TÌM HIỂU về GIÁ TRỊ LỊCH sử văn hóa KHU DI TÍCH CÁCH MẠNG HANG CO PHƯỜNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA: KHOA HỌC XÃ HỘIBÁO CÁO TỔNG KẾT GIÁ TRỊ LỊCH SỬ VĂN HÓA KHU DI TÍCH CÁCH MẠNG HANG CO PHƯỜNG Phú lệ, Quan Hóa, Thanh Hóa ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH V

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA: KHOA HỌC XÃ HỘI

BÁO CÁO TỔNG KẾT

GIÁ TRỊ LỊCH SỬ VĂN HÓA KHU DI TÍCH

CÁCH MẠNG HANG CO PHƯỜNG

(Phú lệ, Quan Hóa, Thanh Hóa)

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

NĂM HỌC 2016 – 20017

Thuộc nhóm ngành khoa học: KHXH-NV

THANH HÓA, THÁNG 04/2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA: KHOA HỌC XÃ HỘI

1.Phạm Thị Lan2.Nguyễn Thị Mai Hương3.Phạm Văn Sáng

4.Trần Thị Sửu

THANH HÓA, THÁNG 04/2017

MỤC LỤ

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Mục đích và mục tiêu của nghiên cứu 4

5.1 Mục đích 4

5.2 Mục tiêu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ VÙNG ĐẤT PHÚ LỆ 6

1.1 Vị trí địa lý 6

1.2 Quá trình hình thành làng xã 7

1.3 Truyền thống cách mạng 8

Chương 2 DI TÍCH CÁCH MẠNG HANG CO PHƯỜNG 10

2.1 Tên gọi di tích 10

2.2 Địa điểm phân bố - đường đi đến di tích 10

2.3 Sự kiện, nhân vật lịch sử liên quan đến di tích 10

2.4 Khảo tả di tích 13

2.5 Các hiện vật trong di tích 13

2.6 Giá trị lịch sử - Văn hóa 13

2.7 Biện pháp bảo vệ và sử dụng khu di tích 15

2.8 Thực trạng và các giải pháp đối khu di tích 15

2.8.1 Thực trạng khu di tích 15

2.8.2 Các giải pháp 16

2.9 Một số giải pháp nhằm thu hút khách du lịch của khu di tích cách mạng hang Co Phường 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

PHỤ LỤC 18

LỜI CAM ĐOAN

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã thu thập được những số liệu cầnthiết phục vụ cho việc viết đề tài của chúng tôi Chúng tôi xin cam đoan rằngnhững số liệu và kết quả nghiên cứu trong đề tài là trung thực, các kết quảnghiên cứu là do chính chúng tôi thực hiện, các tài liệu tham khảo được tríchdẫn đầy đủ Nếu số liệu và kết quả của đề tài không trung thực, chúng tôi xinchịu mọi trách nhiệm

Thanh Hóa, ngày 13 tháng 04 năm 2017

Chủ nhiệm đề tài Nhóm nghiên cứu K18 ĐHSP Lịch sử

LỜI CẢM ƠN

Nghiên cứu khoa học là một hoạt động bổ ích, và cũng là niềm vui vinh dựđối với chúng tôi Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã nhận được rấtnhiều sự quan tâm và giúp đỡ

Để hoàn thành đề tài nghiên cứu khoa học này, chúng tôi xin gửi lời cảm

ơn chân thành tói: phòng văn hóa và thể thao xã Phú lệ, Ban quản lí khu di tíchcách mạng hang Co Phường đã tạo điều kiện cho chúng tôi đến thực địa tìm hiểu

về khu di tích, đồng thời cung cấp cho chúng tôi nhiều thông tin hữu ích lànguồn tư liệu để viết bài

Chúng tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo Trường Đại học Hồng Đức đã chỉbảo và dạy dỗ em trong suốt quá trình nghiên cứu vừa qua Chúng tôi cũng cảm

ơn bạn bè đã giúp đỡ chúng tôi trong quá trình làm đề tài nghiên cứu

Cuối cùng, chúng em xin cảm ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn Tiến sĩ

Lê Sĩ Hưng người thầy đã luôn quan tâm, chỉ bảo tận tình không chỉ về kiếnthức mà còn cả phong cách cũng như thái độ làm việc nghiêm túc, để chúng em

có thẻ hoàn thành đề tài một cách tốt đẹp nhất

Chúng em chân thành cảm ơn!

Thanh Hóa, ngày 13 tháng 04 năm 2017

Chủ nhiệm đề tài Nhóm nghiên cứu k18 ĐHSP Lịch sử

2

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khu di tích cách mạng hang Co Phường Bản Sại, xã Phú lệ là trọng điểmcủa khu vực xã Phú lệ nói riêng và huyện Quan Hóa nói chung.Hang Co Phườngkhông chỉ có ý nghĩa về lịch sử mà còn là một danh thắng đẹp Nhưng trước giờchưa hề có một công trình nghiên cứu cụ thể nào đi sâu vào tường tận của khu ditích này Chính vì vậy, chúng tôi đã quyết định chọn khu di tích làm đề tài này

để nghiên cứu cụ thể và đi sâu vào tìm hiểu hơn về khu di tích nhằm đánh giáđúng về giá trị lịch sử của khu di tích

Và sau khi nghiên cứu hoàn thành thì đây cũng là một tư liệu hiểu íchgiúp cho thế hệ trẻ ở huyện Quan Hóa hay thế hệ trẻ trên cả nước ta hiểu rõ hơn

về khu di tích cách mạng hang Co Phường Đặc biệt cũng giúp cho thế hệ trẻhiểu hơn về truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc ta, bên cạnh đó nócũng là một tư liệu của các nhà nghiên cứu khoa học để tìm ra nhiều cái mới mẽhơn nhằm góp phần thêm vào nét đẹp của văn hóa – lịch sử của tỉnh Thanh Hóanói riêng và của Việt Nam nói chung Từ thực tế trên nhóm chúng tôi đã quyết

định chọn đề tài “Giá trị lịch sử - văn hóa của khu di tích cách mạng hang Co

Phường (Bản Sại, xã Phú Lệ, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa) để làm đề tài

nghiên cứu khoa học cho nhóm

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hiện nay đã có một số bài nghiên cứu về khu di tích này Nhìn chung, phầnlớn những nghiên cứu này chưa đi sâu phân tích và hệ thóng hóa các giá trị vănhóa,lịch sử đặc sắc khác của khu di tích cũng như chưa nhìn nhận, đánh giá, và cóphương án khai thác những giá trị đó dưới góc độ là nguồn tài nguyên hấp dẫnphục vụ hoạt động du lịch của huyện Quan Hóa nói riêng và tỉnh Thanh Hóa nóichung

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là khu di tích cách mạng hang Co Phường (Bản Sại –

xã Phú lệ - huyện Quan Hóa – tỉnh Thanh Hóa)

đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu, phân tích từng lớp văn hóa chứa đựng trong nó đểgóp phần hiểu sâu hơn về cội nguồn dân tộc để giữ gìn, bảo tồn những tinh hoavăn hóa, truyền thống dựng nước và chống giắc ngoại xâm của dân tộc ViệtNam Từ đó kết hợp hài hòa giữa quá khứ, hiện tại và hướng tới tương lai.

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện tốt được đề tài nghiên cứu khoa học này chúng tôi đã sửdụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau trong đó có hai phương phápquan trọng nhất đó là: Phương pháp logic và Phương pháp lịch sử bên cạnh đóchúng tôi cũng sử dụng một số phương pháp khác nữa bao gồm cả các phươngpháp nghiên cứu chung của ngành khoa học xã hội và những phương phápnghiên cứu đặc thù của chuyên ngành dân tộc học bao gồm:

+ Phương pháp nghiên cứu khảo sát thực địa: Sau khi đã lên kế hoạch kĩlưỡng về nhiệm vụ của thành viên trong nhóm, tới ngày 19 tháng 12 năm 2016chúng tôi lên đường về khu di tích cách mạng hang Co Phường nhóm làm đề tài

4

của chúng tôi đã ở lại đây 2 ngày để nghiên cứu và tìm hiểu thông tin tài liệu + Phương pháp điều tra: qua những lần chúng tôi xuống thực địa thì chúngtôi đã điều tra một số vấn đề xoay quanh khu di tích và đã được rất nhiều tàiliệu.

+ Phương pháp phỏng vấn lấy ý kiến: Qua 2 ngày ở lại khu di tích, qua tìmhiểu của Bác quản lí khu di tích chúng tôi đã thu thập được rất nhiều thông tinquan trọng, bên cạnh đó chúng tôi đã lên kế hoạch từ trước và lập một số câu hỏi

để tham khảo ý kiến của người dân xung quanh và khách du lịch và cũng lấyđược nhiều thông tin có ý nghĩa Số liệu điều tra được chúng tôi tổng hợp ởdưới

+ Phương pháp xử lý tài liệu thu thập được: sau khi đã thu thập đủ cácnguồn thông tin từ thực địa khảo sát tới những thông tin trên mạng Chúng tôi đãcùng nhau thảo luận và chọn lọc ra những thông tin chính xác về khu di tích đểđưa vào bài nghiên cứu

Bên cạnh đó trong thời gian nghiên cứu đề tài nghiên cứu khoa học vềhang Co Phường chúng tôi cũng có nghiên cứu thêm và tìm kiếm tài liệu trênGoogle để tổng hợp thông tin một cách đầy đủ và chính xác nhất

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ VÙNG ĐẤT PHÚ LỆ 1.1 Vị trí địa lý

Phú Lệ là một xã thuộc huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa, Việt Nam

Xã có diện tích 45,14 km², dân số năm 1999 là 1.640 người, mật độ dân sốđạt 36 người/km²

Quan Hóa là một huyện miền núi phía tây bắc tỉnh Thanh Hóa Huyện códiện tích tự nhiên là 996.17 km² với dân số: 42.474 người phía tây giáphuyện Mường Lát cùng tỉnh và có một đoạn biên giới với Lào khoảng 4,8 km.phía bắc giáp hai huyện Mộc Châu của tỉnh Sơn La và Mai Châu của tỉnh HòaBình phía đông giáp huyện Bá Thước và phía nam giáp huyện Quan Sơn đềucùng tỉnh Thanh Hóa

Cầu treo Phú Lệ bắc qua sông Mã nối xã Phú Lệ và xã Phú Sơn cùng thuộc

huyện Quan Hóa

Hành chính: Tổ chức hành chính của huyện Quan Hóa gồm 17 xã: Hiền

Chung, Hiền Kiệt, Hồi Xuân, Nam Động, Nam Tiến, Nam Xuân, Phú Lệ, PhúNghiêm, Phú Sơn, Phú Thanh, Phú Xuân, Thành Sơn, Thanh Xuân, ThiênPhủ, Trung Sơn, Trung Thành, Xuân Phú và 1 thị trấn Quan Hóa

1.2 Quá trình hình thành làng xã

Sau năm 1954, huyện Quan Hóa có 16 xã: Hiền Chung, Hồi Xuân, NamĐộng, Phú Lệ, Phú Nghiêm, Phú Xuân, Quang Chiểu, Sơn Lư, Sơn Thủy, TamChung, Tam Lư, Thiên Phủ, Trung Hạ, Trung Thành, Trung Thượng, TrungXuân

Ngày 6-3-1963, chia xã Tam Chung thành 3 xã: Tam Chung, Trung Lý, PùNhi; chia xã Sơn Thủy thành 2 xã: Sơn Thủy và Sơn Điện; chia xã Trung Thànhthành 2 xã: Trung Thành và Trung Sơn

Ngày 13-4-1966, chia xã Hiền Chung thành 2 xã: Hiền Chung và HiềnKiệt; chia xã Nam Động thành 3 xã: Nam Động, Nam Tiến, Nam Xuân

Ngày 14-12-1984, chia xã Tam Trung thành hai xã lấy tên là xã Tén Tằn và

xã Tam Chung; chia xã Quang Chiểu thành hai xã lấy tên là xã Mường Chanh

xã Thanh Xuân; chia xã Phú Lệ thành 3 xã lấy tên là xã Phú Lệ, xã Phú Sơn và

xã Phú Thanh; chia xã Sơn Lư thành 2 xã lấy tên là xã Sơn Lư và xã Sơn Hà;chia xã Trung Thành thành 2 xã lấy tên là xã Trung Thành và xã Thành Sơn;chia xã Tam Lư thành 2 xã lấy tên là xã Tam Lư và xã Tam Thanh

Cuối năm 1995, huyện Quan Hóa có thị trấn Quan Hóa và 32 xã: HiềnChung, Hiền Kiệt, Hồi Xuân, Mường Chanh, Nam Động, Nam Tiến, Nam Xuân,Phú Lệ, Phú Nghiêm, Phú Sơn, Phú Thanh, Phú Xuân, Pù Nhi, Quang Chiểu,Sơn Điện, Sơn Hà, Sơn Lư, Sơn Thủy, Tam Chung, Tam Lư, Tam Thanh, TénTằn, Thành Sơn, Thanh Xuân, Thiên Phủ, Trung Hạ, Trung Lý, Trung Sơn,Trung Thành, Trung Thượng, Trung Xuân, Xuân Phú

Ngày 18-11-1996:

- Tách 6 xã: Trung Lý, Tam Chung, Pù Nhi, Tén Tằn, Quang Chiểu,

8

Mường Chanh thành lập huyện Mường Lát.

- Tách 9 xã: Trung Thượng, Trung Hạ, Trung Xuân, Sơn Thủy, Sơn Điện,Sơn Hà, Sơn Lư, Tam Lư, Tam Thanh thành lập huyện Quan Sơn

Từ đó, huyện Quan Hóa còn lại 1 thị trấn và 17 xã, giữ nguyên trạng đếnnay

Vị trí huyện Quan Hóa trên bản đồ tỉnh Thanh Hóa

1.3 Truyền thống cách mạng

Việt nam là một quốc gia đa dân tộc, 54 dân tộc anh em là 54 màu sắc vănhóa khác nhau tạo nên một nền văn hóa riêng nền văn hóa đậm đà bản sắc dântộc, đồng thời nước ta còn có một truyền thống cách mạng bất khuất Ở mỗi khuvực,vùng miền khác nhau sẽ có những đặc trưng, sắc thái khác nhau, miền núiThanh Hóa nói chung và vùng đất Quan Hóa nói riêng cũng giữ trong mìnhnhững truyền thống cách mạng hào hùng của cha ông ta

Từ xa xưa người dân Quan Hóa đã nuôi trong mình lòng yêu nước,giữ gìn

và bảo vệ độc lập dân tộc, giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh Thực tế chứngminh vào năm 1953 nhân dân tại bản Sại xã Phú Lệ huyện Quan Hóa đã cùngcác dân công hỏa tuyến chiến đấu chống thực dân pháp trong chiến dịch thượngLào, người dân rất nhiệt tình giúp đỡ về lương thực thực phẩm cho đến sứcngười sức của

Ngày nay người dân Quan Hóa tiếp tục phát huy truyền thống cách mạngcủa ông cha ta và luôn khắc ghi trong tâm can công lao ấy

10

ta lên Thượng Lào và Tây Bắc phục vụ cho chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.

Để chặn tuyến đường huyết mạch này, quân Pháp tìm đủ mọi cách chia cắt nên

ra sức bắn phá

2.2 Địa điểm phân bố - đường đi đến di tích

Cụm di tích lịch sử cách mạng hang Co Phườngnay thuộc Bản Sại, xã PhúLệ,huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa

Từ thành phố Thanh Hóa dọc theo Quốc lộ 45, qua quốc lộ 217, rẻ quốclộ15C Ta đến với trung tâm xã Phú Lệ Từ trung tâm xã Phú Lệ, qua cầu bắcqua sông Mã khoảng 3km ta đến với Bản Sại, xã Phú Lệ

2.3 Sự kiện, nhân vật lịch sử liên quan đến di tích

Di tích hang Co Phường: “Máy bay quân Pháp ập đến gầm rú, xé tan bầutrời Quan Hóa, thả 3 quả bom xuống hang Co Phương Trong phút chốc, nhữngtảng đá lớn đổ xuống, vùi những dân công hỏa tuyến ở độ tuổi đẹp nhất của đờingười”

Hang Co Phương (còn có tên là Co Phường, người dân tộc Thái gọi là hangCây Khế) thuộc Bản Sại, xã Phú Lệ, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa Trongchiến tranh, đây là căn cứ và là điểm trung chuyển lương thực, vũ khí của quân

ta lên Thượng Lào và Tây Bắc phục vụ cho chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954

Để chặn tuyến đường huyết mạch này, quân Pháp tìm đủ mọi cách chia cắt nên rasức bắn phá

Hang Co Phương, nơi các dân công hỏa tuyến anh dũng hy sinh ngày 2-4-1953 Ngày định mệnh: Nỗi ám ảnh về một thời khốc liệt vẫn hằn trong đôi mắt

của cụ Hà Văn Nhậm, một nhân chứng sống của Bản Sại.Cụ kể lại rằng:

“Khoảng 15 giờ ngày 2-4-1953, máy bay của Pháp thi nhau quần thảo, bắnphá Xã Phú Lệ chìm trong lửa đạn Sau những tiếng nổ rung trời, đất đá bắntung tóe Tiếng dân quân, bộ đội hướng dẫn người dân trốn bom đạn, tiếng la hétcủa những người bị thương vang vọng núi rừng Sau khi thả 3 quả bom tàn phá

Co Phường, máy bay rút đi Chúng tôi chạy ra thì thấy hang đã sập”

Lúc này, trong hang có dân công hỏa tuyến của xã Thiệu Nguyên, huyệnThiệu Hóa, mới lên nhận nhiệm vụ bảo vệ tuyến đường 15A đi Vạn Mai, tỉnhHòa Bình “Không biết lúc đó có bao nhiêu người đã chết, bị thương, chỉ nghetiếng kêu cứu vọng ra Nhân dân, bộ đội và dân công tập trung tìm mọi cách cứunhưng vô vọng vì những khối đá nặng hàng trăm tấn bịt kín cửa hang, không cócách nào dịch chuyển được Người dân chỉ còn cách cho thức ăn vào máng

12

luồng rồi đưa vào hang Khoảng 10 ngày sau, chúng tôi không còn nghe tiếngkêu cứu, lúc này mọi người biết chắc các anh chị đã tử nạn”.

Nhắc về những dân công hỏa tuyến đã vĩnh viễn nằm lại trong hang CoPhương, người dân nơi đây ai cũng tiếc thương Họ đều đang ở tuổi 18-20 vàhầu như chưa ai lập gia đình “Các anh chị ở đây rất tốt Lúc rảnh rỗi, họ thườnglên thăm bà con trong bản, dạy chữ cho các em nhỏ nên dân bản ai cũng quý,cũng thương Hôm hay tin các anh chị bị vùi lấp trong hang đá, người dân chúngtôi khóc thương và vô cùng căm thù quân xâm lược” - một cụ trong bản chobiết

Trong ngày định mệnh đó, trong hang có 16 người nhưng 1 đã may mắnsống sót do đang ra sông gánh nước Ngày chúng tôi tìm về Bản Sại, dân ở đây

kể lại người này đã mất cách đây nhiều năm Khi còn sống, rất nhiều lần bà tìmđến hang Co Phương ngồi khóc một mình

Ông Nguyễn Văn Thoa (trái) kể lại những kỷ niệm về người chị gái dân công đã

hy sinh tại hang Co Phương Ảnh: Tuấn Minh

Họ tên cụ thể liệt sĩ là: Nguyễn Dụng Phước, Nguyễn Chí Hoằng, Nguyễn

Thị Thiêm, Nguyễn Thị Diễu, Nguyễn Thị Tố, Nguyễn Đình Đống, Nguyễn ThịMứt, Nguyễn Thị Toản, Nguyễn Thị Hội, Nguyễn Thị Vận, Nguyễn Chí Toàn,Nguyễn Thị Viên (đều ở xã Thiệu Nguyên), Lê Thị Nhiễu, Lê Đình Sơn (ở xãThiệu Duy), Lê Văn Hợp, Đỗ Đình Vực (xã Thiệu Hợp).

2.4 Khảo tả di tích

- Về lịch sử Co Phường: đến nay mặc dù có nhiều ý kiến về sự ra đời củahang co phường tuy nhiên theo số liệu ghi ở cửa hang đó là vào ngày 2 tháng 4năm 1953

Hang Co Phường, còn gọi là Co Phương, tại xã Phú Lệ, huyện Quan Hóa,tỉnh Thanh Hóa trở thành nơi yên nghỉ ngàn đời của những người con kiêntrung

Hang Co Phường nằm trong quần thể dãy núi lớn Pố Há, tại xã Phú Lệ,huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa Theo tiếng dân tộc Thái thì hang Co Phương

có nghĩa là “hang có cây khế” Theo khảo sát của Sở Văn Hóa - Thể Thao và Dulịch tỉnh Thanh Hóa, hang Co Phương là hang núi do thiên nhiên kiến tạo códiện tích khoảng từ 18 - 20 mét vuông, nơi cao nhất của trần hang khoảng 4 mét.Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đặc biệt là trong chiến dịchThượng Lào của liên quân Lào-Việt, hang Co Phường có vai trò vô cùng quantrọng Đây vừa là kho, trạm quân lương lại cũng là nơi trú chân của bộ đội,thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến của ta Thời điểm đó tuyến đường

bộ 15A, đoạn qua xã Phú Lệ thường bị máy bay của giặc Pháp ném bom, bắnphá Để đảm bảo giao thông, đoạn đường này luôn có lực lượng thanh niên xungphong túc trực, đảm bảo giao thông thông suốt

2.5 Các hiện vật trong di tích

- Các mảnh bom

- Những đống đá lớn nhỏ sập ở cửa hang vẫn còn nguyên vẹn

- Danh bia liệt sĩ hy sinh trong hang Co Phường

2.6 Giá trị lịch sử - Văn hóa

Cụm di tích cách mạng hang Co Phường là cụm di tích không chỉ liên quan

14