Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)

Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên (tt)

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

i

DANH SÁCH CÁN BỘ THAM GIA NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Phòng KH – CN- HTQT, Trường ĐHSP – ĐHTN

Khoa Lịch sử - Trường ĐHSP – ĐHTN

Tham gia thám sát và điều tra khảo cổ học

Khoa Lịch sử - Trường ĐHSP – ĐHTN

tài liệu nghiên cứu

ĐƠN VỊ PHỐI HỢP NGHIÊN CỨU

Tên đơn vị trong và ngoài nước

Nội dung phối hợp nghiên cứu

Họ và tên người đại diện

đơn vị

Khoa Lịch sử – Trường ĐHSP - ĐHTN

Nơi tác giả giảng dạy nội dung nghiên cứu trong học phần Khảo cổ

học

PGS.TS Hà Thị Thu Thủy

ii

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI ĐỀ TÀI 1

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 1

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ NỘI DUNG CÁC VẤN ĐỀ CẦN GIẢI QUYẾT 1

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1

5 NHỮNG KẾT QUẢ VÀ ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI 2

6 BỐ CỤC CỦA ĐỀ TÀI 2

CHƯƠNG 1.TỔNG QUAN TƯ LIỆU 3

1.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên tỉnh Thái Nguyên 3

1.2 Lịch sử phát hiện và nghiên cứu khảo cổ học thời đại Đá ở Thái Nguyên 3

1.3 Tiểu kết chương 1 4

CHƯƠNG 2.NHỮNG DI TÍCH THỜI ĐẠI ĐÁ Ở THÁI NGUYÊN 4

2.1 Các di tích thuộc thời đại Đá cũ: 4

2.3 Tiểu kết chương 2 7

Chương 3.NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN DI TÍCH, DI VẬT,NIÊN ĐẠI VÀ CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN THỜI ĐẠI ĐÁ THÁI NGUYÊN 7

3.1 Đặc trưng di tích 7

3.2 Đặc trưng di vật 8

3.3 Niên đại và các giai đoạn phát triển 9

3.4 Tiểu kết chương 3 10

CHƯƠNG 4.MỐI QUAN HỆ VĂN HÓA VÀVÀI NÉT VỀ ĐỜI SỐNGCỦA CƯ DÂN THỜI ĐẠI ĐÁ THÁI NGUYÊN 10

4.1 Mối quan hệ của các di tích thời đại Đá ở Thái Nguyên trong bối cảnh rộng hơn 10

4.2 Vài nét về đời sống của cư dân thời đại Đá ở Thái Nguyên 11

4.3 Tiểu kết chương 4 11

KẾT LUẬN 12

iii

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1: Thống kê các di tích thời đại đồ Đá đã được phát hiện ở Thái Nguyên 21

Bảng 2.1: Thống kê mảnh gốm ở Ngườm 45

Bảng 2.2: Kích thước công cụ mảnh tước ở hang Miệng Hổ 48

Bảng 2.3: Các mẫu xác định niên đại C14 hang Ốc 64

Bảng 2.4: Thống kê hiện vật hang Kim Sơn 66

Bảng 2.5: Thống kê hiện vật đá hang Khắc Kiệm 69

Bảng 2.6: Thống kê loại hình di vật hang Nà Cà 71

Bảng 2.7: Thống kê hiện vật đá hang Nà Cà 71

Bảng 2.8 : Thống kê di tích, di vật địa điểm hang Con Hổ 73

Bảng 2.9: Thống kê hiện vật hang Thần 74

Bảng 3.1: Thống kê diện tích, hướng, độ cao các hang động tiền sử ở Thái Nguyên 87

Bảng 3.2: Thống kê các địa điểm có di tích cổ nhân (mộ táng) 91

Bảng 3.3: Một số kích thước đo xương chi di cốt hang Con Hổ 94

Bảng 3.4: Kích thước răng hàm trên bên phải sọ người Làng Trang (mm) 96

Bảng 3.5: Thống kê các địa điểm có di tích cổ sinh 100

Bảng 3.6: Thống kê số lượng và chủng loại vỏ ốc ở các hang Thần, hang Thủng, hang Kim Sơn và hang Con Hổ 101

Bảng 3.7: Kết quả hiệu chỉnh tuổi Carbon phóng xạ tại hang Ốc 111

Bảng 3.8: Kết quả đo tuổi Carbon phóng xạ di tích hang Thần, hang Thủng và hang Kim Sơn, tỉnh Thái Nguyên, năm 2014 112

Bảng 3.9: Kết quả hiệu chỉnh tuổi Carbon phóng xạ tại các di tích hang Thần, hang Thủng và hang Kim Sơn, năm 2014 112

Bảng 3.10: Các di tích thuộc các giai đoạn thời đại đồ Đá Thái Nguyên 115

Bảng 4.1: So sánh kích thước công cụ mảnh tước ở một số địa điểm 125

iv

DANH MỤC CÁC BIỂU

Biểu đồ 1: Thống kê hiện vật đá ở các hố khai quật Ngườm (hố A,B,C) 39

Biểu đồ 2: Thống kê hiện vật đá theo mặt cắt địa tầng Ngườm 41

Biểu đồ 3: Phân loại công cụ hạch cuội ở Ngườm hố A 41

Biểu đồ 4: Thống kê loại hình di vật hang Miệng Hổ 49

Biểu đồ 5: Thống kê số lượng di vật theo lớp 59

Biểu đồ 6: Thống kê loại hình di vật 61

Biểu đồ 7: Phân loại loại hình - nguyên liệu - kỹ thuật hang Ốc 62

Biểu đồ 8: Thống kê hiện vật đá hang Khắc Kiệm 69

Biểu đồ 9: Biểu đồ thống kê diện tích các hang 83

Biểu đồ 10: Biểu đồ thống kê độ cao các hang 84

Biểu đồ 11: Biểu đồ hướng các hang 85

Biểu đồ 12: Biểu đồ độ dày địa tầng các di tích đã được khai quật, thám sát 85

v

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU BẰNG TIẾNG VIỆT

1 Thông tin chung:

Tên đề tài: Những di tích thuộc thời đại đồ đá ở Thái Nguyên

Mã số: ĐH2014-TN04-11

Chủ nhiệm đề tài: Th.S Nguyễn Đức Thắng

Cơ quan chủ trì: Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên

Thời gian thực hiện: 24 tháng

2 Mục tiêu:

Tập hợp, hệ thống hóa tư liệu và kết quả nghiên cứu các di tích thời đại đồ đá trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên từ trước tới nay nhằm cung cấp cho các nhà nghiên cứu thông tin đầy đủ, khách quan về thời đại Đá ở Thái Nguyên

Trên cơ sở hệ thống hóa tư liệu về các di tích thời đại đồ đá, đề tài sẽ nghiên cứu các giai đoạn phát triển của thời đại Đá Thái Nguyên và những đóng góp của các di tích thời đại Đá Thái Nguyên với văn hóa tiền sử Việt Nam

Bước đầu phác thảo quá trình phát triển văn hóa tiền sử ở Thái Nguyên, góp thêm tư liệu và nhận thức vào việc biên soạn Lịch sử địa phương và nội dung trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên

Đá ở Thái Nguyên từ hậu k Đá cũ, sơ k Đá mới và hậu k Đá mới, cũng như những vấn đề mới

đã và đang đặt ra cần đi sâu giải quyết trong tương lai

Đề tài đã xác định được đặc trưng cơ bản, tính chất, niên đại và các giai đoạn phát triển của các di tích thuộc thời đại Đá ở Thái Nguyên; bước đầu phác thảo về cuộc sống của cư dân thời đại

Đá ở Thái Nguyên

4 Kết quả nghiên cứu:

Đề tài là chuyên khảo đầu tiên về các di tích thời đại Đá Thái Nguyên Đóng góp trước hết của đề tài là tập hợp, hệ thống hóa, phân tích và phân loại đầy đủ các di tích, di vật thời đại Đá trên đất Thái Nguyên

vi

Bước đầu trình bày được những đặc trưng cơ bản về di tích, di vật, niên đại, các giai đoạn phát triển của thời đại Đá Thái Nguyên; góp phần làm rõ quá trình phát triển văn hóa thời tiền sử ở Thái Nguyên và mối quan hệ với các văn hóa tiền sử trong khu vực

5 Sản phẩm:

5.1 Sản phẩm khoa học:

những vấn đề nghiên cứu đặt ra”, Tạp chí Khoa học và công nghệ, Tập 118, số 04, tr.27 - 31

Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, Những phát hiện mới về Khảo cổ học, Nxb KHXH, Hà Nội , tr

82 – 83

Nguyên, Những phát hiện mới về Khảo cổ học, Nxb KHXH, Hà Nội, tr 86 - 87

năm 2014, tại Thái Nguyên, Những phát hiện mới về Khảo cổ học, Nxb KHXH , Hà Nội, tr

137 – 138

nghiên cứu”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 01 - 2015, tr 33 - 35

chí Khảo cổ học, số 4, tr 3 - 18

5.2 Sản phẩm đào tạo:

1 Mai Thị Thanh Phương (2014), Tìm hiểu về Kỹ nghệ Ngườm, Đề tài NCKH Sinh viên, Trường

Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên

2 Phạm Công Thành (2014), Tìm hiểu công cụ lao động và vũ khí đồng Đông Sơn được sưu tầm tại Thái Nguyên, Đề tài NCKH Sinh viên, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên

5.3 Sản phẩm ứng dụng

6 Phương thức chuyển giao, địa chỉ ứng dụng, tác động và lợi ích mang lại của kết quả nghiên cứu:

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp và đóng góp thêm tư liệu cho nội dung trưng bày của Bảo tàng tỉnh, biên soạn Lịch sử địa phương, quy hoạch, bảo vệ, phát huy di sản văn hóa tiền sử Thái Nguyên và phục vụ cho công tác giảng dạy, nơi tác giả đề tài đang công tác

vii

Kết quả của đề tài còn có thể sử dụng trong việc đào tạo cử nhân, thạc sĩ tại khoa Lịch sử - Đại học Sư Phạm - Đại học Thái Nguyên hoặc có thể ứng dụng trong các trung tâm phân tích môi trường

Coordinator : Dr Nguyen Duc Thang

Implementing institution : (TNU Thai Nguyen College of Education )

Duration : 24 months

2 Objectives:

Collecting and systematizing documents and research results of Stone Age relics obtained up

to now in Thai Nguyen province to provide researchers with full and objective information about the Stone Age in Thai Nguyen

Based on those data, the dissertation studies the development stages of the Stone Age in Thai Nguyen and the contribution of the Stone Age relics to Vietnamese prehistoric culture

The dissertation initially outlines the development of prehistoric culture in Thai Nguyen, providing more materials and awareness to the compilation of The Local History Module and the display content at Thai Nguyen Museum

3 Creativeness and innovativeness:

The dissertation systematizes all archaeological sites and artifacts from 30 places of the Stone Age in Thai Nguyen

Through organizing systematically documents established by conducting investigations, explorations, excavations and researches about relics of the Stone Age in the region, the thesis also well provides researchers, cultural management institutions, archaeological teachers information updated about relics of the Stone Age in Thai Nguyen from late Paleolithic Age to early and late Neolithic Age, as well as new issues that have been and are exposing which need to be solved in the future

The dissertation determines the basic characteristics, features, dates and developing periods

of the Stone Age in Thai Nguyen; initially drafts the settlement and subsistence pattern of the prehistoric inhabitants other in the region

4 Research results:

This is the first monograph about Stone Age vestiges in Thai Nguyen province The first contribution of the project is gathering, systematizing, analyzing and classifying all kinds of Stone Age vestiges and relics in Thai Nguyen province

ix

The project initially presents the basic characteristics of vestiges, relics, ages, development stages of the Stone Age; contributes to the development of prehistoric culture in Thai Nguyen and its relationship with other prehistoric cultures in the region

5 Products:

5.1 Scientific results:

the issues for research”, Journal of Science and Technology, Vol 118, No 04, pp 27 - 31

District, Thai Nguyen Province, New Findings on Archeology , pp 82 - 83

Thai Nguyen province, New Findings on Archeology, pp 86 - 87, Hanoi

measure age in Thai Nguyen, New Findings on Archeology, pp 137 - 138, Hanoi

and research”, Journal of Arts and Culture, No 01, pp 33 - 35

Archeology, No 4, pp 3 - 18

5.2 Training results:

1 Mai Thi Thanh Phuong (2014), Investigation into Nguom industry, Subject Research students,

College of Education, Thai Nguyen University

Nguyen, Subject Research students , College of Education, Thai Nguyen University

5.3 Applied products:

1 Nguyen Duc Thang (2010), Syllabus of Archeology, Thai Nguyen University publishing house

6 Transfer alternatives, application institutions, impacts and benefits of research results:

The research results will provide additional materials for the content displayed in provincial museum; help compile materials for the Local history module; plan to protect and promote Thai Nguyen’s cultural heritage; and support the teaching at the university where the author is working The results of the project can also be used in training undergraduate and graduate students of History Department- Thai Nguyen University of Education

x

July 19th, 2017

(Signature & university stamp)

Nguyen Duc Thang

1

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Khảo cổ học tiền sử Thái Nguyên được biết đến từ năm 1925, nhưng chỉ đến những thập

kỷ cuối của thế kỷ XX, đặc biệt kể từ khi di chỉ Mái đá Ngườm được phát hiện mới thực sự được các nhà khảo cổ học trong và ngoài nước chú ý

Cho đến nay, trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên đã phát hiện được 30 di tích khảo cổ thuộc thời đại đồ đá Tuy vậy, khảo cổ học tiền sử Thái Nguyên vẫn chưa được nghiên cứu toàn diện và có hệ thống

1.2 Từ năm 2011 đến nay, tác giả đề tài có cơ may được trực tiếp tham gia các cuộc điều tra, phát hiện mới cũng như trực tiếp tham gia nhiều cuộc đào thám sát, khai quật mới nhiều di tích thời đại Đá trên địa bàn Thái Nguyên và bước đầu đã có nghiên cứu về chúng

Để góp phần tìm hiểu những đặc trưng cơ bản của thời đại Đá ở Thái Nguyên, xác định những đóng góp của chúng đối với văn hóa tiền sử Việt Nam, tác giả mạnh dạn chọn đề tài “Những

di tích thời đại Đá ở Thái Nguyên” làm đề tài nghiên cứu khoa học

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

2.1 Tập hợp, hệ thống hóa tư liệu và kết quả nghiên cứu các di tích thời đại đồ đá trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên từ trước tới nay nhằm cung cấp cho các nhà nghiên cứu thông tin đầy đủ, khách quan về thời đại Đá ở Thái Nguyên

2.2 Trên cơ sở hệ thống hóa tư liệu về các di tích thời đại đồ đá, đề tài sẽ nghiên cứu các giai đoạn phát triển của thời đại Đá Thái Nguyênvà những đóng góp của các di tích thời đại Đá Thái Nguyên với văn hóa tiền sử Việt Nam

2.3 Bước đầu phác thảo quá trình phát triển văn hóa tiền sử ở Thái Nguyên, góp thêm tư liệu

và nhận thức vào việc biên soạn Lịch sử địa phương và nội dung trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ NỘI DUNG CÁC VẤN ĐỀ CẦN GIẢI QUYẾT

3.1 Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là các di tích, di vật khảo cổ học thuộc thời đại

Đá ởThái Nguyên

- Các báo cáo điều tra,khai quật khảo cổ học, các công trình nghiên cứu đã được công bố trên các sách và tạp chí chuyên ngành về khảo cổ học và một số sách khoa học có liên quan như địa chất, cổ sinh học, dân tộc học…có liên quan đến tỉnh Thái Nguyên

- Đề tài cũng tham khảo tư liệu của các di tích thuộc thời đại Đá ở các tỉnh lân cận và những công trình nghiên cứu khảo cổ học quan trọng ở Việt Nam, Đông Nam Á và Nam Trung Quốc có liên quan đến đề tài đề tài

3.2 Nội dung cơ bản mà đề tài đi sâu giải quyết là xác định những đặc trưng cơ bản của các

di tích thuộc thời đại Đá ở Thái Nguyên Đề tài cũng bước đầu giải quyết mối quan hệ giữa các di tích thời đại Đá ở Thái Nguyên cũng như với các văn hóa tiền sử khác trong khu vực

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Đề tài sử dụng các phương pháp khảo cổ học truyền thống như phân loại, miêu tả di vật,

di tích; tập trung phân tích loại hình và kỹ thuật chế tác công cụ Đề tài đặc biệt chú ý đến phương pháp phân tích, so sánh giữa các sưu tập để tìm hiểu mối quan hệ giữa chúng

4.2 Sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành như: địa chất, địa lý, cổ nhân, cổ sinh v.v

Sử dụng kết quả nghiên cứu của khoa học tự nhiên như: phân tích niên đại tuyệt đối, giám định di

2

cốt người và động vật vận dụng các phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử trong nghiên cứu xã hội tiền sử

5 NHỮNG KẾT QUẢ VÀ ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

5.1 Đề tài là chuyên khảo đầu tiên về các di tích thời đại Đá Thái Nguyên Đóng góp trước hết của đề tài là tập hợp, hệ thống hóa, phân tích và phân loại đầy đủ các di tích, di vật thời đại Đá trên đất Thái Nguyên

5.2 Bước đầu trình bày được những đặc trưng cơ bản về di tích, di vật, niên đại, các giai đoạn phát triển của thời đại Đá Thái Nguyên; góp phần làm rõ quá trình phát triển văn hóa thời tiền

sử ở Thái Nguyên và mối quan hệ với các văn hóa tiền sử trong khu vực

5.3 Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp và đóng góp thêm tư liệu cho nội dung trưng bày của Bảo tàng tỉnh, biên soạn Lịch sử địa phương, quy hoạch, bảo vệ, phát huy di sản văn hóa tiền sử Thái Nguyên và phục vụ cho công tác giảng dạy, nơi tác giả đề tài đang công tác

6 BỐ CỤC CỦA ĐỀ TÀI

Ngoài phần mở đầu (4 trang) kết luận (3 trang), nội dung đề tài chia thành 4 chương với 152 trang:

Chương 1: Tổng quan tư liệu (32 trang)

Chương 2: Những di tích thời đại Đá ở Thái Nguyên (52 trang)

Chương 3: Những đặc trưng cơ bản di tích, di vật, niên đại và các giai đoạn phát triển thời đại Đá Thái Nguyên (41 trang)

Chương 4: Mối quan hệ văn hóa và vài nét về đời sống của cư dân thời đại Đá Thái Nguyên (20 trang)

Ngoài ra, trong đề tài còn có: danh mục phụ lục minh họa, tài liệu tham khảo (168 tài liệu tiếng Việt, 8 tài liệu tiếng Anh, Pháp, 4 tài liệu dịch từ tiếng Trung Quốc) và phụ lục minh họa