Ngựa bạch hay ngựa bạch tạng hay ngựa trắng trội

Ngựa bạch hay ngựa bạch tạng hay ngựatrắng trội Ngựa bạch Một con ngựa bạchthuần chủng Anhvới lông tuyền trắng, môi hồng, dái hồng Một con ngựa trắng trội Ngựa bạ hay ngựa bạ tạng hay

Ngựa bạch hay ngựa bạch tạng hay ngựa

trắng trội

Ngựa bạch

Một con ngựa bạchthuần chủng Anhvới lông tuyền trắng,

môi hồng, dái hồng

Một con ngựa trắng trội

Ngựa bạ hay ngựa bạ tạng hay ngựa trắng trội

(Dominant White – ký hiệu D) là thuật ngữ chỉ về

những cá thểngựacóbộ lông màu trắng tuyềnxuất

hiện do tương tác của cácgenlặn (alen lặn) thông qua

hiện tượngđột biến Những đột biến này có thể là ngẫu

nhiên và xuất hiện ở các cá thể ngựa mang tính chất

vãng lai nhưng cũng có thể được chọn lọc, giữ lại nhân

giống để trở thành một giống ngựa, chẳng hạn như

giốngngựa bạch Việt Nam,ngựa bạch Mỹ,ngựa bạch

Pháp,ngựa Camarillo

Nhìn chung, chúng là những cá thể ngựa thuộc thể loại

ngựa trắngnhưng có lông màu trắng tuyền hoặc trắng

ánh kim hay hồng nhuận, màu trắng tuyền là trội so với

các màu tuyền khác Những cá thể ngựa bạch tương đối quý hiếm do tỷ lệ xuất hiện thấp, những con ngựa màu trắng tuyền và hồng nhuận này được ưa chuộng để làm kiểng, kéo xe kiểng, một số nơi như ởViệt Nam, chúng đượcchọn giốngvà nhânnuôi ngựađể lấy xương làm cao ngựa bạch Ở một số nơi, các đàn ngựa trắng bạch tạng này được nhân nuôi thànhquần thểđể bảo tồn Ngựa bạch là giống ngựa quý hiếm, có thể dùng thịt và xương để làm thuốc chữa bệnh, giống ngựa này ít bệnh tật, không mất nhiều công chăm sóc

1 Tổng quan

1.1 Đặc điểm

Ngựa bạch hồng với đặc trưng sắc trắng và các lỗ tự nhiên có màu hồng

Ngựa bạch cũng có ba loại bạchhồng,bạch kimvà bạch nhạn Ngựa Bạch có nhiều đặc điểm khác với ngựa mầu như toàn thân mầu trắng, các lỗ tự nhiên mầu hồng, đặc biệt một số cá thể vào 12 giờ trưa thì có hiện tượng

mù mầu trong khoảng 30 phút Một con ngựa bạch tốt

và chuẩn là con ngựa đó cần có mắt thau đồng, móng trắng, môi trắng hồng, không có đốm đen, buổi tối soi trước bóng đèn thì thấy hai mắt ngựa đỏ rực như than lửa, bộ phận sinh dục, mũi, mõm có màu hồng đỏ, bốn chân có móng sừng, màu cước ánh bạc[1]

1

2 1 TỔNG QUAN

Một con ngựa bạch nhạn thuộc giống ngựa Camargue

ực chất ngựa bạch là ngựa bịbạch tạng, ngựa bạch

tạng khi phối với ngựa bạch tạng thường gặp trường

hợp thai bị chết lưu, đẻ non rất cao Một số quan niệm

cho rằng có thể dùng đèn chuyên dụng để soi vào mắt

ngựa đúng giờ Tuất đồng tử đang từ tròn biến thành

hình chữ nhật thì kiểm chứng tin đồn, đồng thời khó

có thể chứng minh cao ngựa bạch tốt hơn hẳn cao ngựa

thường bởi nó cũng là ngựa, chỉ khác là ngựa bị rối loạn

gien điều khiển sắc tố nên mới có màu lông, ngoại hình

đặc biệt Buổi trưa ngựa bị quáng gà chẳng nhìn thấy

lối đi nhưng thực tế không chỉ nhìn đường, chúng còn

phân biệt rõ khóm cỏ nào non, khóm nào già để vục

mõm vào Ngộ nhận thứ hai là chẳng có chuyện ngựa

bạch phối với ngựa bạch sinh ra con bị chết non mà

chúng vẫn lớn

Do xuất hiện từ bạch tạng nên tập tính của ngựa bạch

chậm hơn ngựa thường nên mới nhìn tưởng chúng yếu

sức nhưng thực ra không phải vì chúng đi lì hơn, tập

tính cũng hiền hơn nên cũng ít xảy ra ẩu đả kể cả mùa

động dục, chúng thường thuần tính và hiền lành Ở một

số nơi, ngựa bạch tuy quý hiếm nhưng cũng rất dễ ăn,

chúng ăn tất cả những thứ cây cỏ mà ngựa thường có

thể ăn được, thậm chí ăn được cây chuối như lợn, chuối

băm trộn lẫn cám Ngựa bạch trông tưởng yếu ớt, chậm

chạm nhưng thực ra rất dẻo dai, ít khi bị dịch bệnh, mùa

mưa ăn cỏ, mùa khô thiếu thức ăn chúng ngốn cả thân

ngô hay vỏ đậu xanh mà vẫn chẳng nề hà, chẳng bị

bệnh tật

Tập tính sinh sản của ngựa bạch không lung tung như

trâu, bò, có ghi nhận cho rằng chúng không bao giờ

phối giống với những con cùng huyết thống, kể cả sau

khi bán xa vài năm nó cũng nhận được mặt, mùi của

những con cùng chung máu mủ này Có ngộ nhận về

ngựa bạch như buổi trưa ngựa bị quáng gà chẳng nhìn

thấy lối đi nhưng thực tế không chỉ nhìn đường, chúng

còn phân biệt rõ khóm cỏ nào non, khóm nào già để

vục mõm vào ăn và không thể có việc ngựa bạch phối

với ngựa bạch sinh ra con bị chết non (chết yểu)[2]

1.2 Phân biệt

Một con ngựa bạch thự thụ với lỗ mũi, mắt, miệng có màu hồng nhuận

Một con ngựa bạch hồng

Để phân biệt hai loại ngựa trắng (ngựa kim) và ngựa bạch đều có màu trắng thì ngựa bạch toàn thân ngựa

da có màu trắng hồng hoặc trắng mây, da ngựa trắng hồng, xung quanh viền mắt màu hồng, có màu đồng thau, con ngươi có màu đỏ hồng, ban đêm soi đèn có màu đỏ rực Cả bốn móng có màu trắng ngà, các bộ phận như mũi, miệng, bộ phận sinh dục đều có màu hồng nhuận hay hồng đỏ[1][2][3][3] Để phân biệt giữa ngựa bạch và ngựa trắng thường (ngựa kim) khá đơn giản Ngựa bạch khác ngựa trắng thường ở chỗ tất cả chín lỗ đều màu trắng hồng đồng thau trong khi ngựa trắng thường thì vành mắt đen[4]

Điểm cốt yếu để phân biệt giữa ngựa bạch và ngựa thường đó là đôi mắt và móng ngựa Đôi mắt ngựa bạch thuần chủng trông như hòn bi ve, móng ngựa bạch cũng phủ một màu trắng và toàn thân không có

một chấm đen[5]Vào giờ chính Tuất (20 giờ) dùng đèn

chuyên dụng soi vào đồng tử ngựa bạch phải chuyển

từ hình tròn sang hình dạng chữ nhật nằm ngang mới

chính là ngựa bạch Ngựa bạch khác ngựa trắng thường

ở chỗ tất cả chín lỗ đều màu trắng hồng đồng thau (đặc

biệt là xem vành mắt) trong khi trắng thường thì vành

mắt đen Ngựa thuần chủng có thể nhìn bằng mắt bởi

những bộ phận trên ngựa bạch phải có màu hồng gồm

mõm, mắt, móng, bộ phận sinh dục Toàn thân có màu

trắng, mắt hồng và trong như viên bi ve, nếu đang đi

ngoài đường vào chính Ngọ (12 giờ) nó sẽ khựng lại

một lúc

Ngựa bạch là giống ngựa với bộ lông trắng muốt, có

thể dễ nhận biết giữa ngựa bạch thuần chủng và ngựa

lai Để nhận biết ngựa bạch thuần chủng và ngựa trắng

(ngựa kim) thông thường thì phải hội tụ đầy đủ các yếu

tố có 6 điểm chính như: Mắt có màu trắng mây hay còn

gọi là mắt mốc, chung quanh có một vòng màu đồng

lửa, khi mặt trời đứng bóng mắt bị lòa, thậm chí trong

đêm, mắt bắt ánh sáng đèn đỏ như đốm lửa Các lỗ tự

nhiên (lỗ ở bộ phận sinh dục, mũi, mõm) có màu hồng

đỏ, bốn chân có móng sừng trắng ngà, màu cước ánh

bạc hoặc thì 9 lỗ trên người đều có màu trắng, hồng

đồng thau trong khi ngựa trắng thường thì vành mắt

có màu đen Chỉ thiếu một trong những đặc điểm trên

thì đã bị loại khỏi ngựa bạch thuần chủng, lúc ấy chỉ

còn được gọi là ngựa kim, tức là ngựa trắng

Trong chăn nuôi, nhiều ngựa con sinh ra mang màu

lông trắng là do bị bạch tạng Điều này sẽ gây khó khăn

trong việc phân biệt giữa ngựa bạch và ngựa bạch tạng

Việc phân biệt được giống ngựa bạch và ngựa bạch

tạng Từ đó, giúp người chăn nuôi ngựa có thể loại bỏ

ngựa bạch tạng ra khỏi đàn ngựa giống để tránh sinh

ra ngựa con bị chết Do đó nghiên cứu các gen MC1R,

ASIP, EDNRB của ngựa là cơ sở khoa học cho việc xác

định kiểu gen quy định màu sắc lông ngựa và phân

biệt, chọn lọc đúng giống ngựa bạch không bị nhầm

với ngựa bị bạch tạng Trong quá trình nhân giống đàn

ngựa bạch thường dễ bị nhầm lẫn giữa các cá thể ngựa

bạch và những cá thể ngựa bị bạch tạng cũng có màu

lông trắng, mà những cá thể ngựa bạch tạng thường

sinh ra ngựa con bị chết

Có ba loại khác biệt là ngựa bạch, ngựa màu, ngựahồng

bạch, trong đó, ngựa hồng bạch có nước da hồng, lông

màu trắng có giá trị nhất, cả trong công việc lẫn trong

mua bán Ngựa bạch hồng phải mua từ nước ngoài, cứ 3

tuổi được gọi là trưởng thành Người ta mua ngựa về xẻ

thịt ăn rồi lấy xương để nấu cao Cao ngựa bạch hồng

có giá trị trong việc chữa nhiều căn bệnh về phong

khớp nên được thị trường khắp nơi ưa chuộng Còn

ngựa trắng thì có giá trị thấp hơn, ngựa màu (lông đen,

đỏ) thì còn thấp hơn cả ngựa trắng Một số nơi, do quá

sốt nguồn cao ngựa, người ta đã nấu (mổ) cả những

con ngựa không phải ngựa bạch Nhiều người cho rằng

cứ ngựa trắng là ngựa bạch nhưng đó là hai loài khác

nhau ậm chí, nếu không nắm được đặc điểm chính

thì không thể phân biệt được

2 Di truyền 2.1 Đột biến

Một con ngựa bạch típ A

Ngựa bạch xuất hiện là do sự đột biến của nguồngen,

do đột biến kiểu gen EDNRB quy định màu lông trắng giữa ngựa bạch và ngựa bạch tạng được ghi nhận ở khu vực miền núi[6] Đây chính là sự kết hợp của hai nguồn gen bệnh vốn có của loài ngựa để ra loại hình ngựa bạch, ngựa bạch là con ngựa bệnh tương tự như con người bị bệnh bạch tạng Tỷ lệ ngựa bạch so với các thứ ngựa khác chỉ chiếm 1/100, khoảng 100 cá thể ngựa đực cái thì mới sinh ra một con ngựa bạch Trong thực

tế các con ngựa bạch đều không khỏe và rất hay chết yểu[7], trong một quần thể ngựa bao giờ ngựa trắng các loại cũng ít hơn các loại ngựa màu sắc khác

Đột biến gâybạch tạng (albinos), ngựa bạch tạng có màu trắng tuyền nhưng ở bẹn, ở bụng thường phơn phớt hồng và con mắt, mi mắt thường đỏ, con vật có

vẻ không chịu ánh sáng gắt Một kểu gen khác (Cream gen) cũng thể hiện màu sắc khá giống với đặc điểm ngựa bạch, chỉ khác là ngựa có màu mắt xanh và màu lông da vẫn tồn tại màu vàng nhạt (Pale Golden), màu này rất dễ nhầm lẫn với ngựa bạch Trong một quần thể ngựa bao giờ ngựa trắng các loại cũng ít hơn các loại ngựa màu sắc khác Ở một số vùng núi hẻo lánh, nơi có đường sá giao thông không thuận lợi việc giao lưu chưa được rộng rãi, nên tỷ lệ ngựa màu trắng có thể cao hơn, đó có thể là do nguyên nhân giao phối cận huyết lâu dài của một quần thể ít được chọn lọc

Ở một số vùng núi hẻo lánh, nơi có đường sá giao thông không thuận lợi việc giao lưu chưa được rộng rãi, nên

tỷ lệ ngựa màu trắng có thể cao hơn, đó có thể là do nguyên nhângiao phối cận huyếtlâu dài của một quần thể ít đượcchọn lọctheo kiểu tạp giao TạiViệt Nam, phương thức chăn nuôi thả rông ở các tỉnh miền núi mang tính phổ biến, còn ở các tỉnh trung du chăn dắt

là phổ biến Do việc phối giống tự nhiên là hoàn toàn ngẫu nhiên và không có sự tác động kiểm soát của con

4 2 DI TRUYỀN

người dẫn đến mức độcận huyếtcao Riêng ngựa cái

bạch là được theo dõi và phối giống có chọn lọc với

những đực bạch giống tốt, nhưng chỉ ở các Trung tâm

nghiên cứu, việc quản lý đực giống và ghép đôigiao

phốiđược kiểm soát chặt chẽ mới khống chế được yếu

tố cận huyết

Cưỡi ngựa bạch

Ngựa bạch trắng tuyền hoặc trắng ánh kim, màu trắng

tuyền (WW) là trội so với các màu tuyền khác, tổ hợp

gen Ww thể hiện kiểu hình giống với ngựa bạch Màu

trắng trội, như tên của nó là màu sắc trội về mặt di

truyền Ít nhất hoặc bố hoặc mẹ phải là trắng trội và

không bỏ qua các thế hệ vì nó không phải là tính lặn

Tuy nhiên, những biến dị hay đột biến mới tạo ra màu

trắng trội cũng thỉnh thoảng xảy ra Giống ngựa bạch

đã được thí nghiệm và thu được được kết quả chứng

minh màu sắc (trắng) của ngựa phân ly theo định luật

2 củaMendel

Các kiểu hình mất sắc tố có nhiều nguyên nhân di

truyền khác nhau và chúng mới đây được nghiên cứu

thường lập bản đồ cho genEDNRB(thụ thể endothelin

loại B) vàgen KIT(đột biến trội của một gen) Màu sắc

(trắng) của ngựa tuân theo định luật 2 về phân ly của

Mendel: chọn ngựa theo màu trắng thì hai công thức

là có lợi Công thức cho một tỷ lệ trắng bạch trên 50%

y định màu trắng là gen trội W Nếu ngựa đực bạch

lai với ngựa cái bạch sẽ cho ra đời con 50% màu trắng

(Ww), 25% ngựa màu (ww), 25% (WW) sẽ chết thai

Màu trắng tuyền (WW) trong hỗn hợp màu sắc là trội

nhưng đặc biệt, không tồn tại dưới dạng đồng hợp

(WW) mà chỉ tồn tại dưới dạng dị hợp Ww Trong thực

tế có thể kiểm tra hiện tượng này vì không có con ngựa

nào trắng hoàn toàn, hoàn hảo vì xen lẫn với các lông

trắng, bao giờ cũng có một ít lông màu khác ở bụng, ở

bờm, ở đuôi, ở mang tai càng thấy rõ hơn Vì vậy khi

con vật có mảng trắng trên nền đen, nền nâu thì màu

trắng lấn át nên các loại ngựa ấy được gọi là trắng -xám, trắng hồng chấm trắng, lang trắng có thể không rộng lắm trên cơ thể nhưng cũng thường thấy ở mũi,

mí mắt, phần dưới tứ chi, bờm, đuôi

2.3 Alen KIT

Một con ngựa bạch nổi tiếng ở Nhật Bản có tên là Yukichan

Con vật trắng trội là rất hiếm nhưng cũng xuất hiện

ở nhiều giống Vấn đề này đã được nghiên cứu ở các giốngNgựa uần Chủng,ngựa Ả rập,ngựa bạch Mỹ

vàngựa bạch Camarillo Có 11 biến thể của trắng trội được biết đến, mỗi biến thể lại ứng với một con thủy tổ trắng ngẫu nhiên và một đột biến trên gen KIT Không

có con ngựa nào được xác nhận là trắng trội đồng hợp

tử và các nhà khoa học cho rằng ít nhất một số dạng trắng trội tạo nên phôi không thể sống trong trạng thái đồng hợp tử Có 11 biến thể của trắng trội được biết đến, mỗi biến thể lại ứng với một con thủy tổ trắng ngẫu nhiên và một đột biến trên gen KIT

Không có con ngựa nào được xác nhận là trắng trội đồng hợp tử và các nhà khoa học cho rằng ít nhất một

số dạng trắng trội tạo nên phôi không thể sống trong trạng tháiđồng hợp tử Trong khi đột biến đồng hợp

tử ở chuột thường liên quan đến bệnh thiếu máu vàvô sinh, thì ở ngựa bạch lại không thấy tác động như vậy Ngựa bạch xuất hiện là do sự đột biến của nguồn gen Đây chính là sự kết hợp của hai nguồn gen bệnh vốn có của loài ngựa để ra loại hình ngựa bạch Nghĩa là ngựa bạch là con ngựa bệnh tương tự như con người bị bệnh bạch tạng Tỷ lệ ngựa bạch so với các thứ ngựa khác chỉ chiếm 1/100, nghĩa là khoảng 100 cá thể ngựa đực cái thì mới sinh ra một con ngựa bạch Trong thực tế các con ngựa bạch đều không khỏe và rất hay chết yểu.[7]

ực tế, số lượng alen của gen KIT của ngựa được mô

tả đến mức độ phân tử là nhiều hơn bất kỳ các gen nào khác ở các loài vật nuôi khác a các kết quả trên cho thấy sử dụng các kỹ thuật di truyền phân tử như giải trình tự gen, PCR-RFLP đã xác định được các kiểu gen quy định các màu sắc lông khác nhau ở ngựa Đặc biệt,

từ kết quả nghiên cứu có thể phân biệt được giống ngựa bạch và ngựa bạch tạng Từ đó, giúp người chăn nuôi

2.5 Lai tạo 5

ngựa có thể loại bỏ ngựa bạch tạng ra khỏi đàn ngựa

giống để tránh sinh ra ngựa con bị chết Do đó nghiên

cứu gen EDNRB của ngựa là cơ sở khoa học cho việc

xác định kiểu gen quy định màu sắc lông ngựa và phân

biệt, chọn lọc đúng giống ngựa bạch không bị nhầm với

ngựa bị bạch tạng

2.4 Dị hợp tử

Một con ngựa bạch thuộc típ C

Gen màu trắng ở ngựa không những là gen dị hợp

(trong đó W là trội) trong một bộ gen hỗn hợp tác động

qua lại (epitatique) mà còn chịu ảnh hưởng của hai đột

biến không có lợi.Đột biến gây chếthay nửa gây chết

(lethal, semi-lethal) nên con trắng có thể gây chết khi

còn là bào thai Ngựa bạch tạng thường không có khả

năng sinh sản, ngựa con màu trắng sinh ra thường bị

chết (hội chứng OLWS) Đột biến hai nucleotid

(TC353-354AG) trong gen Endothelin-B receptor (EDNRB) liên

quan với hội chứng chết của ngựa con màu trắng

(OLWS-overo lethal white symdrom) Đột biến dẫn đến

thay đổi axit amintừ Isoleusine sang Lysine của

G-protein couple receptor Hội chứng ngựa con chết được

phát hiện là do đột biến đồng hợp tử, do bố mẹ mang

kiểu gen dị hợp tử

Trên đàn ngựa 945 con màu trắng cho thấy tất cả

ngựa con có hội chứng OLWS là dạng đồng hợp tử của

đột biếnendothelin-B receptor Ile118Lysvà không tìm

thấy ngựa trưởng thành mang kiểu gen đồng hợp tử

này Màu lông trắng được liên kết chặt chẽ với kiểu gen

EDNRB Kiểm traAND(kiểu gen EDNRB) là cách duy

nhất để xác định chắc chắn liệu các con ngựa màu trắng

có thể sinh ra ngựa con bị mắc hội chứng OLWS hay

không Có 4 đột biến độc lập trong gen KIT ở ngựa chịu

trách nhiệm về kiểu hình màu lông trắng trội trong

nhiều giống ngựa Trong 7 họ ngựa nghiên cứu, chỉ duy

nhất một họ ngựa trắng có mang các đột biến trong

kiểu gen Những đột biến được phát hiện mới đây gồm

hai đột biến dịch khung, hai đột biến nhầm nghĩa và ba

đột biến về vị trí ghép cặp (c.338-1G>C; c.2222-1G>A; c.2684+1G>A)

Sử dụng kỹ thuậtPCR-RFLPtừ cặp mồi ps2/hex1 cho thấy sản phẩm PCR là 155 bp Cắt sản phẩm PCR bằng enzym giới hạnBfaIcho thấy ngựa trắng mang alen chết có hai băng 136 bp và 19 bp, nhưng ngựa bình thường sản phẩm PCR không bị cắt Nhân sản phẩm PCRtừ cặp mồi ps4/ps5 sản phẩm PCR là 90 bp Cắt sản phẩm PCR bằng enzym giới hạn Sau 3AI cho thấy ngựa mang alen chết không bị cắt, nhưng ở ngựa bình thường sản phẩm PCR được cắt thành hai băng 70 bp và

20 bp Trên đàn ngựa 945 con màu trắng cho thấy: tất

cả ngựa con có hội chứng OLWS là dạng đồng hợp tử của đột biến endothelin-B receptor Ile118Lys và không tìm thấy ngựa trưởng thành mang kiểu gen đồng hợp

tử này

Trong khi đột biến đồng hợp tử ở chuột thường liên quan đến bệnh thiếu máu và vô sinh, thì ở ngựa bạch lại không thấy tác động như vậy Ngựa bạch xuất hiện

là do sự đột biến của nguồn gen Đây chính là sự kết hợp của hai nguồn gen bệnh vốn có của loài ngựa để

ra loại hình ngựa bạch Nghĩa là ngựa bạch là con ngựa bệnh tương tự như con người bị bệnh bạch tạng Tỷ lệ ngựa bạch so với các thứ ngựa khác chỉ chiếm 1/100, nghĩa là khoảng 100 cá thể ngựa đực cái thì mới sinh ra một con ngựa bạch Trong thực tế các con ngựa bạch đều không khỏe và rất hay chết yểu.[7]

2.5 Lai tạo

Có một số phương pháp tạo ra ngựa trắng hay ngựa bạch Sử dụng ngựa bạch mẹ phối với ngựa bạch bố sinh ra ngựa bạch con Có cách khác là chọn những con ngựa cái hởi (màu vàng vàng), ngựa cái kim (màu đen trắng) cho lai ở vòng sơ khảo, những con chọn được rồi ban đêm chủ nhân ra chuồng ngựa cầm đèn pin soi vào mắt ngựa, thấy mắt đỏ lừ như hòn than đang cháy mới giữ lại còn không phải đem loại Những con ngựa hởi, ngựa kim có đặc điểm mắt đỏ ấy phối với ngựa bạch đực sẽ sinh ra ngựa bạch ngoài ra có thể cho ngựa bạch

mẹ đem phối với ngựa đực thường cũng sinh ra ngựa bạch.[2]

3 Sử dụng

Cũng ở Việt Nam, ngựa bạch thường được sử dụng để bán lấy thịt và nấu cao và do ngựa bạch thường có bộ lông đẹp nên đã có dịch vụ các cô dâu, chú rể thuê ngựa bạch cưỡi hoặc 2 ngựa bạch kéo xe hoa để chụp ảnh cưới Ngựa bạch là giống ngựa quý hiếm, có thể dùng thịt và xương để làm thuốc chữa bệnh, giá của một con ngựa bạch giống bình thường cao Trước đây giá trị một con ngựa bạch chỉ ngang ngựa thường vì người ta không biết nấu cao cũng chẳng dám ăn thịt chúng mà chỉ sử dụng để thồ hàng Giờ cao ngựa bạch

6 4 CHĂN NUÔI

Cưỡi ngựa trắng chụp hình

được ưa, người dân mới gây thêm giống cho đàn ngựa

bạch trở nên đông đúc Cứ mỗi một năm rưỡi, mỗi chú

ngựa cái lại cho ra một lứa ngựa bạch mới có giá trị rất

cao

Ngựa nấu cao phải từ 7-8 năm xương cốt phát triển mới

lợi cao (được nhiều cao), cao mới tốt, đặc biệt là những

con ngựa đực trên mười tuổi Chúng có thể hình to cao,

tích tụ đầy đủ những vi chất tinh túy trong từng tế bào

Trước đây ở Việt Nam do nhiều người săn lùng ngựa

bạch để nấu cao nên số lượng ngựa bạch đã giảm sút[4]

Trước đây giá trị một con ngựa bạch chỉ ngang ngựa

thường vì người ta không biết nấu cao cũng chẳng dám

ăn thịt chúng mà chỉ sử dụng để thồ hàng Giờ cao ngựa

bạch được ưa, người dân mới gây thêm giống cho đàn

ngựa bạch trở nên đông đúc

Nhiều lời đồn thổi đã đẩy cao ngựa bạch lên thành một

thần dược có thể trị được bách bệnh, cao ngựa bạch

thích hợp với cả người lớn, trẻ nhỏ, đặc biệt là chữa

các bệnh từ như suy nhược cơ thể, phổi, đến yếu sinh

lý và cả ung thư Trên một số tờ báo điện tử, website

thông tin đang dùng chiêu tung hỏa mù để đẩy giá cao

ngựa bạch trên mạng Internet Người ta liệt kê tác dụng

thần kỳ để chữa các loại bệnh hiếm gặp của cao ngựa

bạch như tăng trưởng xương, chống còi xương, phục

hồi thoái hóa khớp, chống suy nhược cơ thể đến chống

hen, chữa bệnh phổi, suy tim đến cả yếu sinh lý, hỗ trợ

chống bệnh ung thư[8] Nhiều người mua ngựa trắng,

giá chỉ bằng cỡ 1/3 ngựa bạch về nấu cao nhưng không nên dùng loại cao ngựa tạp nham

Cách phân biệt cao ngựa bạch thật giả qua nhận biết màu cánh gián (sẫm hay nhạt là do cách nấu của từng

cơ sở), mặt hơi mịn, hơi bóng, cao càng khô độ bóng sẽ giảm Cao giả là miếng cao trong suốt thì thành phần chủ yếu là sáp ong còn loại cao có nhiều hạt trắng là do người nấu chạy theo lợi nhuận nghiền bã xương đã nấu trộn vào ị trường Việt Nam hiện nay có rất nhiều loại cao xương ngựa không rõ nguồn gốc, không nhãn mác và không có hạn sử dụng Bản chất của cao xương ngựa chỉ là một loại thực phẩm chức năng Tuy nhiên thời gian gần đây, cũng có người đi nuôi và mua ngựa bạch để lấy cao.[9] Ở Việt Nam, ngựa bạch được coi là ngựa thuốc quý hiếm để nấu cao ngựa bạch.[10]

4 Chăn nuôi

Một con ngựa bạch Việt Nam

Ở Trung ốc, ngựa Bạch được tuyển chọn nuôi thành các trang trại gia đình, chọn lọc nhân thuần, khai thác tinh bảo tồn ngựa bạch nhạn Ngựa bạch là loài thuộc dạng quý hiếm Ở Việt Nam, giống ngựa bạch tại Việt Nam phân bố chủ yếu ở 3 tỉnh Đông Bắc là Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Giang Có 70-80% ngựa tại đây sinh sản

tự nhiên Viện chăn nuôi của Bộ Nông nghiệp điều tra từng công bố số lượng ngựa bạch Việt Nam còn 300 con[11]trong khi Hội Chăn nuôi Việt Nam thì cho rằng còn khoảng 500 con ngựa bạch.[7]Trại ngựa trắng Bá Vân là nơi nuôi dưỡng hơn 100 con ngựa bạch thuần chủng đạt tiêu chuẩn được nghiên cứu chăm sóc đặc biệt và nhân giống bảo tồn nguồn gen ngựa quý của Việt Nam, việc chăm sóc giống ngựa bạch Việt Nam không quá cầu kỳ, chỉ tốn nhiều thời gian, hàng ngày ngựa ăn cỏ lúc 10h và 17h, đến 14h ăn cám, vào mùa đông lạnh thì hạn chế tắm và thả rông Ngựa nuôi 10 tháng là trưởng thành, nuôi thêm 1 năm có thể sinh sản, do đặc thù ngựa bạch Việt Nam nhỏ nên trang trại

đã nuôi thêm ngựa Tây Tạng để cải tạo nhân giống.[11] Ngựa bạch ở Việt Nam có xuất xứ là ngựa Cao Bằng Giống ngựa Cao Bằng được nuôi nhiều nhất ở ái

Nguyên,Bắc Giang,Lạng SơnvàCao Bằng Ngựa bạch

Cao Bằng nhỏ, con trưởng thành chỉ nặng khoảng 150–

180 kg, nuôi ngựa bạch Cao Bằng vừa dễ ở chỗ ngựa

bạch ăn được tất cả các loại cỏ, bệnh tật rất ít, thường

chỉ mắc các bệnh thông thường như đầy hơi, chướng

bụng, hoàn toàn dễ chữa khỏi Tuy nhiên chúng thích

nghi với thời tiết mùa hè kém hơn nhiều so với trâu, bò,

ngựa bạch là giống không chịu được trời quá nóng.[12]

Việt Nam hiện đã xuất hiện giống ngựa bạch Tây Tạng

của Trung ốc, hay cả loài ngựa bạch rất to lớn của

Mông Cổ (ngựa Mông Cổ[2]

Người ta cũng lai giống ngựa bạch Việt Nam với giống

ngựa bạch Tây Tạng,ngựa Tây Tạngcon trưởng thành

có thể nặng đến 350 kg, gấp đôi ngựa bạch Cao Bằng

của Việt Nam Ngựa bạch Tây Tạng có giá cả trăm triệu

đồng một con Với những con ngựa bạch trưởng thành

nặng trên 300 kg,vào thời điểm năm 2013 có giá khoảng

200 triệu/con Do quen sống ở xứ lạnh như vùng cao

nguyên Tây Tạng nên giống ngựa bạch này về Việt

Nam gặp thời tiết nóng của mùa hè là rất dễ chết uần

hóa ngựa bạch Tây Tạng là điều rất khó khăn Một con

ngựa Tây Tạng trưởng thành có thể nấu được 7 kg cao

trong khi ngựa bạch Cao Bằng chỉ nấu được 3,5 kg.[12]

So với giống ngựa thông thường, ngựa bạch được người

mua ưa chuộng hơn, đặc biệt trong vài năm trở lại đây,

giống ngựa bạch chiếm số lượng nhiều hơn hẳn trong

tổng đàn nhiều người chọn mua ngựa bạch phần vì

ngựa bạch đẹp mã hơn.[3]

Tại xã Ngọc Lý,ái Nguyêngiá ngựa bạch được bán

theo nhu cầu thị trường Tức là khi ngựa bạch ở mức

bình thường thì dao động từ 50 – 60 triệu đồng/con

đực, 30 – 40 triệu đồng/con cái Nhưng khi ngựa bạch

đã khan hiếm thì giá trị đưa ra là vô cùng, có thể lên

tới 80 triệu đồng/con không kể là cái hay đực.[9] Xã

Hữu Kiên thuộc Chi Lăng, Lạng Sơn là địa phương sở

hữu nhiều ngựa bạch nhất Việt Nam với trên 130 con

trong tổng số chừng 400-500 con ngựa bạch trên toàn

quốc Đặc biệt hơn, đồng bào dân tộc nơi đây còn có

những cách chăm ngựa bạch, tạo giống ngựa bạch, nấu

cao ngựa bạch Nghề nuôi ngựa từ lâu rất phát triển ở

Hữu Kiên, hiện địa phương này có trên 700 con ngựa,

đặc biệt hơn trong đó có khoảng trên 130 con là ngựa

bạch.[2]

an niệm “ngựa bạch sạch cửa nhà” đã khiến cho

giống bạch mã bao đời bị người dân miền Phẩm Giàng

(xã Dương ành, huyện Phú Bình, tỉnh ái Nguyên)

xa lánh và coi đó là con vật gắn liền với vận hạn đen

đủi Xã Hữu Kiên (Chi Lăng, Lạng Sơn) là địa phương

sở hữu nhiều ngựa bạch nhất Việt Nam với trên 130

con trong tổng số chừng 400-500 con ngựa bạch trên

toàn quốc Nghề nuôi ngựa từ lâu rất phát triển ở Hữu

Kiên, hiện địa phương này có trên 700 con ngựa, đặc

biệt hơn trong đó có khoảng trên 130 con là ngựa bạch

- một giống ngựa quý mà giá một con khi bán có thể

đánh đổ chục con ngựa thường Đặc biệt, ở Việt Nam

hiện đã xuất hiện giống ngựa bạch Tây Tạng của Trung

ốc, hay cả loài ngựa bạch rất to lớn của Mông Cổ

5 Một số giống 5.1 Ngựa bạch Việt

Ngựa bạch Việt Namcó xuất xứ từ Cao Bằngvà là dòng ngựa quý, hiếm, có số lượng rất ít ở Việt Nam hiện nay, được phân bố rải rác ở một số tỉnh miền núi Đông Bắc Việt Nam, phân bố chủ yếu ở ba tỉnh Đông Bắc

là Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Giang Chúng được nuôi nhiều nhất ở ái Nguyên, Bắc Giang, Lạng Sơn vàCao Bằng Chúng có ngoại hình nhỏ, săn chắc lông, da, bờm, móng và các lỗ tự nhiên đề có mầu trắng và trắng hồng Chúng là dòng ngựa tầm trung, có khối lượng 180

kg Ngựa bạch còn được coi là dược liệu quí hiếm (hay còn gọi là thần dược) dùng vào việc bồi bổ, nâng cao thể lực, chữa trị một số chứng bệnh nan y cho người, là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao[13]

5.2 Ngựa bạch Mỹ

Một con ngựa bạch Mỹ

Là giống ngựa có nguồn gốc từ Hoa Kỳ, đây là giống ngựa quý ở Mỹ với màu lông hồng nhạt như kem, đôi mắt hổ phách từng được sử dụng để kéo xe những năm

1900 cho quý tộc nước Mỹ Nó được công nhận bởi màu kem, được gọi là “vàng champagne” bởi các hoạt động của gen champagne màu cơ sở hạt dẻ, và đôi mắt màu

hổ phách của nó, cũng đặc trưng của gen; chỉ màu khác được tìm thấy trong các loài này là hạt dẻ Giống như một số giống khác có nguy cơ bị các bệnh di truyền lặn nhiễm sắc thể Các cơ giới hóa nông nghiệp ở giữa thế

kỷ 20 đã dẫn đến sự suy giảm dân số của loài này và đăng ký trở thành không hoạt động trong nhiều thập kỷ

5.3 Ngựa bạch Pháp

Ngựa Camargue là dòng Ngựa trắng quý hiếm ở Camargue là một trong những giống ngựa lâu đời nhất trên thế giới, sống tự do trong các đầm lầy nhỏ

ở Camargue, vùng đất ngập nước ở đồng bằng sông Rhone, nước Pháp Ngựa Camargue khi sinh ra chúng

8 6 THAM KHẢO

có màu nâu sẫm hoặc đen, đến 4-5 tuổi bộ lông dần

chuyển sang màu trắng Chúng nhanh nhẹn, dũng cảm

và khỏe mạnh, có khả năng chịu được thời tiết khắc

nghiệt trong một thời gian dài mà không có thức ăn,

ngựa Camague, loài động vật biểu tượng cho tinh thần

tự do, phóng khoáng

5.4 Ngựa Camarillo

Một con ngựa bạch Camarillo

Ngựa bạch Camarillo là một giống ngựa hiếm được

biết đến với màu trắng tuyền của nó Chúng được lai

tạo bởi ôngAdolfo Camarillokhi mua một con ngựa

đực 9 tuổi tên là Sultan tại Hội chợ bangCaliforniatại

Sacramento Con ngựa trắng California được sở hữu

và nuôi của gia đình Camarillo cho đến khi cái chết

của con gái Adolfo Camarillo là Carmen vào năm 1987

Không giống như một con ngựa màu xám được sinh

ra bóng tối và làm sáng khi già đi, con ngựa Camarillo

trắng là trắng từ khi sinh ra và vẫn trắng trong suốt

cuộc đời của chúng Chúng được biết đến có cẵng chân

tay mạnh mẽ, một khuôn mặt biểu cảm, đôi mắt to và cổ

nổi cong Dù vậy, vì vì có gen khác nhau có liên quan,

ngựa Camarillo trắng không mang gen cho hội chứng

gì

• Rieder, Stefan; Christian Hagger, Gabriela

Obexer-Ruff, Tosso Leeb, and Pierre-André

Poncet (2008-02-21) “Genetic Analysis of White

Facial and Leg Markings in the Swiss

Franches-Montagnes Horse Breed” Journal of Heredity

(e American Genetic Association) 99 (2): 130–6

doi:10.1093/jhered/esm115

• UC Davis “Horse Coat Color Tests” Veterinary

Genetics Laboratory University of California

-Davis Truy cập 2009-07-08 Horses with 2 copies

of the Sabino1 gene, are at least 90% white and are

referred to as Sabino-white

• Brooks, Samantha (2005) “e SNP was found

among American Miniature Horses, American Paint Horses, Azteca, Missouri Fox Troers, Shetland Ponies, and Spanish Mustangs.”

• Sheila Archer (2008-08-31) “Studies Currently

Underway” e Appaloosa Project Truy cập 2008-11-04

• Sandmeyer, Lynne S.; Carrie B Breaux; Sheila

Archer; Bruce H Grahn (2007) “CSNB and Leopard Complex in Appaloosas” 10 (6) American College of Veterinary Ophthalmologists pp 368–

375 doi:10.1111/j.1463-5224.2007.00572.x PMID 17970998

• Locke, MM; MCT Penedo; SJ Bricker; LV Millon;

JD Murray (2002) “Linkage of the grey coat colour locus to microsatellites on horse chromosome 25” Animal Genetics (International Society for Animal Genetics) 33 (5): 329–337 doi:10.1046/j 1365-2052.2002.00885.x.PMID 12354140

• Pielberg, Gerli Rosengren; Anna Golovko,

Elisabeth Sundström, Ino Curik, Johan Lennartsson, Monika H Seltenhammer, omas Druml, Mahew Binns, Carolyn Fitzsimmons, Gabriella Lindgren, Kaj Sandberg, Roswitha Baumung, Monika Veerlein, Sara Strömberg, Manfred Grabherr, Claire Wade, Kerstin Lindblad-Toh, Fredrik Pontén, Carl-Henrik Heldin, Johann Sölkner & Leif Andersson (2008) “A cis-acting regulatory mutation causes premature hair graying and susceptibility to melanoma in the horse” Nature Genetics 40 (8): 1004–1009 doi:10.1038/ng.185.PMID 18641652

• Castle, William E (1948) “e ABC of Color

Inheritance in Horses” Genetics 33 (1): 22–35 PMC 1209395 PMID 17247268 No true albino mutation of the color gene is known among horses, though several varieties of white horse are popularly known as albinos

• Silvers, Willys K (1979) “3: e b-Locus and

c (Albino) Series of Alleles” e Coat Colors

of Mice: A Model for Mammalian Gene Action and Interaction Springer Verlag p 59 Truy cập 2009-07-07….the inability of albino animals to produce pigment stems not from an absence of melanocytes

• Davis, Jeff (September–October 2007)

“Color Abnormalities in Birds: A Proposed Nomenclature” Birding (American Birding Association) 39 (5)

• Cheville, Norman F (August 2006) Introduction

to veterinary pathology (3 ed.) Wiley-Blackwell ISBN 978-0-8138-2495-6 Albinism results from

a structural gene mutation at the locus that

codes for tyrosinase; that is, albino animals

have a genetically determined failure of tyrosine

synthesis

• Hamilton, Peter; Richard Gregson; Gary Edd Fish

(1997) Text Atlas of the Retina (1 ed.) Informa

Health Care p 151.ISBN 1-85317-226-X In the

most severe form, the laer may look pink since

the only pigment present is hemoglobin within

the iris blood vessels

• Mariat, Denis; Sead Taourit; Gérard Guérin (2003).

“A mutation in the MATP gene causes the cream

coat colour in the horse.” Genet Sel Evol (INRA,

EDP Sciences) 35 (1): 119–133 doi:10.1051/gse:

2002039 PMC 2732686.PMID 12605854

• Graf, J; Voisey J; Hughes I; van Daal A (July

2007) “Promoter polymorphisms in the MATP

(SLC45A2) gene are associated with normal

human skin color variation” Human Mutation

(Wiley-Liss) 28 (7): 710–7 doi:10.1002/humu

20504.PMID 17358008

[1] “Làm giàu với mô hình nuôi ngựa bạch” Zing.vn 25

tháng 7 năm 2013 Truy cập 2 tháng 6 năm 2014

[2] http://vtc.vn/nhung-chuyen-ky-la-ve-tao-giong-loai-bach-ma-o-lang-son

394.265465.htm

[3] http://www.vietnamplus.vn/

nam-ngo-nghe-nuoi-ngua-dat-khach-bach-ma-len-ngoi/

241841.vnp

[4] ăm trại ngựa lớn nhất miền Bắc

[5] http://www.tienphong.vn/xa-hoi-phong-su/

di-buon-ngua-bach-133304.tpo

lông trắng của ngựa ở khu vực miền núi Đông Bắc Việt

Nam” Truy cập 30 tháng 11 năm 2016

[7] http://daidoanket.vn/PrintPreview.aspx?ID=75438

[8] http://dantri.com.vn/suc-khoe/

cao-ngua-bach-khong-phai-than-duoc-1394427049

htm

[9] http://congannghean.vn/phong-su/201401/

noi-buon-ngua-bach-446439/

[10] “Kỳ 2: Đi chợ ngựa và tới thăm” Báo ể thao & Văn

hóa - ông tấn xã Việt Nam Truy cập 2 tháng 6 năm

2014

[11] http://news.zing.vn/

Dan-bach-ma-tung-vo-giua-long-Ha-Noi-post388346

html

[12] http://m.vietnamnet.vn/vn/xa-hoi/159676/

nguoi-dau-tien-lai-ngua-viet-voi-ngua-bach-tay-tang

html

[13] http://vcn.vnn.vn/ngua-bach_i911_c131.aspx

8 Xem thêm

• Ngựa trắng

• Ngựa xám

• Màu lông ngựa

• Bạch tạng

• Đột biến

10 9 NGUỒN, NGƯỜI ĐÓNG GÓP, VÀ GIẤY PHÉP CHO VĂN BẢN VÀ HÌNH ẢNH

9 Nguồn, người đóng góp, và giấy phép cho văn bản và hình ảnh

• Ngựa bạ Nguồn:https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a_b%E1%BA%A1ch?oldid=26622917Người đóng góp: Phương Huy,

TuanminhBot, Én bạc AWB và Huỳnh Nhân-thập

9.2 Hình ảnh

• Tập_tin:Caisson_welcomes_new_horses_DVIDS494869.jpg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1d/ Caisson_welcomes_new_horses_DVIDS494869.jpg Giấy phép: Public domain Người đóng góp: https://www.dvidshub.net/image/

494869Nghệ sĩ đầu tiên: Sgt Luisito Brooks

• Tập_tin:Calandria_en_Aculco.JPG Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/81/Calandria_en_Aculco.JPG Giấy phép: CC BY-SA 3.0 Người đóng góp: Tác phẩm do chính người tải lên tạo ra Nghệ sĩ đầu tiên:Rodrigorjm1

• Tập_tin:Camargue_(horse)_Carramba.jpg Nguồn:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/62/Camargue_%28horse%29_ Carramba.jpgGiấy phép: CC BY-SA 2.5 Người đóng góp: No machine-readable source provided Own work assumed (based on copyright claims) Nghệ sĩ đầu tiên: No machine-readable author provided.Laurent Nguyen assumed (based on copyright claims).

• Tập_tin:Commons-logo.svg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Commons-logo.svgGiấy phép: Public domain Người đóng góp: is version created by Pumbaa, using a proper partial circle and SVG geometry features (Former versions used to be slightly warped.) Nghệ sĩ đầu tiên: SVG version was created byUser:Grunt and cleaned up by 3247 , based on the earlier PNG version, created by Reidab

• Tập_tin:DominantWhiteHorsesA.jpg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/34/DominantWhiteHorsesA.jpg

Giấy phép: CC BY-SA 2.5 Người đóng góp: Haase B, Brooks SA, Schlumbaum A, Azor PJ, Bailey E, et al (2007) Allelic heterogeneity at the equine KIT locus in dominant white (W) horses PLoS Genet 3(11): e195 doi:10.1371/journal.pgen.0030195 Nghệ sĩ đầu tiên: Haase

B, Brooks SA, Schlumbaum A, Azor PJ, Bailey E, et al.

• Tập_tin:DominantWhiteHorsesC.jpg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/DominantWhiteHorsesC.jpg

Giấy phép: CC BY-SA 2.5 Người đóng góp: Haase B, Brooks SA, Schlumbaum A, Azor PJ, Bailey E, et al (2007) Allelic heterogeneity at the equine KIT locus in dominant white (W) horses PLoS Genet 3(11): e195 doi:10.1371/journal.pgen.0030195 Nghệ sĩ đầu tiên: Haase

B, Brooks SA, Schlumbaum A, Azor PJ, Bailey E, et al.

• Tập_tin:DominantWhiteHorsesD.jpg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8b/DominantWhiteHorsesD.jpg

Giấy phép: CC BY-SA 2.5 Người đóng góp: Haase B, Brooks SA, Schlumbaum A, Azor PJ, Bailey E, et al (2007) Allelic heterogeneity at the equine KIT locus in dominant white (W) horses PLoS Genet 3(11): e195 doi:10.1371/journal.pgen.0030195 Nghệ sĩ đầu tiên: Haase

B, Brooks SA, Schlumbaum A, Azor PJ, Bailey E, et al.

• Tập_tin:Folder_Hexagonal_Icon.svg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/48/Folder_Hexagonal_Icon.svg

Giấy phép: CC-BY-SA-3.0 Người đóng góp: Own work based on:Folder.gif Nghệ sĩ đầu tiên: Original:John Cross

Vectorization:Shazz

• Tập_tin:Girlonwhitehorse.jpg Nguồn:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/21/Girlonwhitehorse.jpgGiấy phép: CC

BY 2.0 Người đóng góp:http://www.flickr.com/photos/gracewong/343742920/in/photostream/Nghệ sĩ đầu tiên: Tom@HK (Tommy

Wong)

• Tập_tin:Ngựa_bạch_Việt_chuyên_trị_bim_bim_2.jpg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/2/26/Ng%E1%BB%B1a_b% E1%BA%A1ch_Vi%E1%BB%87t_chuy%C3%AAn_tr%E1%BB%8B_bim_bim_2.jpgGiấy phép: Phạm vi công cộng Người đóng góp:

Tôi sáng tạo ra toàn bộ tác phẩm

Nghệ sĩ đầu tiên:

Phương Huy ( thảo luận )

• Tập_tin:Perlino-color-horse-100_6908.JPG Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/21/ Perlino-color-horse-100_6908.JPGGiấy phép: CC BY-SA 3.0 Người đóng góp: Tác phẩm do chính người tải lên tạo ra Nghệ sĩ đầu tiên:Arsdelicata

• Tập_tin:Perlino_brumby.JPG Nguồn:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/Perlino_brumby.JPGGiấy phép: Public domain Người đóng góp: Tác phẩm do chính người tải lên tạo ra Nghệ sĩ đầu tiên:Cgoodwin

• Tập_tin:Portal-puzzle.svg Nguồn:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fd/Portal-puzzle.svgGiấy phép: Public domain Người đóng góp:User:Eubulides Created with Inkscape 0.47pre4 r22446 (Oct 14 2009) is image was created from scratch and is not

a derivative of any other work in the copyright sense, as it shares only nonprotectible ideas with other works Its idea came from

File:Portal icon.svgby User:Michiel1972 , which in turn was inspired byFile:Portal.svgby User:Pepetps and User:Ed g2s , which in turn was inspired byFile:Portal.gifby User:Ausir , User:Kyle the hacker and User:HereToHelp , which was reportedly fromhe:File:Portal.gif

(since superseded or replaced?) by User:Naama m It is not known where User:Naama m.got the idea from Nghệ sĩ đầu tiên:User: Eubulides

• Tập_tin:Sleeping_American_Cream_Draft_Horse.jpg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f1/Sleeping_ American_Cream_Draft_Horse.jpgGiấy phép: CC BY 2.0 Người đóng góp: originally posted toFliras American Cream Dra Horse

Nghệ sĩ đầu tiên:Just chaos

• Tập_tin:White_horse_(121506335).jpg Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/White_horse_

%28121506335%29.jpg Giấy phép: CC BY 2.0 Người đóng góp: white horse Nghệ sĩ đầu tiên: istolethetv from Hong Kong, China

• Tập_tin:Whitecamarillo.JPG Nguồn:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2b/Whitecamarillo.JPGGiấy phép: CC BY 2.0 Người đóng góp: Haase B, Brooks SA, Schlumbaum A, Azor PJ, Bailey E, et al (2007) Allelic Heterogeneity at the Equine KIT Locus

in Dominant White (W) Horses PLoS Genetics 3(11): e195 doi:10.1371/journal.pgen.0030195 Published here: http://www.plosgenetics org/article/info:doi%2F10.1371%2Fjournal.pgen.0030195as CC2.0 Nghệ sĩ đầu tiên: Haase B, Brooks SA, Schlumbaum A, Azor PJ, Bailey

E, et al.