão và áp thấp nhiệt đới tăng dần về tần suất và cường độ những ảnh hưởng này làm suy giảm quy mô đất đai, dân cư, hệ thống cơ

sở vật chất và cảnh quan đô thị

Hiện nay tỉnh Quảng Ninh cũng đang chịu rất nhiều tác động của BĐKH như mưa lũ xảy ra thường xuyên, nhiệt độ ngày càng tăng, sự biến động khó dự đoán của thời tiết, khí hậu Những tác động này làm ảnh hưởng lớn đến cơ sở vật chất, cảnh quan thiên nhiên, cảnh quan kiến trúc của các khu đô thị ven biển Với đặc thù của một đô thị ven biển, khu vực Bãi Cháy cũng chịu sự ảnh hưởng không nhỏ Song song với cơ hội to lớn được mang đến bởi chiến lược phát triển kinh tế, du lịch của tỉnh Quảng Ninh, khu vực Bãi Cháy phải đối mặt với những thách thức lớn về BĐKH và NBD Những nguy cơ này làm ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sản xuất và môi trường, gây rủi ro lớn tới kinh tế xã hội, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, khó đảm bảo tính

an toàn và cung cấp đầy đủ dịch vụ cho tương lai Chính vì vậy, việc tìm kiếm các giải pháp tổ chức không gian khu vực Bãi Cháy ứng phó với biến đổi khí hậu và nước biển dâng là rất cần thiết và cấp bách Các giải pháp này sẽ góp phần tạo dựng khu du lịch phát triển hài hòa và bền vững trong tương lai

3

Luận văn này sẽ tập trung phân tích, đánh giá các tác động của BĐKH ảnh hưởng đến tỉnh Quảng Ninh nói chung và khu vực Bãi Cháy nói riêng Trên cơ sở các phân tích và đánh giá đề ra các giải pháp tổ chức không gian khu vực Bãi Cháy giúp thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng

Trong khuôn khổ luận văn tập trung phân tích, làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức không gian để nhận ra các yếu tố chính ảnh hưởng đến đô thị nói chung và công tác tổ chức không gian nói riêng: Lũ lụt; bão, nước biển dâng; vấn đề thiếu nước sạch và nhiệt độ tăng Vì thế luận văn bám sát vào các tác động trên nhằm đưa ra các giải pháp về tổ chức không gian nhằm giảm thiểu và thích ứng được với các yếu tố bất lợi của BĐKH và NBD

Chính vì vậy, luận văn “Giải pháp tổ chức không gian khu vực Bãi Cháy thành phố Hạ Long ứng phó với biến đổi khí hậu và nước biển dâng” là rất cần thiết nhằm đề xuất những giải pháp về tổ chức không gian, là một công cụ góp phần giảm thiểu và thích ứng với tác động tiêu cực bởi BĐKH và NBD cho khu vực Bãi Cháy thành phố Hạ Long, góp phần tạo dựng và giúp cho khu vực nghiên cứu phát triển bền vững trong tương lai

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Các giải pháp tổ chức không gian nhằm thích ứng với các tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng trong đó tập trung vào 4 nhóm giải pháp chính về: (1) tổ chức không gian, (2) tổ