Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phân tích để lựa chọn đối tượng kiểm tra, thanh tra thuế tại việt nam đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ

Kinh nghi~m cac nu&c phat tri~n trong vi~c xay d\l'llg h~ th6ng chi tieu phan tich d~ Iva chQn d6i tuQ'llg ki~m tra, thanh tra thuS... Khi phat trib M th6ng 1\f khai tv· n>p, ngoai vi~c

B(> GIAO DVC VA DAO T ~o

BE TAl NGHIEN CUu KHOA HQC cAP B<)

Tu'Q'NG KIEM TRA, THANH TRA THUE

, BQGIAoovc;vApAoT~!l , •

TRUONG 1>~1 HQC KINH TE THANH PHO HO CHI MINH

TICH f>E Lu'A CHON f>OI Tu'O'NG KIEM

Ma sa: 82007-09-41

Vii Hii'u Due (Chti nhi~m d@ tai) Nguyin Binh Tin

Huynh Van Hi~u

Trio Xoa Mai Due Nghia (ThU' ky)

THANH PHO HO CHI MINH

NAM2009

MUCLUC

LO'i noi d§u

I.I.I Sl! phat triJn cita h? th6ng ll! khai tl! n(Jp

I.I 2 v cin aJ kidm tra, thanh tra thud trong h? th6ng (lf khai

I 2.I H? th6ng hca ch9n tren ca sa phan tich 8

I.2.3 M6i quan h? giua hai h? th6ng [lfa ch9n IO

2 H~ th6ng chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai l~ch tren bao

2.1 Khai quat vS vi~c Slr dl)llg cac chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai

2.1 2 Sir d7J,ng cac chi tieu phan tich dJ phat hi?n sai l?ch 13

2.1 3 Danh gia chi tieu phan tich trong vi?c phat hi?n sai

2.2 H~ th6ng chi tieu phan tich trong llnh vvc ki~m toan d9c l~p 15

2 2.1 Kha nang sir d7J,ng cac chi tieu phan tich trong phat

hi?n sai l?ch tren baa cao ted chinh

2 2 2 Cac chi tieu c6 kha nang sir d7J,ng trong phat hi?n sai

l?ch tren bao cao ted chinh

2.2.3 Cac tranh lu(in vJ ap d7J,ng cac chi tieu phan tich

2 2 4 Cac phat triJn gdn aay cua vi?c sir d7J,ng cac chi tieu

phan tich

2.3 H~ th6ng chi tieu phan tich trong linh vvc ki~m tra, thanh tra

thuS

2 3.1 St! phat triJn cua h? th6ng chi tieu phan tich trong linh

vue kidm tra, thanh tra thui

2.3.2 Ung d7J,ng h? th6ng chi tieu phan tich trong linh Vl!C

kidm tra, thanh tra thui

3 Kinh nghi~m cac nu&c phat tri~n trong vi~c xay d\l'llg h~ th6ng

chi tieu phan tich d~ Iva chQn d6i tuQ'llg ki~m tra, thanh tra thuS

3.1.1 T6ng quan vJ h? th6ng quem ly thud thu nhtl-p doanh

3.1.2 Quy trinh ll!a chQn a6i tu(J'ng kiim tra, thanh tra thui 23

3.1.3 H? th6ng chi lieu phan tfch aU:Q'C sit dz,mg 26

3.3.1 Tidp ctl-n thea quy m6 doanh nghi?p 33

3.3.2 Phat triin h? th6ng CO' sa dii li?u 35 3.3.3 Sit d11-ng h? th6ng ll!a ch9n ngdu nhien 36

3 3 4 Xay dl!ng h? th6ng chi tieu phan tfch 38

3.3.5 Sit d11-ng h? th6ng chi tieu phan tich 38

3.3 7 Gi6i hc;m cua h? th6ng ll!a chQn tren CO' sa phan tich 41

ChuO'ng 2: Quy trinh va h~ thfing chi tieu phan tich d~ ll}:'a

chqn dfii tuQllg ki~m tra, thanh tra thu@ thu nhip doanh

.1 Qua trinh hinh thimh h~ thBng thu~ tv khai tv nqp t\li Vi~t

Nam

43

43

2 Quy trinh va h~ thBng chi tieu phan tich h,ra chQn dBi tuQ'Ilg

ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t~i Vi~t Nam

hi~n nay

2.1 Qua trinh phat triSn quy trinh kiSm tra, thanh tra va h~ th6ng chi

tieu phan tich

2.1.1 Giai aoc;In thf aiim (nam 2004)

2.1.2 Giai aoc;In rna r9ng thf aiim (cac nam 2005-2006)

2.1 3 Giai ao(Jn thl!c hi~n thea Lu{it Quem ly thui (2007 a in

nay)

2.2 E>anh gia v~ quy trinh kiSm tra, thanh tra va h~ th6ng chi tieu

phan tich ph1,1c V\1 vi~c h,ra chQn d6i tuqng kiSm tra, thanh tra

thu~ hi~n nay

2 2.1 Danh gicl vJ quy trinh va phuong phap ll!a Ch9n

2 2 2 Danh gia vJ h? th6ng chi tieu phan tfch

c~n cho vi~c xay dl}'llg h~ th8ng chi tieu phan tich d~ ll}'a

1 Phuong hu6ng xay dl}'ng h~ thBng chi tieu phan tich d~ ll}'a

chQn dBi tuQ'Ilg ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh

nghi~p t~i Vi~t Nam

1.1 Giai quy~t hai hoa m6i quan h~ gifra yeu c~u phu hqp v&i d~c

diSm cua nganh thu~ Vi~t Nam va yeu cfiu nang cao chat luQ'llg

cua h~ th6ng chi tieu phan tich

1.2 Xay d1JI1g h~ thfmg chi tieu phan tich tren C<Y sa phan tich rui ro

sai l~ch thuS va phan tich hanh vi gay sai l~ch thuS

1.3 Qua trinh xay diJilg cac chi tieu la qua trinh khong ngimg hoan

thi~n

1.4 Phat triSn cac chi tieu phan tich g~n v&i vi~c hoan thi~n quy trinh

h,ra ch9n d6i tuqng kiSm tra, thanh tra thus va cac ysu t6 lien

2.2.2 Chdn lu(lc dcmh gia rid ra sai l?ch thui 70

2.3 Cac chiSn luqc danh gia rui ro sai l~ch thuS dS xuAt 71

2.3.4 Tiip ctjn tren ca sa xac ltjp cac mo hinh sai l?ch thui 74

2.3.6 Tiip cqn thea mite d9 phuc tgp cua t6 chile 77

2 3 7 Tiip ctjn thea kit qua kidm tra, thanh tra qua khu 77 2.4 0' ng d1,1ng cua phuang phap tiSp c~n dl,l'a tren chiSn luqc

2 4.1 Xac lfjp ca cdu h? th6ng chi tieu phan tich

2.4.2 Thidt ki cac chi tieu phan tich qt thi

3 Phuong phap ti~p c~n tren quan h~ gifra hanh vi gay sai l~ch

thu~ va bao cao tai chinh

3 1 f>~t vfin d~

3.2 Khai quat v~ hfmh vi gay sai l~ch thuS

3.2.1 Phan tich theo quan h? vbi bao cao tili chinh

3.2.2 Phan tich theo himh vi che gidu

3.3 Phan tich quan h~ ly thuySt gifra hfmh vi gay sai l~ch thuS va

bao cao tai chinh

3.4 Khao sat thvc nghi~m quan h~ gifra hanh vi gay sai l~ch thuS

3 4 2 Khao sat thl!C nghi?m mo hinh doanh nghi?p biin a9ng 87

3 4 3 Khao sat thl!C nghi?m mo hinh doanh nghi?p gdy 107

ChtrO'ng 4: I>~ xuit h~ th6ng chi tieu phan ticli va cac giai

phap lien quan ct~ ll}'a chQn ct6i tuqng ki~m tra, thanh tra

thu~ thu nhip doanh nghi~p t\li Vi~t Nam

1 CO' ciu h~ thAng chi tieu phan tich

1.1 H~ th6ng chi tieu phan tich sa b9

1.2.H~ th6ng chi tieu phan tich sau

· 2 H~ thAng chi tieu phan tich d~ xuit

2.1 H~ thfmg chi tieu phan tich sa b(> cho doanh nghi~p biSn

2.2 H~ th6ng chi tieu phan tfch cho doanh nghi~p gfry 128

2.3 V~n dvng h~ th6ng chi tieu phan tich sa b(> 130

2.3.2 Phan loqi va loqi tru trong m6 hinh doanh nghi?p bdn

2.3.3 Phan loqi va loqi tru trong m6 hinh doanh nghi?p gdy 134

3 2 3 Cac chi tieu lien quan din til khai quyit toan thud thu

3 3 2 Sir d1;tng h? th6ng chi tieu tren til khai quyit taan thud

thu nh(lp daanh nghi?p ad aanh gia cac kha nang sai l?ch

3.3.3 Sir d1;tng h? th6ng chi tieu tren baa caa tid chfnh ad

aanh gia riti ra sai l?ch thud t6ng thd va thea tung khu Vl;l'C

4 T6 chuc v~n d1,mg h~ thdng chi tieu phan tich

4.1 Cac giai phap tru&c m~t

4.1.1 Phan lar;zi mangcmh

4.1.2 Phat tridn phdn mJm thu th(lp va phan tfch thong tin

4.1 3 Buac adu xay dl;l'ng h? th6ng chi tieu nganh 148

4.1 4 DiJu chinh lqi quy trinh ll;l'a Ch9n a6i tu()'ng kidm tra 149

4.1 5 Buac adu s6 h6a kit qua kidm tra va aanh gia vi?c ap

4.1.6 Daa tqa a9i ngu can b9 kidm tra, thanh tra 150

4.1 7 Phat tridn a9i ngu nghien c{tu thud 150 4.1 8 Buac adu tridn khai h? th6ng kidm saat n9i b9 a6i vm

cong vi?c fl;l'a ch9n aJi tu(Jng kidm tra, thanh tra thud 150

4.2.1 Phat tridn h? th6ng CO' sa dft li?u 151

4.2.3 Haan thi?n h? th6ng chi tieu phan tfch 153

4 2 4 Hlnh thimh h? th6ng kidm soat n9i b9 ch(lt che a6i v6'i

cong tac hta ch(Jn a6i tu(J'ng kidm tra, thanh tra 153

4 2 5 Tiip ll:lC qua trinh hi?n ac;li hoa cong tac quan /y thui, 154

cAc BANG VA HINH VE TRONG DE TAl

Cac bang

Bang 1.1: Oic quae gia ap dJ,mg h~ thang tv khai tv n{)p va M thang kiem tra

tru&c khi chAp nh~n (theo khao sat cua OECD nam 2006)

Bang 1.2: Mire dQ sir dvng M thang h.ra ch<;>n ng~u nhien

Bang 1.3: Cac cy sa duqc sir dvng phat hi~n sai l~ch tren bao cao Uti chfnh

Bang 1.4: Tieu thu·c va ngu5ng xac djnh doanh nghi~p vira va nh6

Bang 1.5: Mvc dfch sir dvng M thang h.ra ch<;>n ngfru nhien

Bang 1.6: Kinh phi u·ng dvng cong ngh~ thong tin t~i cac quae gia trong linh

vv·c quan ly thu€

Bang 1.7: Ty I~ ki€m tra vasa ti€n thu hbi nam 2005 cua IRS

Bang 2.1: Phan lo~i doanh nghi~p dga tren quy mo theo Cong van

Bang 3.1: K~t qua kiem djnh cac cy s6 trong sai l~ch hoan doanh thu va

khOng hoan ghi gia v6n hang ban

Bang 3.2: K€t qua ki€m djnh cac cy sa trong sai l~ch hoan doanh thu va hoan

ghi gia van hang ban

Bang 3.3: K€t qua ki€m djnh cac ty sa trong sai l~ch d€ doanh thu ngoai s6 va

khong hoan ghi gia vfm hang ban

Bang 3.4: K~t qua kiem djnh cac cy s6 trong sai l~ch de doanh thu ngoai s6,

khong hoan ghi gia v6n hang ban, che giAu b~ng khoan vay gia

Bang 3.5: K~t qua ki€m dinh cac cy s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6,

hoan ghi gia vfln hang ban va th\l'C hi~n khoan vay khdng

Bang 3.6: K~t qua ki€m djnh cac cy s6 trong sai l~ch d€ doanh thu ngoai s6,

khong ghi gia v6n hang ban va khOng ghi chep nghi~p vv mua hang

Bang 3.7: K~t qua ki€m djnh cac cy s6 trong sai l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban va khOng co thu thu~t che giAu

Bang 3.8: K~t qua ki€m djnh cac cy s6 trong sai l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban va che gidu b~ng cac khoi'm mua hang gift

Bang 3.9: K~t qua ki€m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf

ho~t d('>ng qua cac khoan chi ti~n khong c6 th~t

Bang 3.10: K~t qua ki€m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf ho~t

d('>ng qua khdu hao cao hon muc binh thu(mg

Bang 3.11: K~t qua ki€m djnh cac cy s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf ho~t

d('>ng qua ghi nMn cac khoim trich tm&c ho~c phai tra khOng c6 th?t

Bang 3.12: K€t qua kiem djnh cac cy s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf Hii

vay b~ng cac khm\n chi khong c6 th~t

Bang 3.13: K€t qua ki€m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf Uii

vay b~ng cac khoan trfch tm6"c ho~c phai tra khong c6 th?t

Bang 3.14: K€t qua ki€m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phi lai

vay b~ng cac khoan vay khflng

Bang 3.15: K~t qua t6ng hqp ki€m djnh anh hu6ng cua cac sai l~ch d€n chi

tieu (mo hinh doanh nghi~p bi€n d('>ng)

Bang 3.16: K€t qua ki€m djnh cac ty s6 trong sai l~ch dS doanh thu ngoai s6

va khong hoan ghi gia v6n hang ban

Bang 3.17: K~t qua ki€m djnh cac ty s6 trong sai l~ch dS doanh thu ngoai s6,

khong hoan ghi gia v6n hang ban, che giAu b~ng khoan vay gia

Bang 3.18: KSt qua ki~m djnh cac tY s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6

sach, khong xudt hang va su dl,mg cac khoan vay gia

Bang 3.19: KSt qua ki~m djnh cac tY s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6

sach, khong xudt hang va khong ghi mua hang

Bang 3.20: KSt qua ki~m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban khong di kern thu thu~t che gidu

Bang 3.21: KSt qua ki~m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban va ghi nh~n cac khoan phai tra khong c6 thgc

Bang 3.22: KSt qua ki6m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf ho?t

d(>ng bdng cac khoan chi khong c6 thgc

Bang 3.23: KSt qua ki~m djnh cac cy s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf ho?t

d(>ng va ghi nh~n cac khoan phai tra khong CO thl,l'C,

Bang 3.24: K€t qua ki~m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf ho?t

d(>ng thong qua khdu hao cao

Bang 3.25: K€t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf U1i

vay thong qua cac khoan chi kh6ng

Bang 3.26: K€t qua ki€m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf lai

vay thong qua ghi nh~n cac khoan phiti tra kh6ng

Bang 3.27: K€t qua ki6m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf lai

vay thong qua cac hgp d6ng vay kh6ng

Bang 3.28: K€t qua t6ng hgp ki€m djnh anh huemg cua cac sai I~ch den chi

tieu (mo hlnh doanh nghi~p gdy)

Bang 4.3: M(>t s6 chfnh sach k€ toan c6 the t~o S\f chenh I~ch giua lqi nhu~n

k€ toan va thu nMp chiu thu~

Bang 4.4: Bang diu hoi va chi tieu phan tfch t6ng quat

Cac hinh ve

Hinh 4.1: Sa db h~ thdng chi tieu phan tfch d€ xufrt k€t hgp v&i quy trinh

LOINOIDAU

Tinh cAn thi~t ciia d~ tai

Quan ly thuS Ia m(>t vdn de quan tn;mg trong bAt kY m(>t nen kinh tS nao Trong nhilng nam gAn day, Nha nu&c Vi~t Nam da tiSn hanh vi~c hi~n d~i h6a vi~c

quan ly thus, trong d6 M th6ng tg khai tv· n9p da dugc ban hanh va ap dvng

tren tofm ddt nu6'c tir thang 7.2007 Khi phat trib M th6ng 1\f khai tv· n(>p, ngoai vi~c cai each quy trinh, tang cubng cong tac thong tin tuyen truyen, nang cao trinh d(> d(>i ngu can b(> thuS con m(>t vdn de khong kern phAn quan trQng Ia cong tac kiem tra, thanh tra thus

Trong h~ th6ng 1\f khai 1\f n(>p, ca quan thuS se chdp nh~n ta khai cua doanh

nghi~p va chi tiSn hanh chQn mdu de ki8m tra Vdn de Ia lga chQn d6i tugng kiem tra, thanh tra nhu thS nao de d?t dugc mvc tieu phat hi~n cac hanh vi sai

ph~m va thUc dAy d6i tugng n(>p thuS nang cao tfnh tuan thu Trong thai gian qua, Tbng Cl,lC thuS da nghien c(ru va ban hanh nhieu van bim quy djnh ve quy trinh va d~c bi~t Ia h~ th6ng chi tieu phan tfch phvc V\1 cho vi~c lga chQn d6i tugng kiem tra, thanh tra thuS Tuy nhien, h~ th6ng chi tieu phan tich nay con trong giai do~n dang hoan thi~n nen v§n c6 nhi€u bdt c~p gay kh6 khan cho

vi~c trien khai trong thvc ts, anh huang dSn mvc tieu thv·c hi~n h~ th6ng 1\f

khai tg n(>p t1;1i Vi~t Nam

D€ tai nghien c(ru khoa hQc "Xay dgng h~ th6ng chi tieu phan tich de lga chQn d6i tugng kiem tra, thanh tra thuS thu nh~p doanh nghi~p t~i Vi~t Nam" dugc thvc hi~n nh~m dong g6p m(>t phAn giai phap cho vdn de tren

Myc ti~u ciia d~ tai

Xay dgng h~ th6ng chi tieu de Iv·a chQn d6i tuQng- kiem tra, thanh tra thuS hi~u

qua va phil hgp v&i Iu~t phap va ngu6n Ivc cua nganh thuS Vi~t Nam, bao g6m:

- Thi8t ke M th6ng chi tieu d~ h,ra ch<;m d6i tuqng ki~m tra d1,ra tren phan tich thong tin Uti chinh

De xuftt cac giai phap h6 trg d~ ap d~:mg h~ th6ng chi tieu trong thl,l'C t8 N{}i dung va ph\lm vi nghien CtfU

1 Nghien cfru, k8 thira kinh nghi~m cac nu&c tien ti8n trong linh vgc nghien c(ru cua de Uti, c1,1 th€ Ia Hoa Ky, Anh, Canada va Phap Ia cac qu6c gia da pMt tri~n h~ th6ng lga chQn d6i tugng ki€m tra tien ti8n

2 Nghien CUu va danh gia quy trinh ki~m tra, thanh tra thue Vi~t Nam d~c bi~t Ia h~ th6ng chi tieu phan tich ll,l'a chQn d6i tuQng ki~m tra, thanh tra thue tir tnr&c den nay

3 Nghien cuu xay dgng, thu nghi~m vade xuftt h~ th6ng chi tieu phan tfch d€ lga chQn d6i tugng ki€m tra, thanh tra

4 Nghien c(ru va d~ xufrt cac giai phap lien quan d€ bao dam qua trinh ll,l'a chQn cac d6i tuqng ki€m tra, thanh tra thue c6 hi~u qua

Be tai gi&i h~n trong ph~m vi thue thu nh~p doanh nghi~p

Phuong phap nghien c1fu

- Cac nghien c(ru k6 thira kinh nghi~m dugc ti6n hanh theo phuong phap tim hi€u va h~ th6ng h6a thong tin w cac qu6c gia nghien c(ru, tir d6 rut

ra cac bai hQc kinh nghi~m

- Cac nghit~n cu·u v~ quy trinh va h~ th6ng chi tieu phan tich hi~n hanh dga tren phuong phap thu tMp va h~ th6ng thOng tin theo thai · gian, phan tfch CaC Sl,l' tien h6a va khft nang dap frng dUQ'C cac yeu cfiu CUa ffiQt

h~ th6ng chi tieu phan tich

- Cac nghien cu·u xay d1,1ng h~ th6ng chi tieu phan tich dugc ti8n Mnh theo cac phuong phap phan tfch h~ th6ng rui ro sai l~ch thue va hanh vi sai l~ch thu8, phuong phap mo phong sai l~ch thu€ tren bao cao tai chfnh

va phan tfch th6ng ke d€ ki~m nghi~m Cac n9i dung Cl,l th€ ciia cac phuong phap tren dugc trinh bay trong n9i dung de tai

- Cac nghien c(ru v€ giai phap lien quan duqc ti8n hanh tren ca sa v~n

d1,mg kinh nghi~m cac nu&c vito th\fc ti~n Vi~t Nam

B6 eye eua d~ tai

Cac k8t qua nghien c(ru duqc trinh bay trong d€ tai gdm ba phAn:

- Chuang 1: T6ng quan v€ h~ th6ng chi tieu phan tich d~ l\fa chQn d6i

tuqng ki~m tra, thanh tra thu8 thu nh~p doanh nghi~p

- Chuang 2: Thl,l'C tr~ng quy trinh va h~ th6ng chi tieu phan tich d~ l\fa chQn d6i tuqng kiSm tra, thanh tra thu8 thu nh~p doanh nghi~p t~i Vi~t

Nam

- Chuang 3: Xay d\fng h~ th6ng chi tieu phan tich d€ lga chQn d6i tuqng

ki~m tra, thanh tra thu8 thu nh~p doanh nghi~p t~i Vi~t Nam

PhAn k8t lu~n trinh bay tom t~t k€t qua d~t duqc cua de tai, nhting gi6i h~n va

hu&ng nghien ciru ti8p thea

LOi dim on

De tai duqc th\TC hi~n nhcr S\f hd trq va dong gop cua nhieu dan vi va ca nhan ChUng toi tran trQng cam an:

1 Lanh d~o Cl,lc Thu€ TPHCM va cac phong ban da giup do trong vi~c

cung dp thong tin, trao aM, phitn bi~n va dong gop nhieu y ki€n quy hau; t6 chirc cac 16p dao ~0 ve ky nang phan tich va ~0 dieu ki~n ti€p c~n v6i cac can b9 ki~m tra, thanh tra thu€

2 H9i K€ toan TPHCM da ph6i hqp lam vi~c va tri8n khai cac nghien cu·u ciing nhu trq giup trong vi~c thu th~p thong tin

3 ThS Yo Anh Diing va TS TrAn Thi Giang Tan da dQc va dong gop y ki€n

4 Cac can b9 ki~m tra, thanh tra thu€ thu9c C1,1c Thu€ TPHCM Ia hQc vien

chuang trinh dao t~o ky nang phan tich da dong gop nhieu y ki8n trong qua trinh nghien ciru va trq giup trong vi~c cung dp thOng tin

ChU'ong 1: TBng quan v~ h~ thfing chi tieu ph an tich

(f~ Iva chqn dfii tU'Qllg ki~m tra, thanh tra thu~ thu

1.1.1 s., phat trien cita h~ th6ng t\1' khai t\1' DQP

Trang quim ly·thu6, tren the gi6i c6 hai phuong tht'rc chu y6u Ia ki~m tra tm6c khi ch~p nh~n va 1\1' khai 1\1' n()p

- Ki~rn tra tm6'c khi ch~p nh~n (admistrative assessment) Ia phuong th(rc rna trong d6 ta khai thue phai dugc ki~rn tra soat xet

6 rn9t mu·c d() nh~t djnh tm6'c khi thong bao chfnh tht'rc s6 thue phai n()p dugc ddi tugng n()p thue (t>TNT)

- T\1· khai t\1' n()p (self-assessment) Ia phuong thU·c rna trong d6 ta

khai thu6 dugc ch~p nh~n ngay (ngo~i tru tmang hgp c6 nhfrng sai s6t v€ tfnh toan ho~c trlnh bay) va rn()t thong bao thu6 chfnh tht'rc se dugc gu·i den cho f>TNT Sau d6 cac tcr khai thu6 se dugc ch<;>n rn~u d~ ki~m tra, thanh tra 1

M~c du con nhu-ng tranh lu~n nh~t djnh, phuo-ng thuc "tv khai 1\1' n()p" dugc xern Ia rn9t phuong thu·c c6 nhi€u U'U di€rn hon va dU'Q'C ap d\)ng

1 Centre for Tax Policy and Administration, Organization for Economic Co-operation and Development (2006), Strengthening Tax Audit Capabilities: General Principles and Approaches

ngay cang r(}ng rai VOi ffi\}C dfch cai thi~n tfnh tuan thU va tinh hi~u qua thong qua:

- Thu duqc ti~n thu€ som bon

- Tht,rc hi~n m()t chuang trinh ki~m tra, thanh tra thu€ co tn;mg tam Theo m()t khao sat cua OECD 2 nam 2006, trong s6 30 qu6c gia thu()c

kh6i nay, co 18 qu6c gia ap dt,mg phuong thuc tg khai tt,r n()p d6i v6'i

thu€ thu nh~p doanh nghi~p Cfing theo khao sat tren, tY l~ nay Ia 11/14 d6i v6'i cac nuo·c khong thu()c kh6i OECD tham gia khao sat (Bang 1.1 ) 1.1.2 Vdn d~ ki~m tra, thanh tra thu~ trong h~ th6ng tl}' khai tl}' n{)p

H~ th6ng tg khai tg n()p nhfin m~nh d€n S\l' :t\}' giac tuan thU cua DTNT nhung no phai di kern v6'i m()t h~ th6ng ki~m tra, thanh tra thu€ ch~t che

va cac hinh ph~t nghiem kh~c cho cac hanh vi vi ph~m 3 • Va do do, m()t trong nhu·ng vAn d~ c6t loi d~ bao dam tinh tuan thU trong h~ th6ng t\1" khai W n9p Ia vi~c ki~m tra, thanh tra thu€ co htlu hi~u hay khong

Vi~c ki~m tra, thanh tra thu€ trong h~ th6ng t\}' khai t\}' n()p nh~m thoa man cac m\}c tieu sau:

Phat hi~n cac hanh vi An l~u thu€ va thu hbi s6 thu€ bi An l~u

- Thuc dAy S\l' t\}' giac tuan thu Bcri le khi BTNT hi~u r~ng n€u sai

ph~m trong vi~c khai thu€ thi se bi phat giac va bi ph~t, hQ se quy€t djnh lga chQn vi~c tuan thu lu~t thu€

Thu th~p thong tin cho vi~c hoan thi~n h~ th6ng V 6'i cac dct li~u

thu th~p duqc qua qua trinh ki~m tra, thanh tra, ca quan thu€ se hinh thanh dugc m()t h~ th6ng co· sa du· li~u pht,lc V\l cho vi~c

2 Centre for Tax Policy and Administration, Organization for Economic Co-operation and Development (2007), Tax Administration in OECD Countries and non-OECD Countries: Comparative Information Series 2006

J Glenn P Jenkins and Edwin N Forlernu (1993), Enhancing Voluntary Compliance by Reducing Compliance Costs: A Taxpayer Service Approach, International Tax Program, Harvard University

Bang 1.1: Cac quae gia ap dyng h~ thang t\1' khai t\1' DQP va h~ thang ki~m tra trU'O'c kbi chAp nh~n theo khao sat cua OECD nam 2006 Cac quae gia thuqc OECD Cac quae gia khong thuqc

OECD T\f khai t\1' Ki~m tra trU'O'c T\f khai t\1' Ki~m tra trU'C)·c

B6 Diw Nha Phftn Lan Trung Qu6c

I tali a Thl,ly Di6n Slovenia

th6ng tv khai tl)' n('>p, vai tro cua cong hie ki8m tra, thanh tra c6 nhfrng d?c diem sau:

- C6 tfnh chdt quy~t djnh hon d6i v6'i tfnh tuan thu, vi trong h~

th6ng m\y, cac doanh nghi~p t\1· chu d('>ng trong vi~c xac djnh s6

thu~ phai n('>p, kha nang h9 c6 hanh vi khong tuan thu cao hon khi hQ danh gia cong tac ki~m tra, thanh tra kern huu hi~u

Do chi chQn m9t s6 ta khai de ki~m tra, thanh tra thay vi ki~m tra tdt Ca tru6'c khi chdp nh~n, ca quan thu~ Se t~p trung ngu6n ll)'C Va thvc hi~n dUQ'C nhUng CUQC kiem tra, thanh tra V6'i mu·c d('> sau

~hon~

1.1.3 Vai tro cua vi~c l\fa ChQD c1Bi ttrQ'Ilg

Xudt phat tir vai tro va d?c diem cua kiem tra, thanh tra thu~ trong h~

th6ng W khai tv n('>p, vi~c Iva ch9n d6i tuQ'flg kiem tra Ia m9t vAn d€ h~t

sue quan trQng N6 quy~t djnh S\1' thanh cong cua cac ffi\lC tieu d€ ra cho cong tac ki€m tra, thanh tra thu~ C\1 the Ia:

o N~u ch9n cac d6i tuQ'ng c6 rui ro sai l~ch thu~ th&p de kiem tra se t6n kern tho·i gian nhung khong phat hi~n duQ'c cac truang hQ'p An l~u thu~ khong thu h6i dUQ'C cac khoan thu~ bi An l~u

o N€u cac d6i tuQ'flg duQ'c ch9n de ki8m tra theo m('>t khuon m§:u c6 djnh, m9t s6 f>TNT c6 the khong bao gia duQ'c ch9n de kiem tra, di€u nay Se khong khuy~n khfch dUQ'C S\1' tuan thu

o Vi~c thu th~p thong tin de danh gia muc d9 tuan thu lu~t thu~, xay dl)·ng co· SO' du· li~u chuftn c(ing nhu phat trien cac cong C\1 danh gia rui ro theo lu~t djnh va hoan thi~n cac quy djnh thu~ doi hoi each th(rc ll)·a ch9n cac d6i tu·9·ng kiem tra, thanh tra phai tfnh toan de c6 dUQ'C cac k~t qua phu hQ'p

1.2.Cac h~ thBng ltfa chqn c1Bi tU"Q'Ilg ki~m tra, thanh tra thui thu

Tren th€ gi6'i t6n t~i song song hai h~ thdng Iva chc,m ddi tuqng ki€m tra, thanh tra thu€ thu nh~p doanh nghi~p; d6 hl h~ thdng h,ra chc,m tren co· sc>' phan tfch va h~ thdng h,ra ch<;>n ngdu nhien

1.2.1 H~ thBng Il}'a chc;m tren cO' sO' phan tich

H~ thdng h,ra ch<;>n tren ca sa phan tfch (Audit case selection system) Ia

h~ thdng h,ra ch<;>n cac d6i tuc;rng ki~m tra, thanh tra thus tren co· sa danh gia rui ro sai l~ch thuS cua cac to khai Vi~c danh gia duqc dl,ra tren CO'

sa phan tfch k€t qua CUa cac CUQC kil~m tra, thanh tra da hoan thflnh, C~p nh~t thuang xuyen tinh hinh ki€m tra, thanh tra ciing nhu nhiing hanh vi u·ng xu· cua DTNT Vi v~y, h~ thdng nay con g<;>i Ia M thdng ki~m tra n()i sinh (Endogenous audit selection), ham nghia S\f h,ra ch<;>n tren ca sa

so sanh ldn nhau gifra cac ddi tuqng trong cung m()t t~p hqp

Day Ia h~ thdng h,ra ch<;>n chu d~o d~ phat hi~n tinh tr~ng khong tuan thu, U'U di~m cua n6 Ia t~p trung ngu6n ll,l'C vao cac ddi tUQ'ng c6 rui ro sai

l~ch thu€ cao nen c6 tac d1,1ng dang k~ ddi v6'i vi~c tuan thu thu€, d6ng thai tang cuang kha nang thu h6i cac khoan thu€ bi An l~u DAng thai n6 c6 kha nang tv di~u chinh tru6'c nhfrng thay dbi trong tinh hinh th\fc t€, trong hanh vi trng xu· cua DTNT Nghien ctru th1,1·c nghi~m cua James Aim eta! (1993) da cho thAy h~ thdng nay c6 anh huang dang k~ dSn S\1' tuan thu thu€.4

H~ thdng nay ngay cang phat tri~n t~i nhi~u qudc gia vi nha vao S\1' phat

tri~n cua cong ngh~ thong tin da lam tang kha nang cua h~ thdng:

Kha nang luu trii· va tdc d() xt'r ly cua may tfnh

- Cac t'mg d1,1ng ky thu~t khai pha dii· li~u (data mining)

M~c du v~y, n6 cling bi cho Ia con nhung h~n che nhAt djnh C1,1 th~ Ia kha nang trao dbi thong tin cua cac DTNT thOng qua S\1' trq giup cua cac chuyen vien tu vAn thue co th~ anh huang dSn cac du· li~u so sanh, t~o

4 James Aim, Mark B Cranshaw and Michael Mckee (1993), Tax Compliance with Endogenous Audit Selection Rules, Kyklos

co· h()i cho DTNT c6 the thvc hi~n S\l' khong tuan thu a rn()t rn(rc nhM djnh rna khong bi chQn vao danh sach kiern tra, thanh tra

1.2.2 H~ thAng Iva chqn nglu nhien

H~ th6ng h,ra chQn ngdu nhien (Random audit system) Ia M th6ng rna trong d6 cac ta khai thu€ c6 kha nang duqc chQn de kiern tra Ia ngang nhau, khong phl) thUQC vao danh gia CUa CO' quan thu€ v€ tinh tr~ng tuan thu cua DTNT H~ th6ng Iva chQn ngdu nhien thuang duqc su· dl)ng cho cac rnvc dich sau:

- Xay dl)'flg cac rno hinh danh gia rui ro sai l~ch thu€ phl)C V\) cho

h~ th6ng Iva chQn tren CO' sa phan tich Thong thuang cac chuang trinh nay duqc thvc hi~n lien tvc trong rn()t s6 narn de thu tMp thong tin cfrn thi€t

- Danh gia rnuc tuan thu Cac chuang trinh kiern tra, thanh tra dva tren cac d6i tuqng Iva chQn ngdu nhien c6 thS giup danh gia rnu·c tuan thu cua DTNT trong n€n kinh t€ vao rn()t giai do~n cv the Day Ia thOng tin quan trQng cho di€u chinh cac chinh sach quan

ly thu€

- Kiem chung cac rno hinh danh gia rui ro Khi xay dvng cac rno hinh danh gia rui ro sai l~ch thu€, ca quan thu€ c6 thS ti€n hanh m()t s6 cu()c kiern tra, thanh tra tren ca sa rn()t rndu ngdu nhien dS

so sanh k€t qua d~t duqc cua rno hinh danh gia rui ro

- Ghi nh?n nhOng vAn d€ rn&i phat sinh Vi~c Iva chQn ngdu nhien rn()t s6 doanh nghi~p dS kiern tra, thanh tra c6 thS giup phat hi~n

nhti'ng rnanh khoe rn&i trong An l~u thu€ ho~c thu th~p thong tin lien quan den rn()t ho~t d()ng rn6·i trong n€n kinh t€

- NMn d~ng hanh vi ung xir v€ thu€ d6i v&i cac nh6rn DTNT khac nhau trong xa h()i Cac nghien cu·u nay cung dp ca sa khong chi cho vi~c xay dvng cac rno hinh danh gia rui ro rna con cho vi~c di€u chinh cac chfnh sach thu€ thich hqp

(

- Dieu chinh kh&i lm;mg cong vi~c cua d(li ngii can b(l ki€m tra, thanh tra thu~ trong m6i giai do~n Thf d\1, trong m(lt ky nhdt djnh,

n~u kh&i luqng cac CUQC kiBm tra, thanh tra thu~ dga tren CO' sa

phan tfch giam xu&ng, co· quan thu€ se tang cac cu(lc ki€m tra, thanh tra tren CO' sa lga ChQn ngftu nhien

- Phat hi~n sai l~ch thu€ d&i v6'i nhfrng truong hQp rna vi~c h,ra chQn tren ca so· phan tfch da bo sot Day Ia hu&ng 11:1·a chQn b6 sung nh~m h~n ch~ cac nhuqc di6m cua h~ th&ng h,ra chQn dga tren CO' sa phan tfch

H~ th&ng lga chQn ngftu nhien m~c du mang l~i nhieu lqi fch nhung cling bi phe phan vi chi phf 16n (k€ ca chi phf ca hQi), sg phan d&i cua c(lng df>ng (vi rna r(lng co· mdu se anh huang den m(lt s& 16'n DTNT), tinh dang tin c~y cua k~t qua (vi co mdu thuemg bi gi6'i h~n do chi phf va S\1' phan d&i cua c(lng dbng nhu da n6i a tren)

1.2.3 MAi quan h~ giii'a hai h~ thAng h,ra chQn

Tren th\l'C t~, phdn l&n cac qu&c gia phat tri€n d€u ph&i hqp hai h~ th&ng l1:1·a chQn d&i tu·qng kiBm tra, thanh tra thu~ Nghien c(ru cua OECD tren cac qu&c gia thUQC kh&i nay cho thdy kha nhi€u qu&c gia CO SU' d1:1ng h~

th&ng lga chQn ngdu nhien song song v6'i h~ th&ng lga chQn tren ca sa

phan tfch Bang 1.2 trinh bay m(rc d9 sfr d1:1ng h~ th&ng lt,ra chQn ngftu nhien t~i m(lt s& qu&c gia thu(lc OECD.5

Trong cac qu6c gia neu tren, Hoa Ky Ia qu6c gia c6 chuang trinh 11:1·a chQn ngdu nhien v6'i co mdu 16'n va thai gian keo dai, thf d\1 Chuang trinh danh gia muc d9 tuan thu cua d&i tuQng n(lp thu€ (TMCP) keo dai tir nam 1963 d~n nam 1988 Sau khi chuang trlnh nay chdm dut, Ca

quan Thu~ Lien bang Hoa Ky da ti~p t\(c Chuang trinh Nghien cuu Qu6c gia (NRP) b~t ddu ru· nam 2002 den nay

5

Centre for Tax Policy and Administration, Organization for Economic Co-operation and Development (2004), Compliance Risk Management- Use of Random Audit Programs

Bang 1.2: Mll'c dq sir dyng h~ thBng I \fa chqn ngiu nhien

Qu6c gia Thiri kY ap dyng Tan suat ) ,

Trong qua trinh ph6i hQp giua hai h~ th6ng, M th6ng h,ra chQn ng~u

nhien nh~m mvc dfch cung cAp cac thong tin ca sa cho vi?c Iv·a chQn tren co· so· phan tfch, trong do m<}t dong gop quan trQng Ia lam n€n tang cho vi?c xay d1,rng M th6ng chi tieu phan ttch

2 H~ thfing chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai I~ch tren bao cao tai chinh

2.1 Khai quat v~ vi~c sfr dyng cac chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai l~ch tren bao cao Uti chinh

2.1.1 Sai l~ch tren bao cao titi chinh

Sai l~ch tren bao cao tai chfnh xay ra khi s6 li~u dugc trinh bay tren bao cao tai chfnh khong dung v&i s6 li~u thl,l·c t€ - dugc xac dinh phu hgp v6'i cac chufin ffi\)'C k€ toan

Duui goc tip nguyen nhiin, sai l~ch tren bao cao tfti chfnh co th€ gay ra

do sai sot hay gian l~n Sai sot dUQ"C djnh nghia Ia cac 16i khong c6 y co anh huang d~n bao cao tai chinh, nhu:

- L6i v~ tfnh toan s6 hQc ho~c ghi chep sai;

- B6 sot ho~c hi€u sai, lam sai cac khoan ml,lC, cac nghi~p V\1 kinh

t~· ,

- Ap dl,lng sai cac chuftn ml,l·c, nguyen t~c, phuong phap va ch~ d9

k~ toan, chfnh sach tai chfnh nhung khong c6 y

Trong khi do, gian l~n Ia nhu·ng hanh vi c6 y lam sai l~ch thong tin kinh

t~, tai chfnh do m<)t hay nhi~u nguai trong H<)i d6ng quan trj, Ban Giam d6c, cac nhan vien ho~c ben thu ba thvc hi~n, lam anh huang d~n bao cao tai chfnh Gian l~n co th€ bi~u hi~n duo·i cac d~ng t6ng quat sau:

- Xuyen t~c, lam gia chung tu, tai li~u lien quan d~n bao cao tai chfnh;

Si'ra d6i ch1mg tir, tai li~u k~ toan lam sai l~ch bao cao tai chfnh;

- Bi~n thu tai san;

- Che dfru ho~c c6 y b6 sot cac thong tin, tai li~u ho~c nghi~p V\1 kinh t~ lam sai l~ch bao cao tai chfnh;

- Ghi chep cac nghi~p V\1 kinh t~ khong dung S\1' th~t;

- c6 y ap dl,lng sai cac chudn mt,rc, nguyen-t~c, phuong phap va ch~

d9 k~ toan, chfnh sach tai chfnh;

Duui goc il{j muc il{j iinh huO'ng ilin hlio clio tai chinh, sai l~ch duqc phan chia thanh sai l~ch trQng y~u va sai l~ch khong trQng y~u TrQng y€u Ia thu~t ngu· dung de the hi~n tdm quan trQng cua m(>t thong tin (m9t s6 li~u k€ tm1n) trong bao cao tai chfnh Thong tin duqc coi Ia trQng y€u c6 nghra Ia n€u thi€u thong tin d6 ho~c thi€u tinh chfnh xac cua thong tin d6 c6 the lam sai l~ch dang ke bao cao tai chinh, lam anh hu6ng den quyc§t djnh kinh t€ cua ngmJ'i sir dvng bao cao tai chinh Tinh trQng y6u phv thu9c vao d9 tan va ttnh chAt cua thong tin hay cua cac sai sot duqc danh gia trong hoan cimh cv the Tinh trQng y6u cua thOng tin phai duqc xem xet tren ca phuang di~n djnh luqng va djnh tinh6•

Duui goc il{j chiiu huung, sai l~ch duqc chia thanh hai lo~i: khai kh6ng

(overstatement) va khai thi6u (understatement) Chi€u huang cua sai

l~ch rAt quan trQng, d~c bi~t Ia trong vi~c dinh hu6-ng kiem tra vi each thuc kiem tra phat hi~n hai lo~i nay Ia khac nhau hoan toan Ngoai ra, hanh vi gian l~n thu<'mg c6 nhi'i'ng chi€u hu6ng ro r~t, giup cho vi~c phat

hi~n d€ dang han Thf dv, cac hanh vi gian l~n bao cao tai chinh de "lam

d~p" bao cao tai chinh thu<'mg Ia khai kh6ng tai san va thu nh~p, khai thi6u nq phai tra va chi phi trong khi cac hanh vi lam sai l~ch thu6 thu<'mg di€n ra thea hu6ng nguqc l~i

2.1.2 Sir dt,mg cac chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai l~ch

Cac sai l~ch t~o ra nhi'i'ng thay d6i nhAt dinh tren bao cao tai chinh cua nam xay ra sai l~ch Do d6, cac nghien cuu v€ kiSm toan cho r~ng c6 the nghien cuu bao cao tai chinh dS d\f doan kha nang sai l~ch trong s6 li~u

cua cac bao cao tai chinh nay Cong C\1 de nh~n bi€t Ia cac chi tieu phan tfch, bao g6m:

Clic chi tieu phiin iinh Slf hiin il{jng ciia clic khoiin m~,tc tren hlio clio tai chinh Trang b6i canh ho~t d(>ng binh thucmg cua m(>t doanh nghi~p,

sv· thay d6i dang kS cua m(>t khoan mvc c6 thS phan anh m(>t sai l~ch

ti€m An Vi~c so sanh c6 the thv·c hi~n theo phuang thuc dan gian (so

6

B9 Tai chfnh, Chudn nu,rc k€ t01in Vi?t Nam s6 OJ "Chudn mi!C chung"

sanh tqrc ti€p s6 nam nay va s6 nam tru&c ho{ic binh quan cac nam tru6·c) ho{lc phuc t~p (so s{mh s6 nam nay v&i s6 d\f bao thong qua cac

mo hinh dl,l' bao )

Cdc chi tieu phiin iinh ty tr{Jng ciia cdc khoiin myc trong tang thl, thf d\) tY trQng hang t6n kho trong tdng tai san hay chi phf ban hang trong doanh thu Trong ho~t d{>ng kinh doanh cua m{>t doanh nghi~p C\) thS, cac cy trQng nay thub'ng duqc duy tri theo cy I~ nh~t djnh, S\f thay ddi chi di€n ra khi c6 nhung bi€n d{>ng l&n trong kinh doanh Do d6, m9t S\f thay ddi dang kS cua ty trQng cac khoim m1,1c trong tbng th€ co th€ tiem

Cac ty s6 c6 the su d1,1ng d{>c l~p ho{lc ph6i hQp vo·i cac chi tieu khac Thi d1,1, cy I~ Uii g{>p thuo·ng dung ph6i hqp v&i s6 vong quay hang t6n kho Trong m()t s6 tmong hqp, m()t ty s6 tdng hQp c6 the duqc xay dl,l'flg tren CO' sa nhieu tY s6 khac, thi d1,1 z score Ia tY s6 xay dvng tren mo hinh d\f doan kha nang pha san cua doanh nghi~p cua Atman, the hi~n

m6i quan h~ nam ty s6 khac nhau Ia:

- v6n luu chuy€n thuAn tren tai san

- Lqi nhu~n chua phan ph6i tren tai san

- Lqi nhu~n tmo·c thuS va lai (ld) tai chinh tren tai san

- Ghi tri thi tnrbng cua v6n chu s& huu tren gia tri s6 sach cua nq

phai tnl

- Doanh thu tren tai san

2.1.3 Dtinh giti chi tieu phlin tich trong vifc phtit hifn sai lfch

Vi~c danh gia tinh hii"u hi~u va hi~u qua cua m()t chi tieu phan tich trong vAn d8 phat hi~n sai l~ch tren bao cao tai chinh d1,ra tren kha nang xay ra hai lo~i sai lAm:

- Sai lAm loai 1: Khi m()t chi tieu cho thdy kha nang c6 sai l~ch

trQng y~u nhung thl)·c t~ khong c6 sai l~ch Sai lAm lo~i m\y lam cho nguoi ki€m tra t6n kern thai gian va chi phi d€ ki€m tra nhung l~i khong tim thdy sai l~ch

- Sai lAm loai II: Khi m()t chi tieu khong cho thdy kha nang sai l~ch

trQng y~u trong khi thgc t~ c6 sai l~ch Sai lAm lo~i m\y lam cho ngu<>"i ki~m tra b6 s6t sai l~ch trong bao cao tai chinh

2.2 H~ thBng chi tieu phan tich trong linh V\fC ki@m to an dqc l~p

2.2.1 Kha nang sir dl}ng cac chi tieu phan tich trong phat hi~n sai l~ch tren bao cao tai chinh

Trong linh vvc ki~m toan d()c l~p, vi~c su dl,lng ky thu~t phan tich d€ phat hi~n kha nang sai l~ch tren bao cao tai chinh da duqc t'mg dl)ng tir lau Tir nam 1978, Hi~p h()i K~ toan vien cong chung Hoa Ky (AICPA)

da ban hanh SAS 23 "Thu t1,1c phan tich" trong d6 yeu cAu phai thl)'c

hi~n vi~c phan tfch trong giai do~n l~p k~ ho~ch va trong giai do~n hoan thanh ki6m toan

Da s6 cac nghien cuu thl)·c nghi~m v8 quan h~ giil"a sai l~ch va bao cao tai chfnh cho r~ng c6 kha nang phat hi~n duqc sai l~ch tren bao cao tai chinh thong qua cac ky thu~t phan tfch 6· nhii·ng mu·c d9 khac nhau

Hylas et al (1982) nghien cu·u 281 sai s6t di8u chinh trong 152 cu()c

ki~m toan thl)·c hi~n vao nam 1978 K~t qua cho thdy thu t1,1c phan tich

c6 th~ phat hi~n duqc kha nang sai s6t tren bao cao Uti chfnh rM cao •

Coglitore et al (1988) nghien c(ru cac trucmg hqp gian l~n tren bao cao Uti chinh da dugc phat hi~n bai Uy ban chung khoan Hoa Ky (SEC) tir d6 d8 ra cac thu tvc phan tich c6 th~ sir dvng hfru hi~u d~ phat hi~n cac gian I?n nal Persons (1995) so sanh gifra cac cong ty c6 gian l~n tir nam 1974 den nam 1991, dai chieu vo·i cac cong ty cimg ngfmh c6 cung quy mo va phuong phap k€ toan K€t qua ghi nh?n Ia m()t s6 tY sa c6 th~

dung d€ nh?n bi€t gian l~n9•

2.2.2 Oic chi tieu co kha nang sfr dl}ng trong phat hi~n sai l~ch tren bao cao tai chinh

Trong ITnh vt,rc kitm toan d()c l~p cac nha nghien ctru da tiSn hanh rAt nhi8u thl,l'c nghi~m dt danh gia cac chi tieu c6 kha nang phat hi~n sai I~ch tren bao cao tai chinh, d~c bi~t Ia cac gian l~n Cac chi tieu c6 kha nang cao trong phat hi~n sai l~ch tren bao cao tai chinh trong ho~t d()ng kitm toan d()c l~p bao g6m:

Cac chi tieu v~ hiin tlvng thi hi?n Slf thay i/Ji giU'a sa lifu ky nay vm

cac ky trU'uc Nghien c(ru cua Wright et a! (1989) cho thfiy 50,3% cac sai l~ch c6 th€ dugc phat hi~n bftng thu tvc phan tich, trong d6 rieng vi~c

so sanh sa Ii~u ky nay v6'i ky tru6'c c6 th~ phat hi~n dugc 71,9%.10

Cac tj sa bao g6m ca ty sa v8 tY trQng va tY s6 phan anh mai quan h~

gifra cac khoan ml)c Cac tY s6 nay dugc t6m t~t trong Bang 1 3

10

Wright E and Ashton R.H., Identifying Audit Acijustments with Attention-Directing Procedures, The Accounting Review, October 1989, Vol LXIV no.4

Bang 1.3: Cac tY s6 dU'Cfc sfr d\(ng phat hi~n sai l~ch tren bao cao tai chinb.11

I Lai g(>p/doanh thu Blocher (1988), Kinney (1987),

5 Tai san ng~n h~n/Tai san Person (1995), Feroz et al (1991)

6 Hang t6n kho/Tai san Person (1995), Feroz et a!

9 Tai san dai h~n (khong tfnh tai Bene ish ( 1999)

san c6 dinh hU·u hinh) I Tai san

10 Doanh thu/Tren tai san Person ( 1995)

(1986),

12 Nq phai thu/Tai san Bene ish (1999), Kinney ( 1987)

13 Gia v6n hang ban/Hang t6n kho Beneish (1999), Kinney (1987)

14 Ty I~ khdu hao binh quan Beneish ( 1999)

11 Nf5!11m: Tac ~iit /If h? thang, xem da[lh ml1c tai Mu tha"! khiw

11 Doi v&i ty so nay, Bene ish (1999) tie nghi khOng tinh tien va phiii tru tli khau hao

2.2.3 Cac tranh lu'n v~ ap dvng cac chi tieu phan tich

M~c du dugc danh gia cao trong kha nang d\1' doan sai I~ch tren bao cao Uti chfnh va dugc chung minh b~ng nhi€u nghien cu·u thwc nghi~m, vfin con c6 y ki~n chung quanh vAn d€ su· dvng cac chi tieu phan tfch, d6 Ia nhiing vAn d€ sau day:

Khii nling sit d(lng cdc tj sa iii phdt hifn gian l~n bj gim hf!.n

Kaminski eta/ (2004)13 khao sat 21 cy s6 thuang st'r dvng tren m9t mfiu

76 doanh nghi~p c6 gian I~n do SEC phat hi~n tu nam 1982 d~n 1999, d6i chi€u vo·i cac doanh nghi~p khong c6gian I~n c6 cung quy mo va nganh ngh€ trong 7 nam (3 nam tru6·c khi gian I~n, nam gian I~n va 3 nam sau khi gian I~n), cho thAy chi c6 16 cy s6 c6 khac bi~t dang ke, trong d6 c6:

9 cy s6 c6 khac bi~t dang ke trong 1 thai ky

4 ty s6 c6 khac bi~t dang ke trong 2 tho·i ky

3 cy s6 c6 thay ddi dang k€ trong 3 thai ky Ia tai san c6 djnh/tdng tai san, cy s6 ng va v6n Iuu chuyen thufrn/Uti san

Sit d(lng cdc chi tieu philn tich chi co thi phdt hifn cdc sai lfch if m9t mlfc tr(Jng yiu nhO.t iljnh Kinney (1987) nghien cuu s6 li~u 48 thang ctia m9t doanh nghi~p dugc dy gian l~n v€ ghi kh6ng doanh thu va ghi thi€u nghi~p V\l mua hang cho thAy sai l~ch phai tuong d6i l6n m6'i c6 the phat hi~n dU'Q'C qua thti tvc phan tfch tY s6 va cAn phan tfch k€t hQ'p giu·a cac cy s6 de tang tfnh huu hi~u ctia thti t\lc phan tfch Chinh vi th€, Kinney da d€ nghj img dl)ng cong ngh~ thong tin de giai quy€t vfrn d~

Sv phat tri~n cua cong ngh~ thong tin da t~o kha nang cho vi~c luu tru

va khai thac m('>t khAi luqng dtt li~u l&n Cac nghien cuu ve khai pha dtt

li~u (data mining) ra dai phvc vv cho nhi€u Irnh vvc, trong d6 c6 vi~c

xu· ly cac dfr li~u ve sai l~ch tren bao cao tai chfnh d~ dua ra cac mo hinh danh gia kha nang sai l~ch

M('>t xu hu&ng m6·i trong nghien cuu v€ sai l~ch tren bao cao tai chfnh Ia su· dvng cac chi tieu phuc hQp M('>t chi tieu phuc hqp duqc xay dvng tren m('>t cong thfrc bao gf>m nhieu chi tieu khac nhau dtrQ'C xay d1,mg tren nen tang mo hinh toan va ki~m dinh b~ng thvc nghi~m Chi sA gian

l~n (F-score) duqc Dechow eta! cong b6 nam 2007 tren ca sa due k€t CaC nghien Ctl'U thi,1"C nghi~m tru'cYC d6 Va khao sat 2.191 truang hQp gian

l~n tren bao cao tai chfnh duqc SEC phat hi~n tir nam 1982 den nam

2005.15

2.3 H~ thBng chi tieu phan tich trong linh vt,rc ki~m tra, thanh tra

thu~

2.3.1 S1}' phat tri~n cua h~ th6ng chi tieu phan tich trong linh Vl}'C

ki~m tra, thanh tra thu@

Trong linh vv·c kiSm tra, thanh tra thu€, vi~c su d1,1ng h~ thAng chi tieu phan tfch da duqc ap d1,1ng tir lau tru&c khi phat tri~n cac h~ thAng t~,~·

khai tv n('>p Trong thai ky nay, can b('> thu€ dva vao cac chi tieu phan tich nhu m('>t ky thu~t kiem toan ho·n Ia m('>t phuong phap h.ra chQn d6i

tuqng ki~m tra, thanh tra

Luc nay, vi~c Slr dvng cac chi tieu phan tich trong linh V\)'C ki~m tra, thanh tra thu€ v€ nguyen t~c cling tuong d6ng v&i vi~c ung dvng trong lTnh vv·c kiSm toan d('>c l~p, ngo~i tru d~c diSm Ia sai l~ch tren bao cao tai chfnh rna co· quan thu€ quan tam v€ ca ban khac v&i sai l~ch tren bao cao tai chinh rna kiem toan vien d('>c l~p quan tam Trong khi kiem toan vien d('>c l~p chu y d€n vi~c trinh bay trung thv·c va hqp ly bao cao tai

15 Dechow P M, Ge W., Larson C.R., Sloan R.G., Predicting Material Accounting Manipulations, Working Paper, 2007, papers.ssrn comlso13/papers cfm ?abstract_id= 997 483

chinh thl can b() ki~m tra, thanh tra thu~ chU y d~n vi~c khong tuan thU

lu~t thu~ M()t ben, Sl,l' khai bao lqi nhu~n va tinh hinh tai chfnh t6t han S\1' th\l'c Ia m()t thach thu·c quan trQng thi ben kia, vi~c trinh bay lqi

nhu~n thfip han th\l'c t~ Ia chti d€ cftn t~p trung Ca hai se cung d\fa tren cac bi€n d()ng cua s6 li~u, nhung chi€u hu6ng bi€n d()ng duqc xem Ia

"nh~y cam" thU'C)ng nguqc nhau Thf d1,1, m()t s1,1· gia tang dang k~ cua doanh thu se khi€n ki€m toan vien d()c l~p lo ng~i trong khi d6 can b() thu€ J~j quan tam d€n Sl,l' giam sut doanh thu nhi€u han

Khi h~ th6ng tl,l' khai t\1' n()p phat tri€n, vi~c sir dl,lng cac chi tieu phan tich trong linh V\l'C ki€m tra, thanh tra thu€ tra thanh quan trQng han v&i chirc nang danh gia rtii ro sai l~ch nhiim l\fa chQn d6i tu·Qng ki€m tra, thanh tra Day chfnh Ia S\1' hinh thanh cua h~ th6ng 1\l'a chQn tren ca sa

phan tfch da duqc trinh bay trong phfrn 1.2.1 cua chuang nay

Cung v&i S\f phat tri~n ctia cong ngh~ thong tin, ngay cang nhi~u qu6c gia ap dl,lng cac ky thu~t hi~n d~i trong vi~c xay dl,lng h~ th6ng ll,l·a chQn tren ca so· phan tich, nhdt Ia d6i v6i cac doanh nghi~p vu·a va nho vi s6 Juqng cac doanh nghi~p nay rfit nhi€u Hoa Ky, Canada, Anh, Uc, Phap,

Nh~t Ia nhCi'ng nuac da c6 nhi€u phat tri~n trong ITnh V\l'C nay

2.3.2 Ung dt,mg h~ thfing chi tieu phan tich trong linh V\fC ki~m tra, thanh tra thu~

Ung dfing trong hf thang llfa ch(Jn tren cu su ph an _tfch

Trong ITnh V\fC l\fa chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thuS, h~ th6ng chi tieu phan tfch duqc sir d1,1ng nhiim danh gia rui ro sai l~ch thu€ Rui ro sai l~ch thu€ Ia kha nang s6 thua duqc xac djnh tren ta khai khac bi~t v&i s6 thu€ dung ra phai n()p C6 hai hu6ng sai J~ch khac nhau nhung vi~c

l1,1·a chQn d6i tU'Q'flg ki€m tra, thanh tra chti y€u t~p trung VaO hu6ng khai thfip s6 thu€ phai n()p va do d6, thu~t ngo· rui ro sai J~ch thu€ thub'ng duqc sir dl,lng d~ n6i v~ kha nang s6 thu€ duqc xac djnh tren t(y khai thfip han v&i s6 thu€ dung ra phai n()p

s6 thu€ thu nh~p doanh nghi~p phai n()p dugc xac djnh thong qua vi~c

diau chinh lgi nhu~n tren bao cao Uti chfnh v&i cac chenh l~ch gifi·a quy djnh k€ toan va quy djnh v8 thu€ Do d6 sai l~ch thu€ c6 th€ phat sinh tir

2 ngu6n:

Sai l~ch tren bao cao tai chfnh

Sai l~ch tren ta khai thu~

Vi~c st'r dt,mg h~ th6ng chi tieu phan tfch nhu v~y phai bao g6m ca hai huang tren, m~c du m()t phdn 16n chi tieu t~p trung vao bao cao tai chfnh Bim chfrt cua ky thu~t phan tfch Ia so sanh ho~c nghien ct'ru m6i quan h~

giua cac thong tin d€ phat hi~n cac quan M bfrt thuong ho~c khong hgp

ly Do d6, h~ th6ng chi tieu phan tfch khong chi st'r d\mg nhfi'ng thong tin tren bao cao cua doanh nghi~p rna con phai khai thac cac thOng tin tu· ben ngoai, thf dv:

- Cac thOng tin v€ nganh ngh€ cua doanh nghi~p va cac doanh nghi~p cung nganh

- Cac thong tin tir cac t6 chfrc, dan vi c6 lien quan d~n cac giao djch cua doanh nghi~p, bao g6m ngan hang, bao hi€m, cong ty cung t~p dofm, ca nhan ban Ulnh d~o cong ty

M9t trong nhung khfa c~nh quan trc;mg cua vi~c quan ly tfnh tuan thu thu€ Ia hi€u bi€t va tac d()ng d€n hanh vi cua DTNT Trong phan tlch lga ch<;>n d6i tugng ki€m tra, thanh tra, cac nghien cu·u thuang chu y d€n cac hanh vi khong tuan thu trong qua khu· cua ban than DTNT va cac nh6m DTNT d€ xac djnh cac chi tieu phan tfch Do d6, h~ th6ng chi tieu phan tfch se phai bao g6m cac chi tieu g~n v&i:

- Nhung hanh vi khong tuan thU trong qua khCr da dugc phat hi~n cua chfnh DTNT

- Cac hanh vi khong tuan thu trong tung nh6m DTNT, thf d1,1 cac doanh nghi~p vira va nh6, cac doanh nghi~p ngoai qu6c doanh, cac doanh nghi~p c6 v6n ddu tu nu&c ngoai c6 nhCing d~c di€m

rieng trong hanh vi khong tuan thU xuat phat tir d~c diem qufm ly hay sahOu

- Cac hanh vi khOng tuan thu dv doan tren ca sa phan tich fmh

huang cua cac chinh sach thu€ hay k€ toan m&i

M()t d~c diem cua M th6ng chi tieu phan tich ap dl,tng trong giai do~n

Iva ChQn d6i tuQllg ki8m tra, thanh tra Ia phl,l thu()c vao co· sa dit li~u cua nganh thu~ C1,1 the Ia h~ th6ng chi tieu phan tich:

- Phi'ti d1,1·a tren cac thong tin c6 s~n trong bao cao tai chinh, trong

ta khai ho~c cac tai li~u duqc cong b6 khac Cac thong tin chi ti€t (s6 li~u thang, s6 li~u chi ti~t theo timg san phdm ) thuerng khOng duqc c6 s~n trong giai do~n nay

- Tuy thu()c vao s6 li~u c6 duqc trong qua khu v€ doanh nghi~p, M

th6ng phan lo~i nganh, kha nang d6i chi€u cheo giita cac ca sa dit

li~u

Ung d~;~ng trong kilm tra, thanh tra IIJ.i doanh nghifp

Trong kiem tra, thanh tra t~i doanh nghi~p, vi~c su· d1,1ng cac chi tieu phan tich chU y~u nh&m danh gia kha nang sai l~ch tren m()t hfl sa c1,1 the

va d\fa vao d6 djnh hu&ng kiem tra each th(rc ap dl,lng va cac chi tieu

duqc dung kha tuang dflng v&i each lam cua kiem toan d<)c l~p, ngo~i

tru· van d€ chi€u hu&ng sai l~ch dugc quan tam cua thu~ c6 nhitng d?c

di~m rieng nhu da n6i o· phfin 2}.1 ctia chuo·ng nay f)~c di€m ella cac chi tieu phan tich trong giai do~n nay Ia rna r<)ng ph~m vi han do cac dit

li~u c6 them khi ti6p c?n v&i m<)t doanh nghi~p Cl,l th8

3 Kinh nghi~m cac DU'tYC phat tri~n trong vi~c xay dl}'ng h~

thflng chi tieu phan tich d~ l\fa chQn dfli tmyng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p

De khao sat kinh nghi~m cac nu&c tren th~ gi&i trong linh Vl,l'C nay, chung toi ch9n Hoa Ky va m<)t s6 qu6c gia thu<)c OECD Ly do Ia t~i

,· ··.··-::

.•Jp.: ·:,J~~'~: _.~.~:~y (j\:~·;~~~' ;:~,:

" Qac nm?'c n4y, cac k,y thu~t v€ Irnh V\fC nghien 9.Uu r~t pMt tri~n v~ c6

~-ilt:~J£? t.:f~.t t~;; :o;:: t~:L:,·:·: ·· · · : ::.~ -:~.~-~;~ 11/\~:·_ni:· !cte:tr~ "ff~}s

s~c thue kMc nhu thu€ b~t d()ng san Nam 2007, IRS c6 han 1 00;000 nhan vi€n, xtr IY, tren 235 tri?u to khai (trong d6 thue thu nMp doanh

nghi~p Ia 9,5 tri~u ta khai), thu duqc 2.961 tY USD (trong d6 thue thu nh~p doanh nghi~p Ia 396 cy USD) v&i ngan sach ho~t d()ng Ia 11 cy

USD, tfnh ra chi phf 0,4 USD cho I 00 USD thue thu dugc

Trong Irnh vt,rc quan ly thue thu nh~p doanh nghi~p, IRS chia thanh 2 nh6m doanh nghi?p:

- Doanh nghi?p nh6 va cac ca nhan kinh doanh

- Doanh nghi?p vira va Ion ( cac cong ty c6 tai san tren 1 0 tri?u USD)

IRS ap dt,mg h~ th6ng t\1· khai tg n()p va cong vi~c cua co· quan thue t~p

trung vito vi?c huang d~n va kiSm tra vi~c tuan thu Trong nam 2007, IRS thgc hi~n 30.004 cu()c ki~m toan· thue thu nMp doanh nghi?p (chiem 1,3% s6 to· khai nam 2006), trong d6 s6 tmong hqp phat hi?n sai

l~ch vao khoang 66% v&i s6 ti€n thue thu them Ia 25,7 cy USD

3.1.2 Quy trinh 1\fa chqn c1Bi ttrQ'Dg ki~m tra, thanh tra thu~

IRS sfr dl)ng song song hai h~ th6ng lga chQn ng~u nhien va h,ra chQn tren ca so· phan tfch d~ phl)c V\1 cho vi?c ki~m tra, thanh tra thue

H~ thBng h,ra chqn ngftu nhien

Hoa Ky thl,l'c hi~n cac chuong trinh ll,l'a ch<;>n ng~u nhien tlr nhfrng nam

1960 qua nhi~u giai do{ln v6'i m1,1c tieu khac nhau:

Chu-ung trlnh iltinh giti tfnh tuan thii (Taxpayer Compliance Measurement Program - viet t~t TMCP) duqc tien hfmh trong giai do~n

1963-1988 VOi 2 ml,lC dfch:

- Thu th~p thong tin d€ tfnh ra h~ s6 DIF (Discriminant Formula)

dung him ca so· lga ch<;>n d6i tu<;>ng ki€m tra, thanh tra thue d6i

v&i cac hd sa thue ca nhan va doanh nghi~p nho

- Xac djnh khoimg each thue (Tax gap) Ia chenh l~ch gifra s6 thu€ th1,1·c t€ thu duqc v&i s6 thue u&c tinh le ra phai thu duqc

TMCP ch<;>n cO' mftu khoimg 50.000 d6i v&i ta khai thue ca nhan va 20.000 d6i v&i doanh nghi~p nh616• Cac ta khai duqc ch<;>n vao m~u

hoan toan ng~u nhien va duqc ki6m tra m9t each rdt chi ti~t TMCP bi ngung l~i nam 1988 vi nhi~u ly do, trong d6 m9t vAn d~ Ia tang ganh n?ng cho nguai n9p thu~ khi phiti chju cac cu(>c ki8m tra qua chi ti€t

Ctic chu-ung trlnh nghien clfu m1:1c tieu (Targeted studies) duqc ti€n hanh trong giai do{ln 1988-2002 chiJ y~u t~p trung VaO cac vdn d~ v€ thue thu nh~p ca nhan, thf d1,1 Chuong trinh EITC nh~m vao ki8m tra

vi~c giam tru· thu€ cho nha·ng nguai c6 thu nMp thdp

Chu-ung trinh nghien clfu quae gia (National Research Program - viet

t~t NRP) duqc tien hanh tu· nam 2002 den nay NRP c6 each thu·c tuong tl,l' nhu TMCP nhung c6 nhfrng cai tien theo chi€u huang c6 phan tich tm6'c khi ki8m tra nh~m lo~i trir nhling hd sa khong cAn ki8m tra cilng

nhu xac djnh tr<;>ng tam trong ki8m tra nh~m giam b&t ganh n?ng cho nguc>'i n(>p thue Co· m~u cua NRP khoang 46.000 ta khai thue bao gdm thu€ thu nh~p ca nhan va thu~ thu nh~p doanh nghi~p ddi v&i doanh

nghi~p nho NRP ti8p t1,1c vai tro cua TMCP trong vi~c cung dp thong tin cho xac djnh h~ s6 DIF

16 General Accounting Office (1993) Tax Administration: IRS' Plans to Measure Tax Compliance Can Be Improved (GAO/GOD 93-52, Apr 5, I993)

Nhu v~y, cac chuong trinh h,ra chQn ng§u nhien c6 vai tro xac djnh h~ s6 DIF phl,lC V\1 cho vi~c ll,l'a chQn cac d6i tuQTig ki~m tra trong cac to khai thue thu nh~p ca nhan va thue thu nh~p doanh nghi~p d6i v6'i doanh

nghi~p nh6 Ca sa dS xac djnh h~ s6 DIF duqc bao m~t hoan toan

H~ th6ng tva chqn tren cO' sO' phan tich

Cac to khai duQ·c chQn de kiSm tra, thanh tra qua hai giai do~m:

Giai i/O(ln 1: Cac doanh nghijp nho i/U'(J'C llfa cht;m dlfa tren hj sa

DIF

Hang nam, Trung tam KiSm tra Qu6c gia (National Headquarter Examination) xac djnh h~ s6 DIF t6i thi~u Cac to· khai c6 h~ s6 DIF cao han mu·c nay se dua vao danh sach c6 th~ duqc chQn de kiSm tra trong nam

Cac khu vgc se lga chQn d6i tuQTig kh~m tra dga tren ke ho~ch kiSm tra trong nam, M s6 kiSm tra va M s6 DIF Thf d\1, khu VI)'C X c6 ke ho~ch

kiSm tra Ia 225 to khai, h~ s6 kiSm tra Ia 70%, s6 luqng to khai se duqc chQn theo M s6 DIF se Ia: 321 (=225/70%) Luc nay, khu V\l'C X se chQn

321 to khai c6 h~ s6 DIF cao nhdt tir tren xu6ng trong khu vgc minh ph\1 trach

Cac doanh nghi~p Ian khong c6 h~ s6 DIF va duqc chQn th~ng vao giai

do~n 2 Ngoai ra, m()t s6 ta khai cfing duqc chQn th~ng vao vong 2 theo

nhii'ng chuang trinh d~c bi~t

Giai ilo(jn 2: Phan [O(ji cac til khai i/U'(J'C ch{m

Trong giai do~n nay, tAt ca cac to khai cua doanh nghi~p nho duqc chQn theo M s6 DIF, cac tcr khai cua doanh nghi~p vira va Ion cfing nhu cac

to khai duqc chQn theo cac chuang trinh d~c bi~t d6u phai qua bu6'c phanlo~i

Phan Io~i vS thl,l'c chdt Ia vi~c m()t can b() thue c6 nhi6u kinh nghi~m

xem xet cac to khai duqc chQn d~ chia thanh hai Io~i: