Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ trên địa bàn thành phố hải phòng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế (tt)

Hầu hết các nghiên cứu không xác định được mức độ quan trọng của từng nhân tố đánh giá do phương pháp nghiên cứu mới dừng lại ở các phương pháp tổng hợp, mô tả mà thiếu các nghiên cứu c

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THẾ HUỆ

B ÙI THỊ HẢO

NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP BÁN LẺ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG TRONG BỐI CẢNH

HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế

Mã số : 62.34.04.10

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI, 2017

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học: 1 TS Lê Anh Vũ

2 PGS TS Nguyễn Văn Thành

1 PGS TS Chu Đức Dũng

2 TS Trần Thị Nam Trân

Phản biện 1: GS.TS ĐỖ ĐỨC BÌNH

Phản biện 2: PGS.TS NGUYỄN XUÂN DŨNG

Phản biện 3: PGS.TS LÊ XUÂN ĐÌNH

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ họp tại Học viện Khoa học xã hội

giờ…… ngày …… tháng… năm 2017

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC

CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Nguyễn Thế Huệ (2016),“ Đánh giá năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ: Tiếp cận từ lý thuyết năng lực động doanh nghiệp”, Tạp chí Kinh tế Châu Á- Thái Bình Dương (kỳ II- tháng 5 năm 2016), tr 72-74, tiếp tr 48

2 Nguyễn Thế Huệ (2016), “ Đánh giá năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ: Tiếp cận từ lý thuyết năng lực động doanh nghiệp”, Tạp chí Kinh tế Châu Á- Thái Bình Dương (kỳ II- tháng 5 năm 2016), tr 72-74, tiếp tr 48

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, vai trò của các doanh nghiệp bán

lẻ ngày càng trở lên quan trọng hơn đối với nền kinh tế của quốc gia, địa phương Chẳng hạn, tại Mỹ hàng năm ngành bán lẻ có doanh số lên đến gần 2000 tỷ USD, tại châu Âu là hơn 2000 tỷ Euro hay tại Hàn Quốc là khoảng hơn 7% GDP và 15% số lao động, ngay tại Thái Lan doanh thu bán lẻ cũng ở mức gần 50 tỷ USD/năm (Hiệp Hội Bán lẻ Việt Nam, 2013) Doanh nghiệp bán lẻ là cầu nối giữa các nhà sản xuất với người tiêu dùng cuối cùng thông qua thực hiện chức năng phân phối hàng hóa/dịch vụ, thúc đẩy phát triển kinh tế qua việc thúc đẩy chi tiêu của các hộ gia đình, giải quyết một phần việc làm cho nền kinh

tế Doanh nghiệp bán lẻ gần gũi với người tiêu dùng hơn doanh nghiệp sản xuất Dựa vào vị trí đó, các doanh nghiệp bán lẻ hiện tại dễ giành lấy vai trò chủ thể của chuỗi cung ứng hơn

Mặc dù, ngành bán lẻ có vai trò quan trọng và đang trong giai đoạn cạnh tranh hết sức gay gắt giữa các doanh nghiệp với nhau, đặc biệt là các doanh nghiệp nước ngoài với doanh nghiệp bán lẻ trong nước tại Hải Phòng Để tồn tại và phát triển các doanh nghiệp phải xác định được những nhân tố tạo ra năng lực cạnh tranh bền vững trong dài hạn Tuy nhiên, hiện nay các nghiên cứu tại Việt Nam vẫn tập trung chủ yếu vào đánh giá những nhân tố hữu hình hoặc mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu mô tả, đánh giá các khía cạnh có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh (ví dụ: Nguyễn Trung Hiếu, 2014) Hầu hết các nghiên cứu không xác định được mức độ quan trọng của từng nhân tố đánh giá do phương pháp nghiên cứu mới dừng lại ở các phương pháp tổng hợp,

mô tả mà thiếu các nghiên cứu có tính hệ thống để đánh giá tác động giữa những nhân tố tạo ra năng lực cạnh tranh với kết quả kinh doanh

2

Các nghiên cứu cũng chủ yếu được phân tích ở khía cạnh của lý thuyết

tổ chức ngành mà không xác định được những nhân tố tạo ra năng lực động doanh nghiệp Ngoài ra, các nhà nghiên cứu trên thế giới (Barney

và cộng sự, 2001) và tại Việt Nam (Nguyễn Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai Trang, 2009) cho rằng lý thuyết về năng lực động doanh nghiệp là

lý thuyết cạnh tranh mới cần được nhiều nghiên cứu kiểm chứng hơn nữa trên các thị trường để xác định nhiều hơn các nhân tố tạo ra năng lực động cho doanh nghiệp tạo ra những lợi thế bền vững trong cạnh tranh Điều này đặt ra nhu cầu cần thiết phải có những nghiên cứu có tính hệ thống để xác định, tiếp cận bằng các lý thuyết hiện đại như lý thuyết năng lực động doanh nghiệp phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp để từ đó nâng cao được năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Giúp các doanh nghiệp nuôi dưỡng và phát triển các nguồn lực của doanh nghiệp để cải thiện năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong điều kiện hội nhập và toàn cầu hóa mạnh mẽ đối với các doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp bán lẻ tại Hải Phòng nói riêng

Xuất phát từ những lý do này tác giả quyết định lựa chọn đề tài

“Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ trên địa bàn

thành phố Hải Phòng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế" làm đề

tài cho luận án tiến sỹ của nghiên cứu sinh

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích:

Mục đích tổng quát của luận án là đánh giá được thực trạng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ tại Hải Phòng dưới cách tiếp cận từ lý thuyết năng lực động doanh nghiệp Trong đó, nghiên cứu tập trung vào phân tích các nhân tố tạo thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và kiểm chứng mối quan hệ giữa các

3

nhân tố tạo thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp tới kết quả kinh doanh

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Các nghiệm cụ nghiên cứu của luận án được xác định như sau: Thứ nhất, nghiên cứu tổng hợp và hệ thống hóa cơ cở lý luận về năng lực cạnh tranh doanh nghiệp và doanh nghiệp bán lẻ, các nhân tố hình thành năng lực cạnh tranh và ảnh hưởng của các nhân tố tạo thành năng lực cạnh tranh tới kết quả kinh doanh của doanh nghiệp

Thứ hai, thông qua nghiên cứu lý thuyết và xem xét bối cảnh nghiên cứu đưa ra những nhân tố chính tạo ra năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ Hải Phòng dựa trên tiếp cận từ lý thuyết năng lực động

Thứ ba, thiết lập một mô hình lý thuyết về phân tích ảnh hưởng của các nhân tố tạo ra năng lực cạnh tranh tới kết quả kinh doanh để

sử dụng cho nghiên cứu của luận án

Thứ tư, đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tạo ra năng lực cạnh tranh tới kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp bán

lẻ Hải Phòng thông qua nghiên cứu thực nghiệm

Thứ năm, đề xuất được những giải pháp dựa trên phân tích kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ Hải Phòng trong bối cảnh hội nhập kinh tế

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu được xác định

là năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp, các nhân tố chính hình thành năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp và ảnh hưởng của nó tới kết quả kinh doanh, đặc biệt là các doanh nghiệp nội địa

Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện tại Thành phố

Hải Phòng các dữ liệu về phát triển doanh nghiệp Hải Phòng được thu

4

thập trong giai đoạn 2007-2015 Điều tra đánh giá năng lực cạnh tranh

của các doanh nghiệp bán lẻ được thực hiện trong năm 2015

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Phương pháp luận nghiên cứu là phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Marx – Lenin Các phương pháp nghiên cứu cụ được sử dụng trong luận án kết hợp cả phương pháp định tính và định lượng cùng một số phương pháp tổng hợp, so sánh, dự báo để giải quyết các vấn đề nghiên cứu đặt ra (các phương pháp cụ thể được trình bày chi tiết tại mục thiết kế nghiên cứu của chương 1)

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Kết quả nghiên cứu cũng đem lại những đóng góp mới về mặt khoa học

Thứ nhất, luận án đã thiết lập được một mô hình phân tích về mối quan hệ giữa các nhân tố tạo ra năng lực cạnh tranh với kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp trong lĩnh vực bán lẻ thông qua trường hợp nghiên cứu tại Hải Phòng

Thứ hai, luận án đã bổ sung và hiệu chỉnh một số thang đo những nhân tố tạo ra năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp dựa trên cách tiếp cận của lý thuyết năng lực động

Thứ ba, luận án đã cung cấp bằng chứng khoa học về mức độ ảnh hưởng khác nhau của các nhân tố tạo ra năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp tới kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp bán lẻ Hải Phòng Thứ tư, nghiên cứu có thể là tài liệu tham khảo tốt cho các nghiên cứu tiếp theo trong việc xây dựng các mô hình đánh giá ảnh hưởng của năng lực cạnh tranh tới kết quả kinh doanh các các doanh nghiệp trong các ngành khác nhau trong tương lai

5

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Về mặt lý luận, nghiên cứu góp phần vào việc làm phong phú thêm các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh dưới góc độ phân tích cho lĩnh vực bán lẻ tại Hải Phòng dựa trên tiếp cận bằng một lý thuyết mới là lý thuyết năng lực động Nghiên cứu cũng góp phần kiểm chứng và phát triển lý thuyết về năng lực động trong phân tích năng lực cạnh tranh tại các nước đang phát triển như Việt Nam đặt trong bối cảnh xem xét ảnh hưởng của các nhân tố tạo ra năng lực cạnh tranh với kết quả kinh doanh Ngoài ra nghiên cứu còn có thể được sử dụng như một tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu các môn học về kinh tế, kinh doanh hay quản lý

Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cũng đưa ra những gợi ý, định hướng giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ nội địa tại Hải Phòng thông qua việc cải thiện các nhân tố về năng lực marketing, năng lực thích nghi, năng lực sáng tạo hay định hướng kinh doanh của các doanh nghiệp bản lẻ tại Hải Phòng

7 Kết cấu luận án

Ngoài phần Mở đầu; Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến đề tài luận án; Kết luận; Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận án được kết cấu thành 4 chương

6

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1.1 Các công trình nghiên cứu nước tại nước ngoài

Nghiên cứu “The competitive response of small, independent retailers to organized retail: Study in an emerging economy” (Phản ứng cạnh tranh của nhà bán lẻ độc lập nhỏ lẻ với nhà bán lẻ có tổ chức: Nghiên cứu trong một nền kinh tế đang lên) của Ramakrishnan

(2010) đề cập đến một khía cạnh cạnh tranh giữa các doanh nghiệp bán lẻ với nhau, đó là phản ứng của các nhà bán lẻ nhỏ lẻ độc lập trước những nhà bán lẻ có quy mô, tổ chức Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh nền kinh tế đang lên, cụ thể là nền kinh tế của Ấn

Độ, với quy mô mẫu là 605 Tác giả đã rút ra kết luận rằng có sự tồn tại của những chiến lược khác biệt hóa, nhóm chiến lược và ảnh hưởng tích cực của các chiến lược này lên hoạt động kinh doanh của các nhà bán lẻ nhỏ và độc lập

Nghiên cứu “On the contingent value of dynamic capabilities for competitive advantage: The nonlinear moderating effect of environmental dynamism” (Giá trị ngẫu nhiên của năng lực động với lợi thế cạnh tranh: ảnh hưởng phi tuyến tính của động lực môi trường)

của Schilke (2013) đề cập đến ảnh hưởng của năng lực động nhưng trên một khía cạnh khác có liên quan đến yếu tố môi trường Nghiên cứu dựa vào kết quả khảo sát từ 279 doanh nghiệp và kết quả của hai nghiên cứu liên quan trước đó Xuất phát từ ý tưởng năng lực động sẽ mang lại lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp tuy nhiên tác động của năng lực này còn phụ thuộc vào các động lực thuộc về môi trường, tác giả đã đưa ra giả thuyết về mối quan hệ này bằng một mô hình phi tuyến hình chữ U ngược Theo đó, mối quan hệ giữa năng lực động và lợi thế cạnh tranh là chặt chẽ nhất khi động lực từ môi trường thuộc

7

khoảng trung bình, và khá yếu khi động lực này nằm ở mức cao hoặc thấp Sau khi điều tra và phân tích kết quả, nghiên cứu đi đến kết luận rằng năng lực động có liên quan mật thiết nhất với lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp trong môi trường có mức độ cạnh tranh vừa phải hơn

là trong các môi trường ổn định hoặc cạnh tranh quá gay gắt

1.2 Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam

Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Bình (2012) có tên “Hoàn thiện chính sách phát triển dịch vụ phân phối bán lẻ ở Việt Nam trong thời

kì hội nhập” Nghiên cứu đã hệ thống cơ sở lý luận về hoàn thiện

chính sách phát triển dịch vụ phân phối bán lẻ trong điều kiện hội nhập quốc tế; trên cơ sở đó đánh giá thực trạng các chính sách phát triển dịch vụ phân phối bán lẻ hàng hóa ở Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế, chỉ ra những những tồn tại, bất cập của các chính sách hiện hành; đề xuất hệ thống quan điểm, mục tiêu, phương hướng hoàn thiện khung chính sách phát triển dịch vụ phân phối bán lẻ hàng hóa ở Việt Nam trong thời kỳ tới năm 2020 và đưa ra kiến nghị hoàn thiện chính sách cụ thể tác động đến sự phát triển dịch vụ phân phối bán lẻ ở Việt Nam trong thời kỳ hội nhập như các chính sách tác động đến sự gia nhập thị trường và cạnh tranh trên thị trường, chính sách tác động đến đầu tư, chính sách tác động đến hoạt động kinh doanh và hiệu quả kinh doanh của các cơ sở bán lẻ

Nghiên cứu “Nhận diện năng lực động của Tập đoàn Viễn thông Quân đội” của Bùi Quang Tuyến (2015) có nội dung về nhận

dạng các nhân tố năng lực động tại Tập đoàn viễn thông Quân đội Nghiên cứu này đi vào phân tích lịch sử lý thuyết năng lực động doanh nghiệp Tập trung vận dụng lý thuyết năng lực động doanh nghiệp để khám phá công thức thành công thông qua các nhân tố tạo thành năng lực động tại Viettel bao gồm: (1) năng lực marketing; (2) năng lực thích nghi; (3) năng lực sáng sạo; (4) định hướng kinh doanh; (5) định hướng học hỏi; (6) danh tiếng doanh nghiệp

8

1.3 Thiết kế nghiên cứu của luận án

1.3.1 Quy trình nghiên cứu

Để trả lời được các câu hỏi nghiên cứu và đạt được mục đích nghiên cứu đã đặt ra, nghiên cứu này được thực hiện theo quy trình gồm tám (08) bước dựa trên các quy trình nghiên cứu phổ biến của Kothari (2004), Cresswell (2009), Suanders và cộng sự (2007), Nguyễn Đình Thọ (2011) như sau:

Hình 1.1 Quy trình nghiên cứu

1.3.2 Xây dựng mô hình và các giả thuyết nghiên cứu

Hình 1.2 Mô hình nghiên cứu

1.3.3 Phát triển các thang đo cho đánh giá các nhân tố trong mô hình

Các thang đo lường cho từng nhân tố trong mô hình được phát triển dựa trên các thang đo đã được sử dụng trước đây (Homburg và cộng sự, 2007; Nguyễn Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai

Xác định vấn

đề nghiên cứu

Xác định khoảng trống nghiên cứu

Thiết kế mô hình nghiên cứu

Xây dựng thang

đo nháp

Đánh giá sơ bộ thang đo

Thu thập dữ liệu chính thức

Phân tích dữ liệu chính thức

Hoàn thiện, báo

6

9

Trang, 2009; Wu & Cavusgil, 2006; Zhou & Li, 2010; Convin & Slevin, 1989; Keh và cộng sự, 2007) Các bước thực hiện phát triển các thang đo như sau:

Hình 1.3 Chu trình phát triển thang đo (câu hỏi) nghiên cứu

1.4 Các phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng trong luận án

1.4.1 Phương pháp phân tích dữ liệu thứ cấp

Đối với các dữ liệu thứ cấp về số doanh nghiệp, số lao động, doanh thu, lợi nhuận, nộp ngân sách, tài sản doanh nghiệp được thu thập qua dữ liệu của Tổng Cục Thống Kê Những dữ liệu này được phân tích bằng các phương pháp tổng hợp, so sánh và các phương pháp biểu diễn biểu đồ Để

dự báo quy mô thị trường đến năm 2020 tác giả sử dụng phương pháp hàm xu thế san bằng mũ để dự báo cho các chỉ tiêu đánh giá về số doanh nghiệp, doanh thu, lợi nhuận, tài sản hay giá trị nộp ngân sách

1.4.2 Phương pháp phân tích dữ liệu sơ cấp

Dữ liệu sơ cấp là các dữ liệu được tiến hành điều tra trực tiếp từ các doanh nghiệp thông qua bảng câu hỏi Các dữ liệu này được tiến hành làm sạch và phân tích qua các bước

10

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH

CỦA DOANH NGHIỆP BÁN LẺ 2.1 Hoạt động bán lẻ và doanh nghiệp bán lẻ

2.1.1 Hoạt động bán lẻ

Như vậy, nhìn chung có nhiều cách phát biểu khác nhau nhưng các tổ chức, các nhà nghiên cứu khá thống nhất với nhau về quan niệm thế nào là hoạt động bán lẻ Trong luận án này dựa trên các quan niệm phổ biến về bán lẻ tác giả định nghĩa hoạt động bán lẻ như

sau “Bản lẻ là quá trình phân phối hàng hóa dịch vụ từ nhà sản xuất

và các trung gian thương mại khác tới người tiêu dùng cuối cùng, hàng hóa/dịch vụ được sử dụng vào mục đích tiêu dùng mà không có hoạt động mua đi bán lại”

2.1.2 Doanh nghiệp bán lẻ và các loại hình bán lẻ

2.2 Năng lực cạnh tranh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp bán lẻ

2.2.1 Cạnh tranh và năng lực cạnh tranh

2.2.1.1 Khái niệm về cạnh tranh

Như vậy, có khá nhiều cách diễn đạt về cạnh tranh khác nhau tùy vào quan điểm của các nhà nghiên cứu Trong nghiên cứu này tác

giả đưa ra khái niệm cạnh tranh “cạnh tranh là sự ganh đua giữa các doanh nghiệp thông qua việc tổ chức và khai thác các nguồn lực của mình để giành lợi thế trên thị trường, đáp ứng yêu cầu của khách hàng vì mục tiêu của doanh nghiệp như thị phần, tốc độ tăng trưởng, năng suất lao động…”

2.2.1.2 Khái niệm về năng lực cạnh tranh

Khái niệm về năng lực cạnh tranh cũng được bàn luận nhiều trong các nghiên cứu và thường không tách rời khi phân tích cạnh tranh của doanh nghiệp Trong nền kinh tế thị trường việc tạo ra năng