Xây dụng hệ thống chỉ tiêu phân tích để lựa chọn đối tượng kiểm tra, thanh tra thuế thu nhập doanh nghiệp tại việt nam

Xay dt,mg h~ th6ng chi tieu phan tfch tren ca sa phan tfch rui ro sai l~ch thu~ va phan tfch hanh vi gay sai I~ch thu~.. Cac nghien Cll'U xay dt,rng h~ th6ng chi tieu phan tich duqc ti~

BO GIAO DUC VA I>AO TAO

Tu'Q'NG KIE,M TRA, THANH TRA

BO CIAO DUC VA DAO TAO TRU'ONG D~I HQC KINH TE THANH PHO HO CHi MINH

TICH f>E, LI/A CHQN f>OI TliQ'NG KIEM

DOANH NGHIEP TAI VIET NAM

Ma s6: B2007-09-41

: -so GiAo ovc vhr :}w 1

I TRUONG D.i:\1 HQC KINh ···.~ TP.I-ICM

Vfi Hfi·u Du·c (Chu nhi~m d~ titi)

Nguy~n I>inh T§n

Trfin Xoa Mai I>u·c Nghia (Thu· ky)

THANH PHO HO CHi MINH

NAM 2009

BO GIAO DVC v A DAO T ~0

Trtro·ng D~i hQc Kinh t~ TP.Hfi Chi Minh

THONG TIN KET QUA NGHIEN c(J'u

Tend~ tai: Xay dlfng h~ thflng chi tieu phan tich d~ h.ra chQn dfli tu·Q·ng ki~m tra,

thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t~i Vi~t Nam Chu nhi~m: TS Vii Hii·u Dtl'c

Tho·i gian tht,rc hi~n: thang 9/2007- 12/2008

Ca quati chu tri: Truo·ng D?i hQc Kinh t~ TP.HCM

1 Cac san ph~m cua d~ tai: bao cao phan tich bao g6m:

Bao cao t6ng hqp d~ tai NCKH dp B() "Xay dvng h~ th6ng chi tieu phan tich d€ ll)·a chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh?p doanh nghi~p t?i Yi~t Nam"

H~ th6ng chi tieu phan tfch d~ h,ra ch<;m d6i tuqng ki€m tra, thanh tra thu~ thu nh?p doanh nghi~p

Cac giai phap tri€n khai frng dl)ng, bao g6m cac ki~n nghj v~ chinh sach, n()i dung chuang trinh dao t?o ngu6n nhan Ivc ph\lc Y\1 cho ki~m tra, thanh tra thu~

01 bai bao dang tren T?p chi Phat tri€n Kinh t~- Truong DH Kinh t~ TP.HCM vao thang 12/2009 "Su· dl;lng c:k ty s6 tren bao cao tai chinh d~ phat hi~n sai l~ch thuS"

0 I bai bao dang tren T?p chi Ki€m toan vao thang 12/2009 "Ap dt,mg quy trinh phan tich vao vi~c phat hi~n sai s6t, gian I?n tren bao cao tai chinh""

2 v~ bi quy~t cong ngh~ va cong ngM san ph~m:

3 (J'ng dl)ng trong san xufrt va hi~u qua kinh t~: Cac C(J quan thu~ Sll' dl)ng trong vi~c l~ra chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~; T6ng C\IC thu~ Sll' dl)ng trong ban hanh cac quy trinh va chi tieu Iva chQn d6i tuqng ki€m tra, thanh tra thu~

4 Dao t?o:

5 Tinh hinh sfr dl)ng kinh phi:

Chu nhi~m d~ tai da chi 45.000.000 d6ng (chua tinh chi phi cho h()i d6ng nghi~m thu d~ tai) d~ thl)'C hi~n nghien Cli'U d~ tai nay

Xac nh~n cua co· quan chu tri

Ngay 21 thang 11 nam 2009

Chu nhi~m d~ titi

B<) GIAO DVC VA DAO TAO

Tr·u·(rng D~i hQc Kinh t~ TP.Hfi Chi Minh

M~u 01

NHUNG DIEM MOl CUA DE TAl

1 Tend~ tai: XAY Dl/NG Ht THONG CHi TFEU PHAN TiCH DELl/A

CHQN DOl TU'(JNG KIEM TRA, THANH TRA THUE THU NHJP DOANH NGHitP T1.1 VItT NAM

B 2007 -09-41

2 Chu nhi~m d~ tai: TS vu HUU D(fc

4 Thai gian thvc hi~n d~ tai: tir thang 912007 d~n thang 1212008

NHUNG DIEM MOl

D~ tai nghien c(ru nay c6 lien quan d~n ITnh VI,I'C su· dt,mg ky thu~t phfm tich IIJa chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh thu~ thu nh~p doanh nghi~p plwc vv cho vi~c tri~n khai h~ th6ng tv khai tt,r n<)p trong qua trinh hi~n d<;ti h6a va h<)i nh~p cua nganh thu~ Vi~t Nam T<;ti Vi~t Nam, truac day chua c6 cac nghien ct:ru v~ llnh

Vl,l"C nay ngo<;ti trLI' cac quy djnh cua nganh thu~ VN Cac di~m mai cua d~ tai Ia:

I Cac chi tieu do nganh thu~ xay dt,mg trong !Tnh Vl,l'C nay chi SLI' dvng m<)t s6 chi tieu r~t h~p, t~p trung vao k~t qua kinh doanh va nghTa Vl,l tilll~ va chi giai

quy~t tinh hu6ng sai l~ch thu~ xay ra trong ky ki~m tra d~ra tren xem xet bi~n

d<)ng f)~ tai nghien c(ru nay, ma r<)ng h~ th6ng chi tieu phan tich d6i v6"i cac ty s6, d~c bi~t Ia cac ty s6 lien quan den Bang can d6i k~ toan D6ng thai, d~ tai xay dvng ma r<)ng huang ti~p c~n thtr hai Ia cac sai l~ch xay ra tir nhi~u ky tru6"c

Tir d6, hinh thanh m<)t h~ th6ng chi tieu d~y du va c6 h~ th6ng nh~m phat hi~n

sai l~ch thu~ d1,ra tren biw cao tai chinh

4 D~ tai ti~n hanh nghien c(ru thv·c nghi~m dv·a tren ky thu~t m6 phong, cac sai

l~ch duqc cfty vao bao cao tai chinh kh6ng c6 sai l~ch, d~ danh gia anh huang cua sai l~ch va kha nang phat hi~n sai l~ch cua tu·ng chi tieu Day Ia huang nghien ct:ru hoan toan m6i

5 v~ phuong phap lu~n, d~ tai da t6ng hqp va h~ th6ng h6a phuong phap va quy trinh CL!a cac nu6c trong !Tnh vvc l~ra chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ d~

rut ra nhu·ng bai h9c kinh nghi~m cho Vi~t Nam D6ng tho·i, nghien cu·u quan

,w~m ti~p c~n rt:Ii ro vao v~n d~ h,ra chQn d6i tuqng ki~m tra

7 D~ xufrt h~ thbng cac giai phap ki~n nghi chinh sach nh~m (mg dt,mg h~ th6ng chi tieu vao tht,rc ti~n

VJ mat thU'C tiJn, d~ tai CO gia trj tham khao Va trng d~mg trong linh VIJC cong tac ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t~i C~:~c tim~ cac dja phuang

va vi~c xay d~:~·ng chinh sach cua T6ng C\JC thu~,

Xac nh~n co· quan chu tri Chii nhi~m d~ tai

MUCLUC • •

Cac bang bi~u trong d~ tai

Cac chfr vi~t t~t

ChU'O'ng 1: T6ng quan v~ h~ thfing chi tieu ph an tich d~ I \fa

chQn dfii tu·Q·ng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p 5

· 1 V§n d~ 1\fa ChQD dfii tU'Q'Dg ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p

1.1 Vai tro cua vi~c l!Ja ch9n d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ thu

nh~p doanh nghi~p

1.1.1 S~r phat tridn cua h? thfmg t~r khai t~;t· n9p

1.1 2 V dn d~ kidm tra, thanh tra thud trong h? thfmg t~r khai llf

n9p 1.1.3 Vai tro ala vi?c llfa ch9n d6i tu9ng

1.2 Cac h~ th6ng h,ra chQn d6i tuQng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p

1 2.1 H? th6ng llfa Ch9n tren CO' sa ph an tich

1.2.3 MJi quan h? giua hai h? th6ng hra ch9n

2.1 Khai quat v~ vi~c su d\mg cac chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai

2.1.2 Sit d'?lng cac chi tieu phan tich a~ phat hi?n sai l?ch 14

2.1.3 Danh gia chi tieu ph an tich trang vi?c phat hi?n sai l?ch 16

2.2.1 Kha nang su d'?lng cac chi tieu phdn tich trang phat hi?n

2.2.2 Cac chi tieu c6 kha nang su d'?lng trang phat hi?n sai l?ch

Cac tranh lu(in v~ ap d'?lngcac chi tieu phan tich

'~·

2.2.4 Cac phat tri~n gdn day cua vi?c su d'?lng cac chi tieu phan

2.3 H~ th6ng chi tieu phan tich trong llnh vt,.rc ki~m tra, thanh tra thu~ 20

2.3.1 S7! phat trdn cua h? thimg chi tieu phdn tich !rang lznh V'?i'C

ki~m tra, thanh tra thud 20

2.3.2 Ung d'?lng h? th6ng chi tieu phdn tich !rang lznh v~t'c ki~m

3.1.1 Tong quan v~ hf thimg quem ly thu~ thu nh(ip doanh

nghifp tqi Hoa Ky 3.1.2 Quy trinh h;ra ch9n aJi tU'9'ng ki~m tra, thanh tra thu~

3.1 3 H? thdng chi tieu phiin tich au(Jc sir d1:1ng

3.1 4 Danh g_ia khoimg each thu~

3.2.Cac qu6c gia khac thu<)c OECD

3.2.1 Canada

3.2.2 Anh

3.2.3 Phap

3.4.1 Ti~p c(in thea quy mo doanh nghi¢p

3.4.2 Phat tridn h¢ thdng ca sa dft·li¢u

3 4 3 Sir d~mg h¢ thJng hra ch9n ngdu nhien

3 4 4 Xiiy d~mg h¢ thJng chi tieu phdn tich

3.4.5 Su· dl;lng h¢ thJng chi tieu phiin tich

3.4.6 Ung d1:1ng cong ngh? thong tin

3 4 7 Gi6'i hqn cua h¢ thJng l~ra ch9n tren C(f sir phdn tich

ChU'O'ng 2: Quy trinh va h~ thfing chi tieu phan tich d~ h ra chQD

Vi~t Nam hi~n nay

1 Qua trinh hinh thanh hf thBng thu~ tt)' khai t1)' nQp t'i Vi~t Nam 49

2 Quy trinh va h~ thBng chi tieu phan tich 11)'a ChQD dBi tU'Q'Dg

ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t,i Vift Nam

hifD nay

2.1 Qua trinh phat 'tri~n quy trlnh ki~m tra, thanh tra va h~ th6ng chi

52

2.1.2 Giai doqn mcJ' r(mg thi di~m (cac nam 2005-2006) 54 2.1.3 Giai doqn th~rc hi~n thea Luqt Quan ly thui (2007 din nay) 59

2.2 D{mh gia v€ quy trinh kiem tra, thanh tra va h~ th6ng chi tieu phan

tich phvc vv vi~c lt,ra ch9n d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ hi~n

nay

2.2.1 Danh gia vJ quy trinh va phuong phap hra ch9n

2.2.2 Danh gia vJ h~ th6ng chi tieu phdn tich

ChuO'ng 3: Xac l~p phtro·ng htr6'ng va cac phU'O'ng phap ti~p c~n

cho ~i~c xay dvng h~ thfing chi tieu phan tich d~ ll!a chQn d6i

tU'Q'Dg ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t~i Vi~t

Nam

1 PhU'o·ng hU'o·ng xay dt)·ng h~ thBng chi tieu phan tich d~ l1)'a chQn

dBi tU'Q'ng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghifp t,i

cua nganh thu~ Vi~t Nam va yeu du nang cao chdt luqng cua h~

th6ng chi tieu phan tich

1.2 Xay dt,mg h~ th6ng chi tieu phan tfch tren ca sa phan tfch rui ro sai

l~ch thu~ va phan tfch hanh vi gay sai I~ch thu~ 71

1.4 Phat tri~n cac chi tieu phan tich g~n v6i vi~c hoan thi~n quy trinh h,ra

2 PhU'ong phap ti~p c~n tren chi~n IU'Q'c danh gia rui ro sai l~ch

2.2.2 Chiin luQ'c tkinh gia nli ra sai l?ch thui 76

2.3.2 Tiip c(in thea quy m6 daanh nghi?p 79 2.3.3 Tiip c(in thea huang tinh l9c dfm 79 2.3.4 Tiip c(in tren ca so· xac l(ip cac m6 hinh sai l?ch thui 80 2.3.5 Tiip c(in thea hinh tht'rc so· hfru 82

2 3 6 Tiip c(in thea mt'rc ii(J pht'rc tr;tp ala t6 chuc 83 2.3 7 Tiip c(in thea kit qua kiim tra, thanh tra qua khti· 83

2.4 (J'ng d1.mg cua phuong phap ti~p c~n d1Ja tren chi~n luQ"c danh

gia rui ro sai I~ch thu~

2 4.1 Xac ltjp co· cdu h? th6ng chi lieu phan tfch

2.4.2 Thidt kd cac chi tiett phlin tfch Cl,l thi

3 PhU'O'ng phap t~~P c~n tren quan h~ gifra himh vi gay sai I~ch

thu~ va bao cao tai chinh

3 1 D~t v~n d~

3.2 Khai quat v~ himh vi gay sai I~ch thu~

3.2.1 Phan tich thea quan h? v&i baa cao tili chfnh

3.2.2 Phan tfch thea himh vi che gidu

3.3 Phan tich quan h~ ly thuy~t gifra himh vi gay sai I~ch thu~ va

bao cao tai chfnh

3.4 Khao sat th~,t·c nghi~m quan h~ gifra hanh vi gay sai I~ch thu~ va

3.4.2 Khao sat th~:t·c nghi?m m6 hinh doanh nghi?p bidn d(mg 93 3.4.3 Khao sat thl,l'C nghi?m m6 hinh doanh nghi?p gdy 113

ChU'O'Dg 4: D~ xufit h~ thfing chi tieu phan tich va cac giai phap

lien quan d~ ll}·a chQn d6i tu·Q·ng ki~m tra, thanh tra thu~ thu

nh~p doanh nghi~p t~i Vi~t Nam

1 CO' c§u h~ thfing chi tieu phan tich

127

127

1.1 H~ th6ng chi tieu phan tich su b<) 128

2 H~ thAng chi tieu phan tich d~ xuAt 131

2.3.1 L~ra chr,m cac a6i ttwng vao danh sach 136

2 3 2 Phdn loc;Ii va loqi lru: trong mo hinh doanh nghi¢p bidn

2 3 3 Phdn loqi va loqi tn't trong mo hinh doanh nghi¢p gay 140 2.3.4 M{)l s6 lrucmg h9'p aijc bi¢1 142

3.2.1 Cac chi lieu phi tcli chinh 145 3.2.2 Cac chi' tieu lien quan adn baa cao lai chinh 146

3.2.3 Cdc chi tieu lien quan din ta khai quyit taan thud thu nhqp

3.3.1 Nghien ciru h¢ thimg chi tieu phi tai chinh 147 3.3.2 Sit: d¥ng h? thimg chi tieu tren ta khai quyit taan thui thu

nhqp daanh nghi¢p ad danh gia cdc kha nang sai l¢ch 148 3.3.3 Su· d{lng h? th6ng chi tieu tren baa caa tai chinh ad danh

gia rui ra sai /¢ch thud t6ng thd VG thea timg khu V~fC

4 r6 chuc v~n dt,mg h~ th6ng chi tieu phan tich

4.1 Cac giai phap tm&c m~t

4.1.1 Phdn /aqi mil nganh

4.1.2 Phat tridn phdn m~m thu thgp va phdn tich thong tin cha

can b(J kidm tra, thanh tra thud 4.1.3 Bu6·c adu xdy dl!Ylg h¢ th6ng chi tieu nganh

4.1 4 Di~u chinh /qi quy trinh l{ta ch(Jn a6i (U(J'ng kidm tra

4.1 5 Buac adu s6 h6a kit qua kidm tra va dimh gia vi¢c ap

d{lng h¢ th6ng chi tieu phan tich 4.1 6 Daa tqa d(Ji ngii can b(J kidm tra, thanh tra

4.1 7 Phat tridn a(Ji ngii nghien ciru thui

4.1 8 Buac adu tridn khai h¢ thimg kidm saat n(Ji b(J a6i v6·i c6ng

vi¢c hm ch(Jn a6i lll'(Jng kidm tra, thanh tra thui

4.2.1 Phat tridn h¢ thtSng CO' so· drr li¢u

4.2.2 Cai tiin c6ng tac ke khai thui

4.2.3 Holm thi¢n h¢ thtSng chi tieu phdn tich

4.2.4 Hinh thanh h¢ th6ng kidm soat n9i b9 chi;it che dtSi v&i

c6ng tac l~,J·a ch9n dtSi tu(mg kidm tra, thanh tra 4.2.5 Xdy dlf11g m(jt s6 chiin lu()'c tiip cqn di;ic bi¢t

4.2 6 Hoan thi¢n h¢ thtSng quan tri rui ro tudn thu thui

4.2 7 Tiip t~,Jc qua trinh hi¢n dqi h6a c6ng tac quan ly thui

cAc BANG VA HINH VE TRONG DE T AI

Cac bang

Bang 1.1: Cac qu6c gia ap dvng h~ th6ng tg khai t1)' n<)p va h~ th6ng kiem tra

tru6c khi chdp nh~n (theo khao sat cua OECD nam 2006)

Bang 1.2: Mtrc d<) str dvng h~ th6ng Iv·a chQn ng~u nhien

Bang 1.3: Cac ty s6 duqc su dt,.mg phat hi~n sai I~ch tren bao cao tai chinh Bang 1.4: Tieu th.trc va ngu5ng xac djnh doanh nghi~p vira va nh6

Bang 1.5: Mvc dich su dvng h~ th6ng Iva chQn ng~u nhien

Bang 1.6: Kinh phi (mg dt,mg cong ngh~ thong tin t~i cac qu6c gia trong llnh

vv·c qwin Iy thue

Bang 1.7: Ty I~ kiem tra va s6 ti~n thu h6i nam 2005 cua IRS

Bang 2.1: Phan Io~i doanh nghi~p dga tren quy mo theo Cong van

Bang 3.1: K~t qua kiem djnh cac ty so trong sai l~ch hoan doanh thu va

khong hoan ghi gia v6n hang ban

Bang 3.2: K~t qua kiem djnh cac ty s6 trong sai I~ch hoan doanh thu va hoan

ghi gia v6n hang ban

Bang 3.3: K~t qua kiem djnh cac ty s6 trong sai I~ch de doanh thu ngoai sb va

khong hoan ghi gia v6n hang ban

Bang 3.4: K~t qua kiem djnh cac ty s6 trong sai I~ch de doanh thu ngoai sb,

khong hoan ghi gia v6n hang ban, che gidu b~ng khoan vay gia

Bang 3.5: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngm1i s6,

hoan ghi gia v6n hfmg ban va tht,rc hi~n khoan vay kh6ng

Bang 3.6: K~t qua ki~m dinh cac ty s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6,

khong ghi gia v6n hfmg ban va khong ghi chep nghi~p V\1 mua hang

Bang 3.7: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng gia v6n

hfmg ban va khong c6 thu thu~t che gifru

Bang 3.8: K~t qua ki~m djnh cac cy s6 trong sai l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban va che gifru b~ng cac khoan mua hang gia

Bang 3.9: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phi

ho?t d(mg qua cac khoan chi ti~n khong c6 th~t

Bang 3.10: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phi ho?t

d(>ng qua khfru hao cao hun m(rc binh thuemg

Bang 3.11: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phi ho?t

d(>ng qua ghi nh~n cac khoan trich tru6c ho~c phai tra khong c6

th~t

Bang 3.12: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phi lai

vay b~ng cac khoan chi khong c6 th~t

Bang 3.13: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phi lai

vay b~ng cac khoan trich tnr6c ho~c phai tra khong c6 th~t

Bang 3.14: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phi lai

vay b~ng cac khoan vay kh6ng

Bang 3.15: K~t qua t6ng hqp ki~m djnh anh huang cua cac sai l~ch d~n chi

tieu (mo hinh doanh nghi~p bi~n d(>ng)

Bang 3.16: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6

va khong hoan ghi gia v6n hang ban

Bang 3.17: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6,

khong hoan ghi gia v6n hang ban, che gifru b~ng khoan vay gia

Bang 3.18: K~t qua ki~m djnh dtc ty s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6

sach, khong xufrt hang va Sll' dt,mg cac khoan vay gia

Bang 3.19: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6

sach, khong xufrt hang va khong gni mua hang

Bang 3.20: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng gia v&n

hang ban khong di kern thu thu~t che gifru

Bang 3.21: K~t qua ki~m djnh -cac ty s& trong sai l~ch khai kh&ng gia v&n

hang ban va ghi nh~n cac khoan phai tra khong CO thl)'C

Bang 3.22: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh&ng chi phi ho(;lt

d<)ng b~ng cac khoan chi khong c6 tht,rc

· Bang 3.23: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh&ng chi phi ho(;lt

d<)ng va ghi nh~n cac khoan phai tra khong c6 thvc

Bang 3.24: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh&ng chi phi ho(;lt

d<)ng thong qua khfru hao cao

Bang 3.25: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh&ng chi phi U:ii

vay thong qua cac khoan chi kh&ng

Bang 3.26: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh&ng chi phi Uii

vay thong qua ghi nh~n cac khoan phai tra kh&ng

Bang 3.27: K~t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh&ng chi phi Uii

vay thong qua cac hqp d6ng vay kh&ng

Bang 3.28: K~t qua t6ng hqp ki~m djnh anh huang Clta cac sai l~ch d~n chi

tieu (mo hinh doanh nghi~p g~y) Bang 4.1: H~ th6ng chi tieu phan lo(;li hanh vi sai l~ch (mo hinh doanh nghi~p

bi~n d<)ng) Bang 4.2: H~ th&ng chi tieu phan lo(;li hanh vi sai l~ch (mo hinh doanh nghi~p

g~y)

Bang 4.3: M<)t s6 chinh sach k~ toan c6 th~ t~o sv chenh l~ch giil'a lqi nhu~n

k~ toan va thu nh~p chju thu~

Bang 4.4: Bang cau hoi va chi tieu phan tich t6ng quat

Cac hinh ve

Hinh 4.1: Sa db h~ th6ng chi tieu phfm tich d~ xu~t k~t hqp v&i quy trinh

Hinh 4.2: Quy trinh quan trj rui ro tuan thu thu~

Hinh 4.3: Sa db xac djnh khoang each thu~

cAc CHUVIET TAT SUDUNG TRONG • DE TAl

COMPASS H~ th6ng D{mh gia va Luu trfi' v~ Tuan thu (Canada)

(Compliance Measurement, Profiling and Assessment System)

CPHD/DT Chi phi ho~t d()ng tren doanh thu

CRA Ca quan Thu~ V\l Canada

DGI Ca quan Thu~ V\l Phap

(France General Tax Directorate)

DIF H~ s6 danh gia h6 so· thu~ cua doanh nghi~p (Hoa Ky)

(Discriminant Formula)

(Her Majesty's Revenue and Custom)

IRS Ca quan Thu~ Lien bang (Hoa Ky)

Nq phai tra tren tai san

Nq phai thu khach hang tren tai san

Co quan Thu~ Nha nu6c Bangladesh Chuang trinh Nghien c(ru Qu6c gia (Hoa Ky)

(National Research Program) T6 chuc Hqp tac va Phat tri~n Kinh t~

(Organization for Economic Co-operation and Development) Cong b6 v~ chu~n ml)'c kiem tmin (Hoa Ky)

Co quan Quan ly Thu~ Trung qu6c

Uy ban Giao djch Chu·ng khoan (Hoa Ky)

Chi phi thu~ thu nh~p doanh nghi~p hi~n hanh tren lqi nhu~n

tru6c thu~

Chuang trinh danh gia tinh twin thu (Taxpayer Compliance Measurement Program) v6n luu chuy~n thufin tren tai san

LOINOIDAU

Tinh c§n thi~t cua d~ tai

Qufm ly thu~ hl m<)t vftn d~ quan trQng trong belt ky m<)t n~n kinh t~ nao Trong nhung nam gcln day, Nha nu6c Vi~t Nam da ti~n hanh vi~c hi~n d~i h6a vi~c

qmin ly thu~, trong d6 h~ th6ng tl,r khai t\)' n<)p da duqc ban hanh va ap dt,mg tren toan dftt nu6c tu thang 7.2007 Khi ph at triSn h~ th6ng W khai W n<)p, ngoai vi~c cai each quy trinh, tang cu6ng cong tac thong tin tuyen truy~n, nang cao trinh d<) d<)i ngu can b<) thu~ con m<)t vftn d~ khong kern phcln quan trQng la cong tac ki~m tra, thanh tra thu~

Trong h~ th6ng W khai tv n<)p, cu quan thu~ se chftp nh~n ta khai cua doanh

nghi~p va chi ti~n hanh chQn mfiu d~ ki~m tra Vftn d~ Ia Iva cl1Qn d6i tuqng

ki~m tra, thanh tra nhu th~ nao d~ d~t duqc ml)c tieu phat hi~n cac hanh vi sai

ph~m va thi1c dfty d6i tuqng n<)p thu~ nang cao tinh tuan thu Trong thai gian qua, Tf>ng Cl,IC thu~ da nghien c(ru va ban hanh nhi~u van ban quy dinh V~ quy trinh va d~c bi~t Ia h~ th6ng chi tieu phan tich phl)c V\1 cho vi~c Iva chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ Tuy nhien, h~ th6ng chi tieu phan tich nay con trong giai do~n dang hoan thi~n nen vfin c6 nhi~u bftt c~p, gay kh6 khan cho Vl~C,,tri~n khai trong thl}'C t~, anh huang d~n ffil,IC tieu thl)'C hi~n h~ thf>ng t\)'

khai tl)' n<)p t~i Vi~t Nam

£>~ tai nghien c(ru khoa hQc "Xay dl)·ng h~ th6ng chi tieu phan tfch dS ll)·a chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t~i Vi~t Nam" duqc thvc hi~n nh~m d6ng g6p m<)t phcln giai phap cho vftn d~ tren

M1;1c tH~u cua d~ tai

Xay dl)·ng h~ th6ng chi tieu dS ll)·a chQn d6i tuQ·ng ki~m tra, thanh tra thu~ hi~u

qua va phu hqp v6i lu~t phap va ngu6n Ivc cua nganh thu~ Vi~t Nam, bao g6m:

Thi~t k~ h~ th6ng chi tieu d~ h,ra ch9n d6i tuqng ki~m tra d~;ra tren phan tich thong tin titi chinh

f)~ xuftt cac giai phap h6 trq d~ ap d\lng h~ th6ng chi tieu trong thvc t~

N()i dung va ph~m vi nghien cfru

1 Nghien ctru, k~ thira kinh nghi~m cac nu6c tien ti~n trong llnh vvc nghien ctru cua d~ tai, c~;~ th~ Ia Hoa Ky, Anh, Canada va Phap Ia cac qu6c gia da phat tri~n h~ th6ng h,ra ·chQn d6i tuqng ki~m tra tien ti~n

Tham khao m<)t s6 qu6c gia dang phat tri~n d~ nh~'m d(;lng cac vfrn d~ d~c

thu cua cac qu6c gia nay

2 Nghien ctru va danh gia guy trinh ki~m tra, thanh tra thu~ Vi~t Nam d~c

bi~t Ia h~ th6ng chi tieu phan tich Iva ch9n d6i tuqng ki~m tra, thanh tra

thu~ tir tru6c d~n nay

3 Nghien ctru xay dvng, thtr nghi~m va d~ xufrt h~ th6ng chi tieu phan tich

d~ Iva ch9n d6i tuqng ki~m tra, thanh tra

4 Nghien ctru va d~ xufrt cac giai phap lien quan d~ bao dam qua trinh I~;~·a

chQn c:k d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ c6 hi~u qua

f)~ tai gi6i h(;ln trong ph(;lm vi trong cac doanh nghi~p thu9c linh v~;~·c san xufrt, kinh doanh Cac ngan hang, cong ty bao hi~m, quy dftu tu va lo(;li hinh tuong t~;~·

khong thu<)c ph(;lm vi nghien dru cua d~ tai

Phu:91Ig phap nghien cfru

Cac nghien cuu k~ thira kinh nghi~m duqc ti~n hanh theo phuong phap tim hi~u va h~ th6ng h6a thong tin t(;li cac qu6c gia nghien ClrU, tir do rut

ra cac bai h<;>c kinh nghi~m

Cac nghien cu·u v~ guy trinh va h~ th6ng chi tieu phan tich hi~n hanh dva tren phuang phap thu th~p va h~ th6ng thong tin theo thai gian, phan tich cac Sl;l' ti~n h6a va kha nang dap trng dUQ'C cac yeu cftu cua m<)t

h~ th6ng chi tieu phan tich

Cac nghien Cll'U xay dt,rng h~ th6ng chi tieu phan tich duqc ti~n hfmh theo cac phuang phap phan tich h~ th6ng rui ro sai l~ch thu~ va hanh vi sai l~ch thu~, phuang phap rna ph6ng sai I~ch thu~ tren bao cao tai chinh

va phan tich thf>ng ke d~ ki~m nghi~m 'Cac n9i dung C\1 th~ cua cac

phuang phap tren duqc trinh bay trong n9i dung dS tai

Cac nghien c(ru vS giai phap lien quan duqc ti~n hanh tren ca so v~n dl,lng kinh nghi~m cac nuac vao thl,l'c ti~n Vi~t Nam

BA Cl}C ciia d~ tai ·

Cac k~t qua nghien c(ru duqc trinh bay trong de tai g6m ba ph~n:

Chuang 1: T6ng quan vS h~ th6ng chi tieu phan tich d~ I \fa ch9n d6i

tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p

Chuang 2: Quy trinh va h~ th6ng chi tieu phan tich d~ ll,l'a ch9n d6i

tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t(;li Vi~t Nam hi~n

nay

Chuang 3: Xac l~p phuang huang va cac phuang phap ti~p c~n cho vi~c xay dvng h~ th6ng chi tieu phan tich d~ ll,l'a chQn d6i tuqng ki~m tra,

thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t(;li Yi~t Nam

Chuang 4: DS xu:it h~ th6ng chi tieu phan tich va cac giai phap lien quan d~ ll,l'a chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ thu nh~p doanh nghi~p t(;li Yi~t Nam

Ph~n k~t lu~n trinh bay tom t~t k~t qua d(;lt duqc cua dS tai, nhfrng giai h(;ln va huang nghien c(ru ti~p theo

Loi cam o·n

De tai duqc thl,l'C hi~n nho· Sl,l' h6 trq va dong gop cua nhieu dan vj va ca nhan Chung toi tran tr9ng cam an:

1 Ulnh d(;lo Cl,lc Thu~ TPHCM va cac phong ban da giup do· trong vi~c cung cftp thong tin, trao d6i, phan bi~n va dong gop nhieu y ki~n guy

bau; t6 ch(rc cac l6p dao t~o v~ ky nang phan tich va t~o di~u ki~n ti~p

c~n v6i cac can b9 kiem tra, thanh tra thu~

2 H()i K~ toan TPHCM da ph6i hqp lam vi~c va trien khai cac nghien c(ru

' cling nhu trq giup trong vi~c thu th~p thong tin

3 Cac y ki~n dong gop cua H()i d6ng danh gia d.p ca sa

4 Cac y ki~n dong gop cua cac d6ng nghi~p trong b() mon kiem toan, d~c bi~t Ia ThS Vo Anh Dung vaTS Trlin Thj Giang Tan

5 Cac can b() kiem tra, thanh tra thu~ thu()c Cvc Thu~ TPHCM Ia h9c vien chuang trinh dao t~o ky nang phan tich da dong gop nhi~u y ki~n trong qua trinh nghien ct.'m va tr9· giup trong vi~c cung cfrp thong tin

ChU'<rng 1: Tfing quan v~ h~ thflng chi tieu phan tich

1.1.1 Sl}· phat tri~n ctia h~ thBng tl}· khai tl}' n()p

Trang qmin ly thu€, tren th€ gi6i c6 hai phuang thtrc chtt y€u la ki~rn tra tru6c kh i ch~p nh?n va tt,.r khai tt,r n<)p

Ki~rn tra tm6c khi ch~p nh?n (admistrative assessment) Ut

phuang thtrc rna trong d6 to· khai thu€ phai duqc ki~rn tra smit xet 6" m<)t rn(rc d<) nh~t dinh tnr6c khi thong bao chinh thuc s6 thu€ phai n<)p duqc dfJi tuqng n<)p thu€ (UTNT)

- Tv khai t~r n<)p (self-assessment) Ia phuang thuc rna trong d6 ta khai thu€ duqc ch~p nh?n ngay (ngo~i trtr tmang hqp c6 nhfing sai sot v~ tinh toan ho~c trinh bay) va m<)t thong bao thu€ chfnh thtrc se duqc gtri d€n cho UTNT Sau d6 cac to· khai thu€ se duqc chQn rn~u d~ ki~m tra, thanh tra.1

M~c dtt con nhu·ng tranh lu?n nh~t dinh, phuang thuc "tv khai tv n<)p"

duqc xern Ia m<)t phu-ung thtrc c6 nhi~u uu di~rn ho·n va duqc ap d~ng

1

Centre for Tax Policy and Administration, Organization for Economic Co-operation and Development (2006), Strengthening Tax Audit Capabilities: General Principles and Approaches

I

ngay cang r(>ng rai v6i ffil,lC dich cai thi~n tinh tuan thu va tinh hi~U qua thong qua:

Thu duqc ti~n thu~ s6m han

Thvc hi~n m(>t chuang trinh ki~m tra, thanh tra thu~ c6 trQng tam Theo m(>t khao sat cua OECD 2 nam 2006, trong s6 30 qu6c gia thu(>c kh6i nay, c6 18 qu6c gia ap dl,lng phu'O'ng th(rc tl,l' khai tv n(>p d6i v6i

thu~ thu nh~p doanh nghi~p Cung theo khao sat tren, ty l~ nay Ia 11/14 d6i v6i cac 'nu6c khong thu(>c kh6i OECD tham gia khao sat (Bang 1.1 )

1.1.2 vfin d~ ki~m tra, thanh tra thu~3

khai t1,1· n(>p Ia vi~c ki~m tra, thanh tra thu~ c6 hu·u hi~u hay khong

Vi~c ki~m tra, thanh tra thu~ trong h~ th6ng tv khai tv n(>p nh~m th6a man cac ffil,lC tieu sau:

Phat hi~n cac hanh vi fin l~u thu~ va thu h6i s6 thu~ bi fin l~u

Thuc dfiy sv w giac tuan thu Bai le khi DTNT hi~u r~ng n~u sai phl;lm trong vi~c khai thu~ thi se bi phat giac va bi phl;lt, hQ se

quy~t djnh h,ra chQn vi~c tuan thu lu~t thu~

2

Centre for Tax Policy and Administration, Organization fc)l' Economic Co-operation and Development (2007), Tax Administration in OECD Countries and non-OECD Countries: Comparative Information Series 2006

3

Tqi cac mr6·c, thu(it ngu· du'(J'C szl· dz,mg phd bidn lei kidm toan thud (tax audit) Tqi Vi?t Nam,

ad phil h9p v6·i thu(it ngfi· szi· d~tng trong ngc1nh thud clnlng toi dung qtm tz/· "kidm tra thanh

tra thud" wHy nghla tu"O-ng thro-ng

4

Glenn P Jenkins and Edwin N Forlernu (1993) Enhancing Voluntary Compliance by Reducing Compliance Costs: A Taxpayer Service Approach, International Tax Program, Harvard University

Bang 1.1: Cac qu6c gia ap dl}ng h~ thBng h,r khai tt,r DQP va h~ thBng

ki~m tra trm)·c khi ch§p nh~n theo khao sat ciia OECD nam 2006 Cac quBc gia thuQC OECD Cac qu6c gia khong thuQc

OECD Tl}· khai tt}' Ki~m tra trU'o·c Tt,r khai tt,r Ki~m tra trmrc

DQP khi ch§p nh~n DQp " khi ch§p nh~n

Thu th~p thong tin cho vi~c hoan thi~n h~ th6ng V6'i cac du· li~u

thu th~p OU'Q'C qua qua trinh ki~m tra, thanh tra, CO' quan thu~ se hinh thanh duqc m<)t h~ th6ng ca sa du· li~u phvc v1,1 cho vi~c

phat tri~n cac cong cv danh gia rui ro sai l~ch thu~, d6ng thai

di~u chinh nhil'ng di~m chua ro n'tng trong lu~t djnh

Thvc ra, ngay ca trong ca h~ th6ng ki~m tra tru6c khi chftp nh~n, cong tac ki~m tra, thanh tra thu~ cling rftt q'uan trQng Tuy nhien, trong h~

th6ng w khai tv· n<)p, vai tro cua cong tac ki~rn tra, thanh tra c6 nhfrng

d~c di~m sau:

C6 tinh c~ftt _ quy~t djnh han d6i v6i tinh tuan thu, vi trong h~

th6ng nay, cac doanh nghi~p w chu d<)ng trong vi~c xac djnh s6

thu~ phai n<)p, kha nang hQ c6 hanh vi khong tuan thu cao han khi hQ danh gia cong tac ki~rn tra, thanh tra kern hil"u hi~u

Do chi chQn rn<)t s6 to· khai d~ ki~m tra, thanh tra thay vi ki~rn tra tftt ca tru6c khi chftp nh~n, ca quan thu~ se t~p trung ngu6n Jvc va thv·c hi~n dugc nhli·ng cu<)c ki~rn tra, thanh tra v6i rn(rc d<) sau

han

1.1.3 Vai tro cua vi~c Il}·a chQn d6i tu·Q·ng

Xuftt phat ttr vai tro va d~c di~m cua ki~m tra, thanh tra thu~ trong h~

th6ng W khai tv n<)p, vi~c Iva chQn d6i tugng ki~rn tra Ia m<)t vftn d~ h~t

s(rc quan trQng N6 quy~t djnh sv· thanh cong cua cac rn~IC tieu d~ ra cho cong tac ki~rn tra, thanh tra tim~ Cv th~ Ia:

o N~u chQn cac d6i tugng c6 rui ro sai l~ch thu~ thftp d~ ki~m tra se t6n kern thai gian nhung khong phat hi~n dugc cac truo·ng hgp fin l~u thu~, khong thu h6i dugc cac khoan thu~ bi ftn l~u

o N~u cac d6i tugng duvc chQn d~ ki~m tra theo rn<)t khuon m~u c6 djnh, m<)t s6 DTNT c6 th~ khong bao gio· dugc chQn d~ ki~m tra,

di~U nay se khong khuy~n khfch dU'Q'C Sl,l' tuan thu

o Vi~c thu th~p thong tin d~ danh gia rn(rc d<) tuan thu lu~t thu~, xay

d~rng ca sa di1' Ii~u chuftn cling nhu phat tri~n cac cong cv danh gia rui ro theo lu~t dinh va hoan thi~n cac quy djnh thu~ doi hoi each

phan tich va h~ thbng h,ra chQn ngfru nhien

1.2.1 H~ t.hBng ll}'a chQn tren co· so· phan tich

H~ thbng h,ra chQn tren ca sa phan tich (Audit case selection system) Ia

h~ thbng h,ra ChQn CaC dbi tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ tren CO' sa danh gia rui ro sai l~ch thu~ cua cac ta khai Vi~c danh gia duqc dva tren ca

SO phan tfch k~t qua CUa CaC CUQC ki~m tra, thanh tra da hoan thanh, C~p

nh~t thuong xuyen tinh hinh ki~m tra, thanh tra cling nhu nhung hanh vi ling xu· etta DTNT Vi v~y, h~ thbng nay con gQi Ia h~ thbng ki~m tra

n(>i sinh (Endogenous audit selection), ham ngh1a st,r h,ra chQn tren ca so·

SO sanh lfrn nhau gili'a cac dbi tuQ·ng trong cung m(>t t~p hqp

Day Ia h~ thbng h,ra ch9n chu d(;lo d~ phat hi~n tinh tr(;lng khong tuc1n thu,

uu di~m cua n6 Ia t~p trung ngu6n h,rc vao cac dbi tuqng c6 rui ro sai

l~ch thu~ cao nen c6 tac dt,mg dang k~ dbi v6i vi~c tuan thu thu~, d6ng tho·i tang cuang kha nang thu h6i cac khoan thu~ bj lin l~u D6ng thai n6 c6 kha nang tv di~u chinh tm6c nhil'ng thay d6i trong tinh hinh thvc t~,

trong hanh vi (rng Xll' cua DTNT Nghien c(ru tht,rc nghi~m cua James

Aim et al (1993) da cho th~y h~ thbng nay c6 anh huang dang k~ d~n

sv tuan thu thu~.5

H~ thbng nay ngay cfmg phat tri~n t(;li nhi~u qubc gia vi nho· viw sv phat

tri~n ct:1a cong ngh~ thong tin da lam tang kha nang cua h~ thbng:

Kha nang luu tru· va tbc d(> Xlr ly cua may tinh

5

James Aim, Mark B Cranshaw and Michael Mckee (1993), Tax Compliance with Endogenous Audit Selection Rules, Kyklos

Cac (rng dt,mg ky thu?t khai pha dfr Ii~u (data mining)

M~c du v?y, n6 cling bi cho Ia con nhfing h~n ch~ nh~t djnh Cl,l th~ la kha nang trao d6i thong tin cua cac DTNT thong qua st,r trq giup cua cac chuyen vien tu v~n thu~ c6 th~ lmh hu6ng d~n cac du· li~u so sanh, t~o

ca h()i cho DTNT c6 th~ thl,l'C hi~n st,r khong tuan thu 6· rn()t rnfrc nh~t

djnh rna khong bi chQn vao danh sach ki~rn tra, thanh tra

1.2.2 H~ thfing Iva chQn ngiu nh_H~n

H~ th6ng I~·a chQn ng~u nhien (Random audit system) Ia h~ th6ng rna trong d6 cac to khai thu~ c6 kha nang duqc chQn d~ ki~rn tra Ia ngang nhau, khong ph\1 thu()c vao danh gia cua ca quan thu~ v~ tinh tr~ng tuan thu cua DTNT H~ th6ng Iva chQn ng~u nhien thuang duqc su· dl,lng cho

cac ffi\JC dich sau:

Xay dvng cac mo hinh danh gia rui ro sai l~ch thu~ ph\JC V\J cho

h~ th6ng 1\1-a chQn tren ca sa phan tich Thong thucmg cac chuang trinh nay duqc thvc hi~n lien we trong m()t s6 nam d€ thu th?p thong tin c~n thi~t

Danh gia m(rc tuan thu Cac chuung trinh ki~m tra, thanh tra d\l·a tren cac d6i tuqng 1\l·a chQn ng~u nhien c6 th€ giup danh gia m(rc tuan thu ctm DTNT trong nen kinh t~ vao rn()t giai do~n Cl,l th~

Day Ia thong tin quan trQng cho di~u chinh cac chinh sach qmin

ly thu~

Ki€m ch(rng cac mo hinh danh gia rui ro Khi xay d\J·ng cac mo hinh danh gia rui ro sai l~ch thu~, ca quan thu~ c6 th~ ti~n hanh m()t s6 cu()c ki~m tra, thanh tra tren ca sa m()t m~u ng~u nhien d~

so sanh k~t qua d~t duqc cua mo hinh danh gia rui ro

Ghi nh?n nhu·ng v~n de rn6·i phat sinh Vi~c Iva chQn ng~u nhien m()t s6 doanh nghi~p d€ ki€m tra, thanh tra c6 th€ giup phat hi~n

nhu·ng rnanh kh6e m6i trong fm I?u thu~ ho~c thu th?p thong tin lien quan d~n rn()t ho~t d()ng m6i trong n~n kinh t~

Nh~n d~ng ht'mh vi (mg xtr v~ thu~ d6i v6i cac nh6rn DTNT khac nhau trong xa h(>i Cac nghien c(ru miy cung c~p co sa khong chi cho vi~c xay dvng cac rn6 hinh danh gia rui ro rna con cho vi~c

di~u chinh cac chinh sach thu~ thfch hqp

Di~u chinh kh6i luqng cong vi~c cua d(>i ngu can b9 ki~rn tra, thanh tra thu~ trong rn6i giai do~n Thi dv, trong m9t ky nh~t djnh,

n~U khf>i Juqng CaC CUQC ki~rn tra, thanh tra thu~ dl,Ia tren CO' sa

pha11 tich giam xuf>ng, CO' quan thu~ se tang cac CUQC ki~m tra, thanh tra tren CO' sa Iva chQn ngftu nhien

Phat hi~n sai l~ch thu~ d6i v6i nha·ng tru·o·ng hqp rna vi~c h,ra chQn tren co sa phan tich da b6 s6t Day Ia huang Iva chQn b6 sung nh&m h~n ch~ cac nhuqc di~rn cua h~ th6ng h,ra chQn dt,ra tren CO' sa phan tich

H~ th6ng Iva chQn ngftu nhien m~c du mang l~i nhi~u lqi ich nhung cling bi phe phan vi chi phi 16n (k~ ca chi phi co h9i), sv phan d6i cua c(>ng d6ng (vi ma r(>ng co rnftu se anh huang d~n m(>t s6 16n DTNT), tinh dang tin c~y cua k~t qua (vi co mftu thu<'mg bi gi6i h~n do chi phi va

sv ph an d6i cua c(>ng d6ng nhu da n6i a tren)

1.2.3 MBi quan h~ gifra hai h~ thBng h,ra chqn

Tren thvc t~, phfm 16n cac qu6c gia phat tri~n d~u ph6i hQ'P hai h~ th6ng Iva chQn d6i tuqng ki~m tra, thanh tra thu~ Nghien c(ru cua OECD tren cac qu6c gia thu(>c kh6i nay cho th~y kha nhi~u qu6c gia c6 su d~;mg h~

th6ng h,ra chQn ngftu nhien song song v6i h~ th6ng h,ra chQn tren co sa

phan tich Bang 1.2 trinh bay rnuc d9 sfr d~;mg h~ th6ng Iva chQn ngftu nhien t~i m9t s6 qu6c gia thu(>c OECD.6

6

Centre for Tax Policy and Administration Organization for Economic Co-operation and Developrnent (2004) Compliance Risk Management- Use olRandom Audit Programs

Bang 1.2: Mu·c dQ su· dl}ng h~ th6ng Il}·a chQn ng§u nhien

Nguim: OECD (2004) Compliance Risk Management- Use o.lRandom Audit Programs

Trong cac qu6c gia neu tren, Hoa Ky Ia qu6c gia co chuang trinh h,ra chQn ng~u nhien v&i c5' m~u l&n va thai gian keo dai, thi d\1 Chuang trinh danh gia mfrc d9 tuan thu cua d6i tuqng n()p thu~ (TMCP) keo dai ttr nam 1963 d~n nam 1988 Sau khi chu'O'ng trinh nay chftm dut, Co quan Thu~ Lien bang Hoa Ky da ti~p tvc Chuang trinh Nghien c(ru Qu6c gia (NRP) b~t d~u tu nam 2002 d~n nay

Trong qua trinh ph6i hQ'P gii1'a hai h~ th6ng, h~ th6ng lv·a chQn ng~u

nhien nh~m m~tc dich cung cftp cac thong tin ca so· cho vi~c Iv·a chQn tren CO' so· phan tich, trong do m()t dong gop quan trQng Ia lam n~n tang cho vi~c xay dvng h~ th6ng chi tieu phan tich

2 H~ thtlng chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai I~ch tren

bao cao tai chinh

2.1 Khai quat v~ vi~c sir dl}.ng cac chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai I~ch tren bao cao titi chinh

2.1.1 Sai l~ch tren bao cao tai chinh

Sai l~ch tren bao cao tai chinh xay ra khi s6 li~u duqc trinh bay tren bao

cac chuftn ml,l'C k~ toan

do sai sot hay gian l~n Sai sot duqc djnh nghla Ia cac I6i khong c6 y co

,

te;

k~ toan, chinh sach tai chinh nlmng khong c6 y

Trong khi do, gian l~n Ia nhCi'ng hanh vi c6 y lam sai l~ch thong tin kinh

dfJc, cac nhan vien ho~c ben th(r ba thl,l'C hi~n, lam anh huang d~n bao

Xuyen t?C, lam gia chu·ng tlr, titi li~u lien quan d~n bao cao tai

chinh;

St:ra d6i chimg tu, tai Ii~u k~ toan lam sai l~ch bao cao tai chinh; Bi~n thu tai san;

Che d§u ho~c c6 y b6 sot cac thong tin, tai li~u ho~c nghi~p VI,J

kinh t~ lam sai l~ch bao cao tai chinh;

d9 k~ toan, chinh sach tai chinh;

C6 y tinh toan sai V~ s6 hQC

Tren thvc te, vi~c phan bi~t gian l~n va sai sot khong d~ dang M<)t s6 truerng hqp c1,1 th~ nhu gia m~o chtrng tir hay bi~n thu tai san co th~ nh~n

ro Ia himh vi gian l~n nhung kha nhi~u tru(mg hqp khac nhu ap d1,1ng sai cac chufin mvc hay tinh toan sai v~ s6 hQc thi rfrt kho d~ xac djnh li~u co phai Ia gian l~n hay khong

Dum g6c if{) muc if{) iinh huifng din bao cao tal chinh, sai l~_ch duqc phan chia thanh sai l~ch trQng yeu va sai l~ch khong trQng yeu TrQng yeu Ia thu~t ngu· dung d~ th~ hi~n tftm quan trQng cua m9t thong tin (m9t s6 li~u ke toan) trong bao cao tai chinh Thong tin duqc coi Ia trQng yeu

co nghia Ia neu thieu thong tin do ho?c thieu tinh chinh xac cua thong tin

do co th~ lam sai l~ch dang k~ bao cao tai chinh, lam anh huang den quyet djnh kinh te cua ngueri str dt,mg bao cao tai chinh Tinh trQng yeu phi,! thu<)c vao d9 Ian va tinh chfrt cua thong tin hay cua cac sai sot duqc danh gia trong hoan dinh Cl,l th~ Tinh trQng yeu cua thong tin phai duqc xem xet tren ca phuang di~n djnh luqng va djnh tinh 7

Duui g6c if{) chiiu huung, sai l~ch duqc chia thanh hai lo~i: khai kh6ng

(overstatement) va khai thieu (understatement) Chi~u huang cua sai

l~ch rfrt quan trQng, d?c bi~t Ia trong vi~c djnh huang ki~m tra vi each thuc ki~m tra phat hi~n hai lo~i nay Ia khac nhau hoan toan Ngoai ra, hanh vi gian l~n thuang co nhu·ng chi~u huang ro r~t, giup cho vi~c phat

hi~n d~ dang han Thi d1,1, cac hanh vi gian l~n bao cao tai chinh d~ "lam

d~p" bao cao tai chinh thuang Ia khai kh6ng tai san va thu nh~p, khai thieu nq phai tra va chi phi trong khi cac hanh vi lam sai l~ch thue thuong di~n ra theo huang nguqc l~i

2.1.2 Su· dl}ng cac chi tieu phan tich d~ ph:it hi~n sai l~ch

Cac sai l~ch t~o ra nha·ng thay d6i nhfrt djnh tren bao cao tai chinh cua nam xay ra sai l~ch Do do, cac nghien c(ru v~ ki~m toan cho r~ng co th~

7

B(J Tai chinh Chudn m1,rc kd toan Vi?t Nam s6 0 I "Chudn m1,1·c chung "

nghien ctru bao cao tai chinh d~ dt,r doan kha nang sai l~ch trong s6 li~u

cua cac bao cao tai chinh nay Cong Cl) d~ nh~n bi~t Ia cac chi tieu phan tich, bao g6m:

Cac chi tieu phiin iinh Slf biin ilvng ciia cac khoiin mlJ-C tren bao cao tai chinh Trong b6i canh ho~t d<)ng binh thuang cua m<)t doanh nghi~p,

sv thay d6i dang k~ cua m<)t khoan m1,1c c6 th~ phan anh m<)t sai l~ch ti~m :in Vi~c so sanh c6 th~ tht,rc hi~n theo phuong thtrc d0'11 gian (so sanh trvc ti.~p s6 nam nay va s6 nam tru·6c ho~c binh quan cac nam tru6c) ho~c phtrc t~p (so sanh s6 nam nay v6i s6 d~r bao thong qua cac

mo hinh dt,r bao )

Cac chi tieu phiin iinh tj trf)ng cua cac khoiin mlJ-C trong tJng thi, thi

dl,l ty trQng hang t6n kho trong t6ng tai san hay chi phi ban hang trong doanh thu Trong ho~t d<)ng kinh doanh cua m<)t doanh nghi~p Cl) th~,

cac ty trQng nay thuang du9·c duy tri theo ty I~ nh:it djnh, s~,~· thay d6i chi

di~n ra khi c6 nhfi'ng bi~n d<)ng 16n trong kinh doanh Do d6, m<)t Sl)' thay df>i dang k~ cua ty trQng cac khofm mi)C trong tf>ng th~ CO th~ ti~m

:in rui ro c6 sai l~ch

Cac tj sa phiin iinh mai quan hf biin chat giii'a cac sa lifU, thf dl) s6

vong quay hang t6n kho phan anh m6i quan h~ gifi'a m(rc d9 ban ra (tinh

b~ng doanh thu ho~c gia v6n hang ban) v6i m(rc d9 t6n kho Cac ty s6 dUQ'C Slr d1,1ng trong phan tfch phan anh mf>i quan h~ ban ch:it nen ft bj thay d6i dang k~ trong qua trinh ho~t d<)ng, ngo~i trt:r nhu·ng truang hqp

d~c bi~t Vi v~y, tfnh toan cac cy s6 va so sanh v6i cac nam tru6c c6 th~

giup nh~n d~ng sai l~ch Ngoai ra, nguai ta con so sanh ty s6 cua m<)t doanh nghi~p c1,1 th~ v6i cac doanh nghi~p cling nganh ho~c binh quan nganh (trong di~u ki~n khong CO S\f khac bi~t dang k~ V~ quy mo va phmmg phap k~ toan)

Cac ty s6 c6 th~ su· d1,1ng d<)c l~p ho~c ph6i hqp v6·i cac chi tieu khac Thi d1,1, ty I~ Hii g<)p thuo·ng dung ph6i hqp v6i s6 vong quay hang t6n kho Trong m<)t s6 trm]ng hqp, m<)t ty s6 t6ng hqp c6 th~ duqc xay d1,1·ng

thi dl;l Z score Ia ty s6 xay d~rng tren mo

l sim cua doanh nghi~p Clla Atman, th~ hi~n

.1c nhau Ia:

nuan tren tai san phan ph6i tren tai san

6c thw~ va lai (16) tai chinh tren tai san

rucmg cua v6n chu sa huu tren gia tri s6 sach cua nq

IU tren tai san

giti chi tieu phiin tich trong virc phtit hirn sai lrch

_6ia tinh huu hi~u va hi~u qua cua m<)t chi tieu phan tich trong /it hi~n sai l~ch tren bao cao tili chinh dl)'a tren kha nang xay ra

1ai lAm:

Sai lAm loai I: Khi m<)t chi tieu cho th~y kha nang c6 sai l~ch

tn;mg y~u nhung thl)'c t~ khong c6 sai l~ch Sai l&m lo;:li nay lam cho nguo·i ki~m tra t6n kern tho·i gian va chi phi d~ ki~m tra nhung l;:li khong tim th~y sai l~ch

Sai l&m Ioai II: Khi m<)t chi tieu khong cho th~y kha nang sai I~ch

tn~ng y~u trong khi th!Jc t~ c6 sai l~ch Sai t&m loc:ti nay lam cho nguo·i ki~m tra b6 s6t sai I~ch trong bao cao tai chfnh

2.2.1 Kha nang sfr dvng cac chi tieu phan tich trong phat hi~n sai

l~ch tren bao cao tai chinh

Trang ITnh VlJC ki~m toan d<)c l~p, vi~c su· dvng ky thu~t phan tich d~

phat hi~n kha nang sai J~ch tren bao cao tai chinh da duqc (rng dl)ng ttl' tau Ttr nam 1978, Hi~p h<)i K~ toan vien cong ch(rng Hoa Ky (AICPA)

da ban hanh SAS 23 "Tht:1 tl)c phan tich" trong do yeu du phai thv·c

hi~n vi~c phan tich trong giai do~n l~p k~ ho~ch va trong giai do~n hoan

thanh ki6m toan

Da s6 cac nghien c(ru thvc nghi~m v€ quan h~ giu·a sai l~ch va bao cao tai chinh cho r~ng c6 kha nang phat hi~n dugc sai l~ch tren bao cao tai

chinh thong qua cac ky thu~t phan tich 6 nht:i"ng m(rc d<) khac nhau Hylas et al (1982) nghien c(ru 281 sai s6t di€u chinh trong 152 cu<)c

ki6m toan thvc hi~n vao nam 1978 K~t qua cho th~y thu tvc phan tich

c6 th6 phat.hi~n dugc kha nang sai s6t tren bao cao tai chinh r~t cao8

•

Coglitore et al ( 1988) nghien c(ru cac truang hgp gian l~n tren bao cao tai chinh da dugc phat hi~n bai Oy ban ch(mg khoan Hoa Ky (SEC) tir d6 d€ ra cac thu tvc phan tich c6 th~ su· dvng hu·u hi~u d~ phat hi~n cac

gian l~n na/ Persons ( 1995) so sanh giu·a cac cong ty c6 gian l~n ttr

nam 1974 d~n nam 1991, d6i chi~u v&i cac cong ty cling nganh c6 cling quy mo va phuang phap k~ toan K~t qua ghi nh~n Ia m<)t s6 ty s6 c6 th~ dung d6 nh~n bi~t gian l~n 10

•

2.2.2 Cac chi tieu co kha nang sfr dyng trong phiit hi~n sai l~ch tren

bao cao tai chinh

Trong ITnh vvc ki~m toan d<)c l~p, cac nha nghien c(ru da ti~n hanh r~t nhi€u thv·c nghi~m d~ danh gia cac chi tieu c6 kha nang phat hi~n sai

l~ch tren bao cao tai chinh, d~c bi~t Ia cac gian l~n Cac chi tieu c6 kha nang cao trong phat hi~n sai l~ch tren bao cao tai chinh trong ho~t d<)ng ki6m toan d<)c l~p bao g6m:

Ctic chi tieu vJ biin ilvng thi hifn S{l' thay i/Ji giii'a sa lifll ky nay vOi

ctic ky trU"uc Nghien c(ru cua Wright et al (1989) cho th~y 50,3% cac

sai l~ch c6 th~ duqc phat hi~n b~ng thu tt)c phan tich, trong d6 rieng vi~c

SO sanh sf> li~u ky nay v6'i ky tru·6'c CO th~ phat hi~n dU'<)'C 71,9%.11

Cac tj sb bao g6m ca ty s6 v~ tY tr<,mg va ty s6 phan anh m6i quan h~

gifra cac khoan mt)c Cac ty s6 nay du9·~ t6m t~t trong Bang 1.3 Trong danh sach nay, cac tY s6 c6 tinh chfit trung l~p (thi dt) gia v6n hang ban

tren doanh thu va ty I~ lai gt)p) se chi duqc ChQn m9t

2.2.3 Cac tranli lu~n v~ ap dl}ng cac chi tieu phan tich

M~c du duqc danh ghi cao trong kha nang dv doan sai l~ch tren bao cao tai chinh va duqc chung minh b~ng nhi~u nghien c(ru thvc nghi~m, vfin

con c6 y ki~n chung quanh vfin d~ su dt,mg cac chi tieu phan tich, d6 Ia nhu·ng vfin d~ sau day:

Kaminski eta/ (2004)12 khao sat 21 ty s6 thuang su· dt,mg tren m9t mfiu

76 doanh nghi~p c6 gian l~n do SEC phat hi~n tu nam 1982 d~n 1999,

d6i chi~u v6'i cac doanh nghi~p khong c6 gian l~n c6 cung quy mo va nganh ngh~ trong 7 nam (3 nam tru6'c khi gian l~n, nam gian l~n va 3 nam sau khi gian l~n), cho thfiy chi c6 16 ty s6 c6 khac bi~t dang k~, trong d6 c6:

9 ty s6 c6 khac bi~t dang k~ trong I nam

4 ty s6 c6 khac bi~t dang k€ trong 2 nam

3 ty s6 c6 thay d6i dang k~ trong 3 nam Ia tai san c6 djnh/t6ng tai san, ty s6 nq va v6n luu chuy€n thu:ln/tai san

Bang 1.3: Cac ty sA dm}'c sfr dl}ng phat hi~n sai l~ch tren bao cao tai chin h

Beneish ( 1999), Coglitore et al

5 Tai san ng~n h1;1n/Tai san Person (1995), Feroz et al (1991)

9 Tai san dai h1;1n I Tai san Beneish (1999)

I 0 Doanh thu/ Tai san Person (1995)

11 Lqi nhu~n thu~n/Tai san Person ( 1995), Kneutzfeldt et al