Thiên nhiên và con người trong tập truyện con tàu trắng của CHZ aitmatow nhìn từ lí thuyết phê bình sinh thái

nhân văn, hướng thiện, tràn ngập tình cảm sâu kín mà rất nhân bản trong cuộc sống con người và đặc biệt là các tác phẩm của Aitmatov đặt ra nhiều vấn đề cấp thiết mang triết lí sinh thái

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN

THIÊN NHIÊN VÀ CON NGƯỜI TRONG TẬP TRUYỆN

CON TÀU TRẮNG CỦA CHZ AITMATOV NHÌN TỪ LÍ THUYẾT PHÊ BÌNH SINH THÁI

Thuộc nhóm ngành khoa học: Lý luận Văn học

Sơn La, tháng 5 năm 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN

THIÊN NHIÊN VÀ CON NGƯỜI TRONG TẬP TRUYỆN

CON TÀU TRẮNG CỦA CHZ AITMATOV

NHÌN TỪ LÍ THUYẾT PHÊ BÌNH SINH THÁI

Thuộc nhóm ngành khoa học: Lý luận Văn học

Sinh viên thực hiện: Trần Hồng Nhung

Nam, nữ: Nữ Dân tộc: Kinh

Lớp: K55 ĐHSP Ngữ văn

Khoa: Ngữ văn

Năm thứ: 3/ Số năm đào tạo: 4

Ngành học: Sư phạm Ngữ văn

Sinh viên chịu trách nhiệm chính: Trần Hồng Nhung

Người hướng dẫn: ThS Vũ Minh Đức

Sơn La, tháng 5 năm 2017

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành tốt đề tài, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình, tận tâm của các thầy giáo, cô giáo, bạn bè và những người thân trong gia đình Đặc biệt tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất nhất đến thầy giáo Vũ Minh Đức Người đã định hướng, quan tâm, chỉ bảo hết sức tận tình, giúp tôi nhận ra những sai lầm, những khiếm khuyết của mình còn mắc phải trong quá trình làm đề tài và nhờ sự chỉ dẫn của thầy tôi đã có được một định hướng và sự lựa chọn đúng đắn trong quá trình chọn vấn

đề nghiên cứu Khiến tôi càng đi sâu vào nghiên cứu,càng cảm thấy thú vị và bổ ích

Tôi xin chân thành cảm ơn phòng Đào tạo trường Đại học Tây Bắc, quý thầy cô trong khoa Ngữ Văn, Trung tâm thông tin Thư viện trường Đại học Tây Bắc, tập thể lớp K55 ĐHSP Ngữ Văn đã tạo điều kiện thuận lợi, ủng hộ và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu các vấn đề liên quan tới đề tài

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để thực hiện đề tài một cách hoàn chỉnh nhất Song do lần đầu mới làm quen với công tác nghiên cứu khoa học cũng như hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định mà bản thân chưa thấy được Tôi rất mong nhận được sự đóng góp của thầy cô trong khoa để

đề tài của tôi được hoàn chỉnh hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Trần Hồng Nhung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4.1 Mục đích nghiên cứu 6

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp đề tài 7

7 Cấu trúc đề tài 7

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI 8

1.1 Một vài khái niệm về Sinh thái 8

1.1.1 Sinh thái và Sinh thái học 8

1.1.2 Tự nhiên 9

1.1.3 Môi trường và môi trường sinh thái 11

1.1.4 Vấn đề sinh thái và môi trường trong xã hội hiện nay 13

1.2 Phê bình sinh thái 17

1.2.1 Khái niệm 17

1.2.2 Lịch sử phát triển 19

1.2.2.1 Giai đoạn đầu (từ năm 1972 đến 1990) 19

1.2.2.2 Giai đoạn hai (từ năm 1991 đến 2007) 20

1.2.2.3 Giai đoạn chuyển hướng (từ năm 2008 đến nay) 21

1.2.3 Khuynh hướng 22

Chương 2 THIÊN NHIÊN VÀ CON NGƯỜITRONG TRUYỆN CỦA CHZ AITMATOV 24

2.1 Thiên nhiên 24

2.1.1 Tươi đẹp và hiền hòa 25

2.1.1 Dữ dằn và khắc nghiệt 34

2.1.2 Thiên nhiên bị hủy hoại 37

2.2 Con người 40

2.2.1 Trong vòng tay yêu thương 41

2.2.2 Tính người suy kiệt 43

2.3 Mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người 46

2.3.1 Những đứa con ngoan trong vòng tay bà mẹ nhiên giới 47

2.3.2 Con người với tư cách chủ thể 52

2.3.3 Những tiếng vọng của tự nhiên và cái chết của chủ thể 55

KẾT LUẬN 60

TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Môi trường hiện nay ngày càng bị xâm hại trầm trọng, con người đang dần lấn chiếm khai thác, bóc lột, cưỡng đoạt tự nhiên, phá hủy môi trường sinh thái Khiến động thực vật mất nơi cư trú Biến thế giới tự nhiên từ phong phú trở nên nghèo nàn, xanh tươi trở nên cằn cỗi, sinh sôi nảy nở trở nên khô cằn và tuyệt chủng Hơn nữa, các hoạt động sản xuất và sinh hoạt của con người khiến môi trường ô nhiễm, thiên tai như hạn hán, bão lũ sảy ra thường xuyên đã đe doạ trực tiếp sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người, sự tồn tại, phát triển của các thế hệ hiện tại và tương lai Vì thế trong những năm gần đây, vấn đề sinh thái được đặc biệt quan tâm trong nhiều ngành khoa học khác nhau Tuy nhiên không thể giải quyết được mối quan hệ căng thẳng giữa con người và tự nhiên hoặc thay đổi thái độ của con người, mà cần phải dựa vào khoa học nhân văn Phê bình sinh thái trong văn học ra đời và trở thành một khuynh hướng mới được nhiều người quan tâm và mang tính liên ngành, đa văn hóa, và quốc tế Phê bình sinh thái đã phần nào làm thay đổi thái độ của nhân loại với tự nhiên thông qua hệ thống lí thuyết của mình Vậy ta có thể hiểu phê bình sinh thái là xem xét mối quan hệ giữa con người và những yếu tố tự nhiên từ đó cảnh tỉnh về nguy cơ của khủng hoảng sinh thái, phân tích số phận con người trong cuộc khủng hoảng sinh thái chỉ ra những căn nguyên của những thảm họa môi trường Mặt khác vấn đề tự nhiên bao giờ cũng có mối liên hệ với xã hội, kết nối tính sinh thái với các vấn đề xã hội Thực trạng suy thoái môi trường c ần thức tỉnh ý thức sinh thái và tạo ra những góc nhìn khác về sự sống mà có thể cung cấp nền tảng đa ̣o đức và kiến thức cho cách hiểu đúng đắn về tương quan giữa các tồn ta ̣i trên trái đất

Có rất nhiều nhà văn quan tâm đến mối quan hệ giữa con người và tự nhiên nhưng mỗi người có một cách viết, cách cảm khác nhau Một trong những nhà văn ấy

ta phải kể đến người con của nước cộng hòa Kirghizia nhà văn Chinghiz Aitmatov Người đặc biệt dành tình cảm của mình cho thiên nhiên cho đất nước con người Nga Mỗi tác phẩm của ông là một bức thông điệp, mang đến tay bạn đọc không chỉ là hình ảnh những con người Nga với đủ dáng vẻ, tính cách mà còn đưa ta đến thiên đường đầy màu sắc, vẻ đẹp của thiên nhiên Nga, đến với những truyền thuyết những huyền thoại lung linh huyền ảo Bên cạnh vẻ đẹp ấy, tác phẩm của ông mang đậm lý tưởng

nhân văn, hướng thiện, tràn ngập tình cảm sâu kín mà rất nhân bản trong cuộc sống con người và đặc biệt là các tác phẩm của Aitmatov đặt ra nhiều vấn đề cấp thiết mang triết lí sinh thái sâu sắc về mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người

Nhà văn Aitmatov đã tạo cho tôi một rung cảm sâu lắng bởi những vẻ đẹp từ những điều bình dị, quen thuộc về thiên nhiên con người trong các sáng tác của ông

Đó là một bức tranh sinh động mà tôi chưa bao giờ được đặt chân, vậy mà nó khiến tôi

mê mẩn văn của ông, giống như tôi được yêu vậy Không cần bất cứ chuyến tàu nào hay chuyến bay nào, tâm chí tôi được những dòng văn của Aitmatov chở đến những vùng thảo nguyên xanh mơn mởn, đến với những vùng hoang mạc khô cằn Bởi vậy

tôi yêu “hai cây phong” trong tác phẩm “cây phong non trùm khăn đỏ” ngay từ lúc

mới được học Tôi ấn tượng với giọng văn mượt mà, những trang viết đẹp như thơ, lồng ghép những người nông dân chân chất giữa núi đồi và thảo nguyên trong truyện

Giamilia - truyện núi đồi thảo nguyên Hơn thế trong số những kiệt tác của Aitmatov

thì tập truyện “con tầu trắng” đã khơi dậy lại trong tôi tình yêu thiên nhiên, cái nhìn

về mối quan hệ giữa tự nhiên và con người Trong tác phẩm ấy tôi thấy chứa đựng về

tư tưởng sinh thái, môi trường, đến khí hậu, quan tâm đến mối tương quan giữa con người với tự nhiên từ góc nhìn của văn học Tôi mong muốn để dành một góc nhỏ tâm hồn cho những câu chuyện văn học yêu dấu ấy từ một cái nhìn sâu hơn, hiểu kĩ hơn từ

lí thuyết phê bình sinh thái qua tập truyện Con tầu trắng của ông

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Chz Aitmatov, nhà văn được giới nghiên cứu, phê bình đánh giá là “hiện tượng” trong văn học thời bấy giờ Các tác phẩm của ông dân dã, mộc mạc trong cảnh sắc và đáng yêu, đáng quý trong tình người Với Chz Aitmatov, viết là “khơi lên ở con người niềm trắc ẩn, ý thức phản kháng cái ác; cái khát vọng khôi phục và bảo vệ những cái tốt đẹp” [20] Và những điều mới lạ trong văn chương đầy bí ẩn ấy của ông

đã thu hút rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, và trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều đề tài, luận văn trong các trường chuyên nghiệp

Do không đủ điều kiện tìm và tổng hợp tất cả các tài liệu nghiên cứu về tác phẩm và tác giả, cũng như giới hạn của đề tài nên tôi chỉ điểm qua những đánh giá, nhận định của các nhà nghiên cứu trong nước có liên quan đến lí thuyết phê bình sinh thái trong các sáng tác của Chz Aimatov

Trong lời tựa tập truyện Con tầu trắng, Phạm Mạnh Hùng nhận xét: “Nhà văn

không hề tự lặp lại mình, ông luôn tìm kiếm những phương tiện, thủ pháp nghệ thuật mới nhằm nâng cao dung lượng của tác phẩm, phản ánh sâu sắc, toàn diện hơn nữa những mâu thuẫn phức tạp của cuộc sống, đạt mức suy tưởng và khái quát cao hơn nữa” [1;6] Các tác phẩm của Aitmatov luôn đổi mới, hấp dẫn thu hút bạn đọc, tiếp nhận tác phẩm luôn phải tự đổi mới tư duy chạy theo sự “suy tưởng” và “khái quát” Tác phẩm của ông luôn chứa đầy triết lí, những thông điệp phản ánh được những mâu thuẫn phức tạp của cuộc sống Qua tác phẩm của mình ông luôn đưa ra trách nhiệm của mỗi cá nhân, phê phán những mặt trái, nguy cơ và hậu quả để từ đó truyền tải điều mình muốn nói đến bạn đọc Một trong những điều mà nhà văn muốn gửi đến bạn đọc

đó, tôi nhận ra vấn đề cấp thiết của xã hội mà tác giả đã đã đề cập trong tác phẩm đó

là “vấn đề môi trường sinh thái” một vấn đề được quan tâm hàng đầu hiện nay Từ các hình ảnh về thế giới động - thực - vật mà trong trong đó tiêu biểu là hình ảnh tự nhiên được lấy làm hình ảnh trung tâm để khảo sát và nói lên mối quan hệ gắn bó giữa con người và tự nhiên, đưa ra nguy cơ và ý thức trách nhiệm sinh thái những hiểm họa môi trường, phản ánh nguy cơ sinh thái

Bài viết của Hà Văn Lưỡng về Các kiểu thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Một ngày dài hơn thế kỷ của Chinghiz Aitmatov trên Tạp chí Sông Hương năm 2008

đã khẳng định giá trị, tài năng của Aitmatov và đồng thời đưa ra ý nghĩa qua sự gắn bó giữa thiên nhiên và con người trong tác phẩm của ông: “Những sáng tác của Ch.Aitmatov nổi bật ở tình yêu đối với con người, thiên nhiên và cả loài vật, vì vậy nó mang ý nghĩa triết lý nhân sinh và giá trị nhân đạo sâu sắc Hiện thực cuộc sống được tái hiện một cách sống động bằng một tư duy nghệ thuật đặc sắc của ông đã tạo nên một sự lôi cuốn, hấp dẫn và hứng thú đối với độc giả” [8]

Truyện Aitmatov mang đậm màu sắc huyền thoại là đặc trưng nổi bật được

nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Năm 2010, trong Bàn về huyền thoại, truyền thuyết

trong văn xuôi Aitmatốp, Hà Văn Lưỡng viết rất rõ về yếu tố “huyền thoại” mà trong

đó có đề cập đến một khía cạnh của vấn đề sinh thái, trong tập truyện Con tầu trắng của Aitmatov: Vĩnh biệt Gunxarư là “bài ca của người thợ săn trong Vĩnh biệt

Gunxarư kể về số phận bi kịch của cha con người thợ săn dẫn đến cái chết của người

con và nỗi đau xót đến cực độ của người cha phải tự tay giết con mình Khi đặt huyền thoại trên bên cạnh cái chết của Trôsô và thái độ ăn năn hối lỗi trong cách cư xử của

Tarabai, nhà văn không chỉ nhằm bộc lộ điều sâu kín trong tính cách nhân vật, mà còn

là bài học, là tấm gương cho con người hiện đại nếu có thái độ hủy diệt đối với thiên nhiên sẽ chuốc lấy hậu quả không lường hết được” [9] Ý kiến trên đã đề cập đến một đặc trưng của văn học sinh thái đó là “lấy chủ nghĩa sinh thái làm lợi ích cao nhất, kêu

gọi tinh thần chủ nghĩa sinh thái nhân văn” (ecological humanism) đặc trưng này kêu gọi con người thừa nhận và tôn trọng giá trị nội tại của tự nhiên Còn qua truyện Con

tầu trắng và Con chó khoang chạy ven bờ biển hình ảnh con người tàn sát thiên nhiên

và hậu quả của những hành động ấy cũng được đề cập đến Đồng thời Hà Văn Lưỡng đưa ra ý thức trách nhiệm cũng chính ý thức sinh thái rằng con người hãy bảo vệ thiên nhiên và “con người đừng tàn ác với thiên nhiên”

Tiếp theo Phùng Hoài Ngọc trong Giáo trình Văn học Nga (2011) cũng đưa ra ý kiến đánh giá về hai truyện trong tập Con tầu trắng Qua truyện Vĩnh biệt Gunxarư

Phùng Hoài Ngọc đã đánh giá về cách viết xông xáo của nhà văn Aitmatov, về những vấn đề như “tập thể hóa nông nghiệp” những sai lầm sâu sắc,có tính thời đại Đồng

thời Phùng Hoài Ngọc cũng chỉ ra những bất công từ truyện Con tàu trắng Hình ảnh

cậu bé mồ côi với ước mơ trở thành cá để đi tìm bố nhưng: “Ước mơ vô vọng của cậu

bé rơi vào cảnh sống vô nhân đạo, mông muội giữa con người với con người, con người với thiên nhiên” [12] khiến ta hiểu được ý thức trách nhiệm của con người về việc tôn trọng tự nhiên, bảo vệ tự nhiên

Năm 2011, trong khóa luận tốt nghiệp Hình tượng người phụ nữ trong tập

truyện Giamilla - truyện núi đồi và thảo nguyên của Ts.Aitmatov, bên cạnh vấn đề

chính về hình tượng người phụ nữ, Trần Thị Hà cũng đề cập đến quang cảnh thiên nhiên trong sáng tác của Aitmatov, và đặc biệt là hình ảnh cơn giông [4;65-66] Cơn giông ở đây đại diện cho hình ảnh của thiên nhiên với vẻ bùng nổ, dữ dội tác động đến tâm hồn đang yêu của người phụ nữ

Trong luận văn thạc sĩ Các kiểu người kể chuyện trong sáng tác của Ts Aimatốp

(2014), Phạm Thị Ngọc đã khái quát hai dạng cơ bản là người kể truyện vô hình và người kể chuyện hữu hình Ở phần người kể truyện vô hình tác giả nhắc đến hình ảnh của thiên nhiên: “Đan xem, hòa lẫn với lời kể chân thực là những lời tả chi tiết của người kể chuyện về phong cảnh thiên nhiên và con người Phong cảnh thiên nhiên

trong Vĩnh biệt Gunxarư được miêu tả gắn liền với khung cảnh quê hương Kirghizia

thân thuộc, yêu thương của tác giả Đó là hình ảnh “chân dốc Alếchxanđrốpka, là

những thảo nguyên bao la, mênh mang vô tận Nó tạo nên ấn tượng không dễ gì phai nhạt đối với độc giả khi chứng kiến những vẻ đẹp huyền ảo, yên bình mà không phải nơi đâu cũng có được” [1;32] Trong trong phần người kể truyện hữu hình tác giả viết

về sự đồng cảm của nhân vật, nhưng nó cũng có liên quan đến phê bình sinh thái về việc bảo vệ thiên nhiên mà trong đề tài của tôi cũng sẽ đề cập đến: “Tấm lòng đồng cảm với số phận của nhân vật thể hiện qua giọng trầm buồn của người kể chuyện còn

là khi Tanabai oan ức trong cảnh đàn cừu chết Những khó khăn về thời tiết, sự thiếu thốn về vật chất đã không được thấu hiểu, sự cố gắng của con người không thể chống chọi được với sự khắc nghiệt của hoàn cảnh” [1;45] Qua luận văn của Phạm Thì Ngọc chúng ta hiểu được các kiểu loại người kể chuyện trong sáng tác của Chz Aimatov, đồng thời hiểu được các đặc điểm của từng kiểu loại người kể chuyện đó Cụ thể các đặc điểm đó là lời người kể chuyện, giọng điệu người kể chuyện và điểm nhìn của người kể chuyện Thấy được sự khác biệt giữa các kiểu người kể chuyện trong sáng tác của Chz Aimatov

Nhìn từ lí thuyết phê bình sinh thái, luận án tiến sĩ của Trần Thị Ánh Nguyệt

viết về Con người và tự nhiên trong văn xuôi Việt Nam sau năm 1975 từ góc nhìn phê

bình sinh thái (2015) nhắc đến một khía cạnh nhỏ lí thuyết phê bình sinh thái qua

truyện Vĩnh biệt Gunxarư của Aitmatov đó là: “Nhớ lại Vĩnh biệt Gunxarư (Aitmatov),

gia đình ông Tanabai cuống cuồng, đau đớn như thế nào khi không chăm sóc được những con cừu mới đẻ Cái tình thế đầy đau đớn, tiếng kêu của vật, sự biểu hiện khát sữa thèm ăn… của con vật nhắc nhở con người về một trách nhiệm nặng nề mà anh ta không làm tròn” [14;60]

Đỗ Văn Hiểu trong Văn học sinh thái và lí luận phê bình sinh thái đã viết: “tác

phẩm văn học sinh thái theo nghĩa hẹp là chỉ tác phẩm trong đó nhà văn có lập trường văn hóa sinh thái rõ ràng, tiên phong phản tư quan hệ giữa con người và tự nhiên, trực diện trực diện nguy cơ sinh thái hiện đại và phát đi thông điệp phê phán của mình như trong tác phẩm “Con tàu trắng” của nhà văn Xô viết Aitmatov” [6]

Qua khảo sát, tổng thuật các công trình nghiên cứu về tác phẩm của Aimatov, trong đó tôi chú ý đến những vấn đề có liên quan tới phê bình sinh thái như thiên nhiên, hoặc nói về con người mà có đôi chút liên quan tới sinh thái chúng tôi nhận thấy chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu về lí thuyết phê bình sinh thái trong các

sáng tác của ông và qua ba truyện Vĩnh biệt Gunxarư, Con tàu trắng, Con chó hoang

chạy ven bờ biển

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ một đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên, chúng tôi chỉ

tập trung nghiên cứu hình tượng thiên nhiên, con người và mối quan hệ giữa thiên

nhiên và con người trong truyện Chz Aitmatov

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là 3 truyện vừa: Vĩnh biệt Gunxarư, Con tầu

trắng, Con chó khoang chạy ven bờ biển trong tập truyện Con tầu trắng của Chz

Aitmatov, xuất bản năm 1982, nhà xuất bản Văn học

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

- Khám phá những đặc sắc của truyện Aitmatov từ một cách tiếp cận mới mẻ - phê bình sinh thái

- Chỉ ra những đóng góp của Aitmatov trong dòng văn học sinh thái

- Hi vọng thức tỉnh mọi người về ý thức bảo vệ môi trường sinh thái

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Giải quyết và làm sáng rõ một số vấn đề liên quan tới lí thuyết phê bình sinh thái (sinh thái, tự nhiên…) và tái hiện các khuynh hướng, các gian đoạn phát triển của phê bình sinh thái trên thế giới, nhiệm vụ của phê bình sinh thái

- Làm sáng tỏ hình tượng thiên nhiên, con người và mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người trong truyện Aitmatov để thấy được âm hưởng sinh thái

- Giải mã các kí hiệu sinh thái trong truyện Aitmatov từ góc nhìn huyền thoại, tôn giáo để lí giải nguồn gốc, nguyên nhân của tư tưởng sinh thái trong truyện Aitmatov

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết những nhiệm vụ mà đề tài đã đề ra, trong quá tình thực hiện, bên cạnh một số thao tác nghiên cứu cơ bản như thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh, tôi

sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp liên ngành: Chúng tôi dùng phương pháp này để liên kết văn

học với lí thuyết phê bình sinh thái nghĩa là sinh thái học nhân văn, từ đó đáp ứng nhu cầu giải quyết vấn đề của thực tiễn, vấn đề sinh thái hiện nay

Phương pháp loại hình học: Nghiên cứu truyện ngắn của Aitmatov chúng tôi

căn cứ những đặc trưng cơ bản của lí thuyết phê bình sinh thái để chỉ ra những đặc

điểm chung của tập Con tầu trắng với lí thuyết phê bình sinh thái, đồng thời chỉ ra những nét riêng, độc đáo từ lí thuyết phê bình sinh thái trong tác phẩm này

Phương pháp thi pháp học: Nội dung ý nghĩa tác phẩm được thể hiện thông

qua tư tưởng sinh thái mang nghĩa Chúng tôi tiếp nhận tập truyện Con tầu trắng dựa

trên các dấu hiệu hình thức độc đáo của phê bình sinh thái, từ đó khám phá ý nghĩa bên trong, tư tưởng phê bình sinh thái ẩn bên trong mỗi hình thức (quan niệm về con người - tự nhiên, tự nhiên - văn học) Nhận diện khuynh hướng văn xuôi sinh thái qua

điểm nhìn, motif cốt truyện, nhân vật, giọng điệu

Phương pháp văn hóa học: Đặt các truyện ngắn trong tập Con tầu trắng

nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái liên hệ với văn hóa, tôn giáo góp phần hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của tác phẩm và lí giải nguồn gốc hình thành của lí thuyết phê bình sinh thái, phân tích biểu hiện và thông điệp toát lên từ lí thuyết phê bình sinh thái qua tập truyện của Aitmatov

6 Đóng góp đề tài

Đề tài sau khi được thông qua và bảo vệ thành công sẽ là công trình đầu tiên ở khoa Ngữ Văn, trường Đại học Tây Bắc vận dụng lí thuyết phê bình sinh thái để nghiên cứu các sáng tác văn học, góp phần bổ sung tài liệu học tập nghiên cứu cho

sinh viên trong Khoa khi học tập học các học phần Lí luận văn học và Văn học Nga

Đồng thời, kết quả nghiên cứu của đề tài cũng phần nào góp thêm tiếng nói nhỏ bé về hướng nghiên cứu, tiếp nhận phê bình sinh thái ở Việt Nam trong tình hình lí thuyết này vẫn còn mới mẻ và chưa thực sự ổn định

Không chỉ dừng lại việc nghiên cứu truyện Chz Aitmatov từ lí thuyết phê bình sinh thái, mà qua quá trình thực hiện, đề tài phần nào xác lập phương pháp nghiên cứu các tác phẩm văn học từ cái nhìn sinh thái để có thể vận dụng nghiên cứu những trường hợp khác Đề tài góp phần nâng cao nhận thức của con người về trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái

7 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, đề tài gồm hai chương:

Chương 1: Một số vấn đề phê bình sinh thái

Chương 2: Thiên nhiên và con người trong truyện của chz Aitmatov

Cuối cùng là Tài liệu tham khảo

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI 1.1 Một vài khái niệm về Sinh thái

1.1.1 Sinh thái và Sinh thái học

Qua quá trình học hỏi và phát triển con người đã từng bước cải thiện cuộc sống,

từ việc tìm ra ngọn lửa cho đến tạo ra những công cụ tinh vi Quá trình đó đã góp phần thay đổi cuộc sống ngày một tốt đẹp hơn nhưng bên cạnh đó chính những tác động của con người làm ảnh hưởng đến môi trường sống, làm biến đổi hệ sinh thái, đe dọa đến chất lượng cuộc sống và chính sự tồn tại của chính con người Trước tình hình ấy con người không thể vô cảm, dửng dưng được nữa Mà yêu cầu đặt ra ngay lúc này là tìm một biện pháp, phương pháp để khắc phục vấn nạn trên Phải biết song hành giữa đổi mới phát triển và giữ vững sự tồn tại phát triển của hệ sinh thái Để đáp ứng được nhu cầu của thời đại sinh thái học đã ra đời mở ra một chương mới trong cuốn sách diệu kì, mang đến cho con người những kiến thức mới mẻ, tầm hiểu biết sâu hơn về môi trường, về việc bảo vệ môi trường

Sinh thái theo tiếng Hy Lạp là “oikos” có nghĩa là nhà ở, nơi cư trú, nơi sinh sống Cũng đưa ra khái niệm này Nguyễn Thị Tịnh Thy trong cuốn “Rừng khô, suối cạn, biển độc và văn chương” viết: Ecological (sinh thái) bắt nguồn từ oikos (nơi ở)

trong tiếng Hi Lạp “Ban đầu người ta hiểu “sinh thái” chỉ trạng thái sinh tồn của tất cả

sinh vật cho đến mối quan hệ mật thiết của chúng giữa chúng với môi trường” [14;20]

Còn sinh thái học là “oikoslogos” ở đây “logos” có nghĩa là khoa học, học thuyết Như vậy, sinh thái học theo nguồn gốc tiếng Hy Lạp chính là học thuyết về nơi

cư trú, về chỗ ở hay “điều kiện sinh sống” của sinh vật Ngày nay tuy đã có hàng trăm định nghĩa khác nhau về sinh thái học, song nguồn gốc thuật ngữ của nó vẫn còn giá trị theo cách hiểu chung nhất được nêu ra trong các tài liệu khoa học và phổ biến kiến thức thì định nghĩa sinh thái học (ecologi) các mối quan hệ qua lại và tác động lẫn nhau giữa các cơ thể sống và môi trường xung quanh chúng Cơ thể sống là toàn bộ thế giới sinh vật Đặc trưng chung của tất cả các cơ thể sống là sự sống, được biểu hiện qua các quá trình trao đổi chất, năng lượng, thông tin; quá trình di truyền; biến dị; quá trình thích nghi, biến đối; quá trình sinh, lão, bệnh, tử Còn môi trường sung quanh hay môi trường sống là toàn bộ các điều kiện vô cơ và hữu cơ có liên quan đến sự sinh tồn của cơ thể sống” [3;9-10] đi vào làm sáng tỏ khái niệm sinh thái mà giáo sư Trần Lê Bảo đưa ra thì sinh thái là khái niệm đã có từ lâu và bắt nguồn theo tiếng Hy Lạp nơi

duy trì sự sống và cư ngụ của tất cả các loài sinh vật, thực vật và con người sống chung, cùng phát triển

Có nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm “sinh thái học” nhưng hiểu một cách đơn giản nhất, sinh thái học là một ngành khoa học chuyên nghiên cứu về vấn đề sinh thái nghĩa là đi nghiên cứu về nơi sinh sống của sinh vật, mối tương tác giữa cơ thể sinh vật sống và môi trường xung quanh

Ngày nay, thực trạng môi trường sinh thái học đang là một vấn đề nóng bỏng Dư luận xã hội hiện nay đang bức xúc trước nạn ô nhiễm môi trường sinh thái biến đổi khí hậu toàn cầu; động đất, núi lửa, bão cát, sa mạc hóa, lũ lụt Khai thác quá mức các nguồn tài nguyên sống, làm cho các loài trở nên tuyệt chủng Phá hủy nơi cư trú khiến động thực vật tuyệt chủng… Vì thế ngày nay, sinh thái học được quan tâm hàng đầu và sinh thái học không chỉ tồn tại trong sinh học mà nó còn là khoa học của nhiều ngành khác, trong đó có khoa học xã hội và nhân văn Văn hóa sinh thái ra đời vận dụng tư tưởng sinh thái để xem xét quan hệ giữa văn học và môi trường văn hóa, tinh thần xã hội như một vấn đề sinh thái, không tập trung vào quan hệ con người và tự nhiên, mà xem xét môi trường tinh thần xã hội như là môi trường sống của văn nghệ, sự tương tác giữa môi trường văn hóa tinh thần với sáng tạo văn nghệ Trong các công trình nghiên cứu văn học trước đây chúng ta tập trung nghiên cứu mối quan hệ văn học với hiện thực, với các chức năng xã hội của văn học như nhận thức, giáo dục, tuyên truyền, thẩm mĩ trong ý thức văn học phục vụ chính trị chủ yếu là xét theo nguyên tắc

ý chí, nhân tạo, chưa xét theo sinh thái của sản xuất tinh thần Mối quan hệ sinh thái tự nhiên giữa văn hóa tinh thần với văn nghệ ở đây chưa được đặt ra Vì thế còn nhiều vấn đề trong quan hệ văn học với môi trường sinh thái chưa được xem xét

1.1.2 Tự nhiên

Theo nghĩa rộng chúng ta có thể hiểu tự nhiên là tất cả những gì đang tồn tại khách quan trên toàn thế giới với các hình thức muôn màu muôn vẻ của nó Qua một quá trình dài hàng nghìn năm từ đơn giản đến phức tạp từ thấp đến cao, giới tự nhiên

đã trải qua hàng loạt sự biến đổi: Thiên nhiên vô cơ, thiên nhiên hữu cơ (sinh quyển)

xã hội loài người Và bước đột biến thay đổi lớn nhất của thiên nhiên là khi xã hội loài người xuất hiện

Đi vào tìm hiểu khái niệm “tự nhiên” để từ đó chúng ta có được cái nhìn bao quát về phê bình sinh thái, quan niệm của phê bình sinh thái giữa con người - tự nhiên,

tự nhiên - văn hóa

Hiểu theo nghĩa hẹp tự nhiên là tập hợp các điều kiện khách quan sẵn có tồn tại ngoài tác động của con người và những điều kiện vật chất cần cho sự tồn tại của xã hội loài người do chính con người tạo ra Để phân biệt với thế giới được bàn tay con người

tạo ra chúng ta có thể hiểu theo khái niệm về tự nhiên (nature) mà gốc Latin của nó là

natura, nghĩa là “đặc điểm thuộc về tự nhiên, vũ trụ” hay natus (sự sinh ra, được sinh

ra) khác những vật chất tồn tại do có bàn tay con người tác động Khẳng định ý thức sinh thái, thấy rằng nhân loại không phải là chủ nhân của tự nhiên, tự nhiên cũng không phải đối tượng tiêu dùng của nhân loại, tự nhiên tồn tại độc lập

Theo nguồn Wikipedia định nghĩa:““Tự nhiên” hay còn được gọi thiên nhiên,

là thế giới vật chất, vũ trụ và thế giới tự nhiên (tiếng Anh: nature) là tất cả vật chất và năng lượng chủ yếu ở dạng bản chất “Tự nhiên” nói đến các hiện tượng xảy

ra trong thế giới vật chất, và cũng nhắc đến sự sống nói chung Phạm vi bao quát của

nó từ cấp hạ nguyên tử cho tới những khoảng cách lớn trong vũ trụ”[21] Nghiên cứu

về tự nhiên là một mảnh ghép lớn trong thế giới khoa học Trong đó có nghiên cứu về

tự nhiên đặt trong văn học qua đó ta có thể thấy được quan hệ giữa con người và tự nhiên là quan hệ phát triển hài hòa, cộng sinh, cùng có lợi Vì vậy phải đặt ý thức bảo

vệ tự nhiên lên hàng đầu Con người phải biết nhận thức đầy đủ hơn khi những ảnh hưởng về hoạt động của nhân loại với tự nhiên là quá lớn Dù cho con người hiểu thiên nhiên là một phần của tự nhiên, những hoạt động của con người thường được phân biệt rạch ròi khỏi những hiện tượng tự nhiên Nhưng tự nhiên cũng là cái bị con người sở hữu và chiếm hữu theo nhiều cách “Tự nhiên” do đó đã không còn là nó một cách nguyên thủy, mà các yếu tố cấu thành nó ít nhiều đều bị quy định bởi con người

Một cách hiểu khác từ nature có nguồn gốc trong tiếng Latin natura, có nghĩa là

“phẩm chất thuần nở”[21] Natura là từ dịch trong tiếng Latin của từ Hy Lạp physis,

mà nguồn gốc của từ này liên quan đến đặc tính nội tại của thực vật, động vật và những đặc trưng khác trong thế giới do chính người cổ đại nghĩ ra hoặc ghi chép lại Khái niệm tự nhiên theo nghĩa tổng thể, hay vũ trụ vật chất, là một trong vài khái niệm

mở rộng của khái niệm ban đầu; nó bắt đầu bằng những cách thông hiểu trọng tâm của

từ φύσις bởi các triết gia trước Sokrates, và đã thu được sự chú ý dần dần theo thời gian kể từ đó Cách sử dụng này dần được chấp nhận trong giai đoạn phát triển của phương pháp khoa học hiện đại trong vài thế kỷ qua

Dữ liệu này cho ta biết được nguồn gốc ban đầu của “Tự nhiên” nó không phải khái niệm mới được đưa ra mà nó đã có từ lâu bắt nguồn từ tiếng Latin natura như khái niệm trên và dần được mở rộng nhờ tầm hiểu biết của con người và sự tiến bộ của

khoa học kĩ thuật

Xã hội phát triển, tầm hiểu biết của con người được nâng cao, trí tò mò khiến nhu cầu tìm hiểu của con người ngày càng nhiều: “Với nhiều cách sử dụng và ý hiểu ngày nay, “tự nhiên” cũng nhắc đến địa chất và thế giới hoang dã Tự nhiên cũng bao gồm nhiều loại động thực vật sống khác nhau, và trong một số trường hợp liên quan tới tiến trình của những vật vô tri vô giác – cách mà những kiểu riêng biệt của sự vật tồn tại và làm biến đổi môi trường quanh nó, tỉ như thời tiết và hoạt động địa chất của Trái Đất, cũng như vật chất và năng lượng của tất cả mọi thứ mà chúng cấu thành lên” [21] Qua đó ta thấy tự nhiên là một tổ hợp chung do nhiều cá thể nhỏ tạo thành hệ thống, các cá thể dựa vào nhau để tồn tại, liên hệ mật thiết với nhau Còn “Khi hiểu theo nghĩa là “môi trường tự nhiên” hoặc vùng hoang dã - động vật hoang dã, đá, rừng,

bờ biển, và nói chung những thứ không bị tác động của con người thay đổi hoặc phản kháng trước những tác động của con người Ví dụ, các sản phẩm được sản xuất hoặc

có tác động bởi con người nói chung sẽ không được coi là thuộc về tự nhiên, trừ khi được định nghĩa thành những lớp lan phù hợp, ví dụ, “bản chất con người” (nhân tính) hay “toàn thể tự nhiên” Khái niệm truyền thống này về các vật tự nhiên mà đôi khi ngày nay vẫn sử dụng hàm ý sự phân biệt giữa thế giới tự nhiên và nhân tạo, với những thứ nhân tạo được ngầm hiểu từ tâm thức hoặc tư duy của con người Phụ thuộc vào từng ngữ cảnh, thuật ngữ “tự nhiên” cũng có thể khác hẳn với từ “không tự nhiên” hay “siêu nhiên””[21]

Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa Thiên nhiên là: “Tổng thể nói

chung những gì tồn tại chung quanh con người mà không phải do con người tạo ra”[16;924] Ví dụ: Thảm thực vật, vi sinh vật, đất đá, không khí, và các hiện tượng tự nhiên…

Qua các khái niệm trên ta hiểu được tự nhiên hay còn gọi là thiên nhiên là những

gì tồn tại trên trái đất, xung quanh con người, không phải do con người tạo ra, gắn liền với cuộc sống của con người Có sự ảnh hưởng tác động qua lại đến cuộc sống của con người

1.1.3 Môi trường và môi trường sinh thái

Ngày nay, trên thế giới, môi trường là vấn đề được quan tâm hàng đầu Môi trường rất quan trọng đối với cuộc sống của con người, môi trường là nguồn sống của con người, cung cấp điều kiện cho con người sống và tồn tại, nếu không có những yếu

tố về môi trường tác động thì con người không thể tồn tại và phát triển được Môi trường có ảnh hưởng và tác động rất lớn đến sự hình thành và phát triển của con người Như môi trường thiên nhiên thì nó vốn cung cấp những thứ chúng ta cần một cách vô điều kiện, cung cấp thức ăn, lương thực, ánh sáng, cảnh quan, nguồn tài nguyên giúp thúc đẩy kinh tế tạo ra của cải vật chất… Còn môi trường xã hội lại là nơi đưa chúng ta theo một khuôn phép chuẩn mực quy định để chúng ta dần hoàn thiện, hình thành nhân cách con người hoàn chỉnh Như vậy, ta thấy môi trường là tất cả những điều kiện mà trong đó con người tồn tại và phát triển Để hiểu sâu hơn về khái niệm môi trường chúng ta đi vào tìm hiểu những khái niệm có liên quan qua các tài liệu cụ thể

Tủ sách khoa học viết về khái niệm môi trường theo điều một về luật bảo vệ môi trường của Việt Nam: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên”[21] Về chức năng của môi trường người ta phân thành hai loại chính là môi trường tự nhiên và môi trường xã hội

Về môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học,

sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động của con người Ðó là ánh sáng mặt trời, núi sông, biển cả, không khí, động, thực vật, đất, nước Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú

Còn môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa người với người Ðó là

những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định ở các cấp khác nhau như: Liên Hợp Quốc, Hiệp hội các nước, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã, họ tộc, gia đình, tổ nhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể, Nói tóm lại môi trường xã hội

là thành phần quy định hoạt động của con người theo một khuôn khổ đã được đặt ra với một múc đích tạo ra một khối đoàn kết, một sức mạnh chung tập thể thuận lợi cho

sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác

Ngoài hai nhân tố được nêu trên ta còn có một khái niệm về môi trường được nhắc

đến là khái niệm môi trường nhân tạo, khái niệm này được phân biệt khác hẳn vì nó

bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên với mục đích phục vụ cho lợi ích con người như các thiết bị máy móc ôtô, máy bay… hay những công trình nhà ở, công sở,

các khu vực đô thị, công viên nhân tạo Khác hẳn với môi trường vốn có chúng ta có

thể chia theo nghĩa rộng là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con người như: tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội và theo nghĩa hẹp “không xét tới tài nguyên thiên nhiên, mà chỉ bao gồm các nhân tố tự nhiên và xã hội trực tiếp liên quan tới chất lượng cuộc sống con người, do con người đưa ra và tuân thủ theo” [22]

Ta có thể gọi môi trường tự nhiên bằng nhiều tên khác như sinh quyển vùng tồn tại sự sống trên trái đất hay môi trường sinh địa hóa học, môi trường sống… và bao quát nhất gọi là môi trường sinh thái

Môi trường là tất cả những gì có xung quanh ta, cho ta cơ sở để sống và phát triển và nó cũng chính là một trong những đứa con nhỏ của môi trường sinh thái một

người mẹ có vai trò vô cùng quan trọng Nói một cách cụ thể hơn ta có thể hiểu “môi trường sinh thái là môi trường sống hay cái nhà ở của sinh vật, bao gồm tất cả các

điều kiện xung quanh có liên quan đến sự sống của sinh thể” ta có thể hiểu nó bao gồm tất cả mọi yếu tố đất, nước, không khí và các cơ thể sống trong phạm vi toàn cầu và các yếu tố này luôn có sự gắn bó chặt chẽ, tác động đến nhau, là điều kiện thường xuyên và tất yếu với sự tồn tại và phát triển của xã hội, qua từng bước phát triển qua các giai đoạn khác nhau trong lịch sử phát triển của loài người thì nó lại thể hiện một vai trò rất riêng cuả mình

1.1.4 Vấn đề sinh thái và môi trường trong xã hội hiện nay

Chúng ta hiểu mâu thuẫn không đơn thuần là đối lập hay đối kháng, mà chỉ như hai mặt của tờ giấy không có mặt nào tốt hay xấu hơn, nhưng chúng luôn tồn tại song hành và luôn có nhau, tác động sâu sắc đến nhau, quy định lẫn nhau Mâu thuẫn là thuộc tính của tự nhiên: có lực hấp dẫn thì có ly tâm, có vật chất thì có phản vật chất,

có trái có phải, trên và dưới, nếu không thế thì không có điều kiện cân bằng để tồn tại Nhưng sự tác động nào cũng có mặt hạn chế của nó và một trong những hạn chế đáng quan tâm nhất hiện nay là mâu thuẫn của vấn đề môi trường sinh thái, dưới góc độ triết

học- xã hội vấn đề môi trường sinh thái là một điều mới mẻ Trong vài thập kỷ gần đây, vấn đề môi trường sinh thái nổi lên như một vấn đề mang tính toàn cầu, cấp bách của thời đại Chúng ta có thể hiểu vấn đề môi trường sinh thái thuộc mối quan hệ qua lại và tác động lẫn nhau giữa con người và xã hội tự nhiên, quá trình tác động đó đã làm nảy sinh mâu thuẫn cần phải được can thiệp và giải quyết Vấn đề môi trường sinh thái hiện nay đang đụng chạm đến nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội và liên quan đến nhiều ngành khoa học Những khía cạnh khác nhau của vấn đề môi trường như sinh học, kinh tế, địa lý, y học, tư tưởng, chính trị, đạo đức Từ thực tiễn nghiên cứu và giải quyết vấn đề sinh thái của thời đại và trong điều kiện cụ thể của nước ta đã nảy sinh nhu cầu cần thiết phải có một cơ sở lý luận - phương pháp luận chung nền tảng cho việc xem xét mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, đặc biệt là vai trò ngày càng to lớn của con người và xã hội trong việc biến đổi tự nhiên, và ngày nay là việc khắc phục những mặt tiêu cực của quá trình phát triển xã hội, để làm thế nào loài người có thể trở lại sống hài hoà thực sự với tự nhiên trong thế giới hiện đại

Đối với Việt Nam chúng ta cần nhìn nhận lại vấn đề này từ điều kiện của một nước chậm phát triển đi lên nhờ sự giúp đỡ của khoa học, kĩ thuật, công nghệ tiến bộ của các nước phát triển trên thế giới, điều này tác động tích cực đến việc phát triển kinh tế và cũng có phần làm ảnh hưởng nhiều đến truyền thống văn hóa dân tộc như quan niệm của con người và tự nhiên cụ thể là trong mâu thuẫn giữa con người với tự nhiên, trong quá trình con người khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên Và vấn

đề con người sử dụng thiết bị khoa học, thường gặp những vấn đề trục trặc trong hệ thống máy móc, vì trang thiết bị chưa được đầu tư kĩ lưỡng hoặc chưa hoàn toàn hiện đại làm ảnh hưởng đến môi trường sinh thái gây ra hậu quả nghiêm trọng Con người

và xã hội xuất thân từ thiên nhiên, là một bộ phận của thiên nhiên Thông qua quá trình lao động, con người khai thác bảo vệ bồi đắp cho thiên nhiên Cũng qua quá trình đó con người xã hội dần dần có sự đối lập với thiên nhiên Gây ra những hậu quả làm thiên nhiên suy thoái giống hầu hết các nước khác như vấn đề khan hiếm và cạn kiệt các nguồn tài nguyên thiên nhiên ô nhiễm môi trường sống… Và ngoài ra Việt Nam chúng ta đang phải đối mặt với nguy cơ mất rừng và tài nguyên rừng đang đe doạ cả nước, và trong thực tế tai hoạ mất rừng và cạn kiệt tài nguyên rừng đã xảy ra ở nhiều vùng, mất rừng là một thảm hoạ quốc gia Đất đai ngày nay bị suy thoái chất lượng đất

và diện tích đất canh tác theo đầu người, con người luôn sử dụng lãng phí tài nguyên

đất mà không nhận ra, biển và tài nguyên biển đang dần cạn kiệt và suy giảm hơn hết

là hậu quả của con người gây nên làm ô nhiễm do dầu mỏ, do chất độc từ các chất hóa học Chúng ta chưa biết cách sử dụng tài nguyên khoáng sản, tài nguyên sinh vật, các

hệ sinh thái… một cách khoa học và hợp lý làm nghèo tài nguyên của chính nước ta một nước ban đầu được đánh giá là giàu tài nguyên thiên nhiên Không chỉ những nguyên nhân hiện nay mà còn từ xưa, nước ta phải đối mặt với nhiều cuộc chiến tranh

đã khiến các chất độc hại đã và đang gây ra những hậu quả cực kì nghiêm trọng đối với môi trường thiên nhiên Việt Nam

Chúng ta cũng đã bắt đầu có những công trình nghiên cứu để tìm ra những nguyên nhân và phương án giải quyết tối ưu nhất về sự nguy cấp trầm trọng của môi trường sinh thái, một trong những nhiệm vụ hàng đầu của con người hiện nay Đi vào nghiên cứu vấn đề này thực chất cũng chính là đi vào nghiên cứu mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và xã hội Con người phải làm rõ được các mối liên hệ giữa tự nhiên - con người và nguyên nhân của sự biến đổi tự nhiên khiến con người cũng phải thích nghi theo

Môi trường là yếu tố quyết định sự tồn tại của con người và con người hiện nay đang tác động mạnh vào môi trường gây ra những hậu quả nghiêm trọng, mất cân bằng, mà con người lại phải gánh chịu ngược lại những hậu quả ấy Chúng ta biết môi trường sống của con người bao gồm môi trường tự nhiên và xã hội.Trong môi trường

đó con người chúng ta sinh tồn và phát triển Nếu một trong hai yếu tố tựu nhiên hoặc

xã hội bị ảnh hưởng thì sẽ gây ra hiệu quả mất cần làm biến đổi trật tự, mất cân bằng xảy ra thiên tai, vậy mà hiện nay con người đang trực tiếp làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường tự nhiên Vì vậy chúng ta phải hiểu được thực trạng môi trường hiện nay từ đó mới ý thức được việc bảo vệ môi trường sao cho hiệu quả, do tôi không thể đưa ra được số liệu cụ thể bài viết sẽ đưa ra tình trạng chung của môi trường hiện nay:

Thực trạng của môi trường hiện nay đang đi vào tình trạng cảnh báo vì với tình hình thế giới đang phát triển càng ngày càng cao, các nhà máy, công trình, xưởng sản xuất, trang thiết bị ngày càng hiện đại và thải ra môi trường rất nhiều chất độc hại khiến môi trường đang bị đe dọa ô nhiễm Môi trường toàn cầu đang cùng phải gánh chịu nhiều thảm họa như hạn hán, đói kém, thiên tai,lũ lụt Con người đang phải gánh chịu và chống chọi lại

Nguồn nước đang bị khan hiếm, khí hậu biến đổi thì nguồn nước cung cấp từ thiên nhiên là vô cùng khan hiếm, dẫn đến khan hiếm nước cho sinh hoạt Tuy nhiên

có nơi lại lũ lụt thiên tai, lũ quét làm phá hủy hệ sinh thái tự nhiên và nhân tạo trong khu vực Ngoài ra, một trong những mối quan tâm lớn là thiếu nước khiến nhu cầu về

vệ sinh y tế không được đảm bảo, liên quan trực tiếp với vấn đề này là việc tiếp cận với nước sạch Rất ít người trên toàn thế giới có đủ nguồn nước uống Điều này gây ra một vấn đề ảnh hưởng đến sức khỏe nghiêm trọng cho những người dân sống ở khu vực đó

Nạn chặt phá rừng ngày càng nhiều khiến: ngày nay thiên tai lũ lụt, hạn hán ngày càng nặng nề, đáng cảnh báo, nguyên nhân sâu xa là do phần rừng bị khai thác một cách vô tội vạ Nạn phá rừng hầu như xảy ra trên toàn thế giới, các tổ chức cây xanh trên thế giới đã cảnh báo rất nhiều về việc tàn phá hệ sinh thái cây xanh sẽ ảnh hưởng đến khí hậu toàn cầu Cuộc sống phát triển, nhu cầu tiêu thụ nhu yếu phẩm, thực phẩm tăng lên, dẫn đến con người phải phá bỏ nhiều diện tích rừng cho việc trồng trọt Xã hội phát triển, các đô thị, thành phố lớn mọc ra khiến các cánh rừng bị thay thế bởi các tòa cao ốc Khai thác khoáng sản, dầu và các tài nguyên khác cũng dẫn đến nạn phá rừng Với nạn phá rừng làm cho nhiều loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng Xói lở đất, biến đổi khí hậu đáng kể và trong một số trường hợp thiên tai như sạt lở đất

và lũ quét có thể là do, trực tiếp hoặc gián tiếp phá rừng

Biến đổi khí hậu toàn cầu: Trái đất hiện nay ngày càng tăng nhiệt độ một cách đáng kể trong những năm vừa qua đang làm cho thế giới không an tâm Biến đổi khí hậu trên thế giới dẫn đến thiên tai, động đất, sóng thần, lũ lụt ngày càng xuất hiện với mật độ nhiều và nặng hơn.Những báo cáo về sự tăng nhiệt độ trong mùa hè, mùa đông không đủ lạnh và khối lượng đất đóng băng cũng giảm Ảnh hưởng của nó không chỉ gây tử vong cho con người mà còn cho các loài khác sống ở hành tinh

Con người trực tiếp quản lí các chất thải nguy hại: dân số ngày càng tăng, vì vậy mà lượng tiêu thụ ngày càng lớn và lượng chất thải, thải ra môi trường ngày càng nhiều, việc quản lí nó cũng được đặt ra như một vấn đề cấp thiết Con người đã đưa ra nhiều hình thức xử lý như phân loại ra, một loại có thể phân hủy sinh học và một loại không thể phân hủy Nhưng không phải hầu hết được xử lí triệt để, do một phần là vấn

đề mất gốc trong lối sống của con người chúng ta, đó là chuyển động nhanh và nhẫn tâm trong suy nghĩ và hành động Vấn đề này thể hiện rõ ràng hơn xung quanh các

vùng đô thị của thế giới Các giải pháp sửa chữa nhanh chóng của các bãi chôn lấp và các trung tâm tái chế không được chứng minh Trong thực tế, tràn đầy các bãi chôn lấp, đặc biệt là ở các nền kinh tế phát triển trên thế giới, đang gây ra sức khỏe nghiêm trọng hơn và các vấn đề môi trường trong khu vực

Chúng ta không thể không đồng ý với việc bước theo đà phát triển của xã hội, hay nghiên cứu về thiết bị khoa học xã hội để đáp ứng sự thay đổi cuộc sống của chúng ta nhưng việc bảo vệ môi trường là vô cùng quan trọng, vì nó ảnh hưởng đến con người chúng ta Vấn đề thách thức khó khăn nhất đặt ra là làm thế nào để tuyên truyền nâng cao nhận thức và giáo dục người dân về sự thoái hóa các nguồn lực màu xanh Nhiều vấn đề mà nguyên nhân là bởi chúng ta làm theo lối sống, mà không có một ý thức về hậu quả Bạn hãy hiểu chúng ta chỉ có một hành tinh, chỉ có một nhà, chúng ta không thể mất nó để thõa mãn sự tham lam của chúng ta!

1.2 Phê bình sinh thái

Như ở trên chúng ta đã biết môi trường là yếu tố vô cùng cần thiết cho cuộc sống tồn tại của con người Môi trường cho chúng ta không khí để hít thở hàng ngày, cho chúng ta nước uống và là tất cả mọi thứ cần thiết cho cuộc sống của chúng ta Nhưng hiện nay môi trường đang bị chính chúng ta phá hủy, đang dần xấu đi vì thế yêu cầu đặt ra cho con người là mỗi ngày phải phát minh ra và tìm cách nhiều hơn và nhiều hơn nữa để bảo vệ môi trường trong hoàn cảnh đó phê bình sinh thái đã ra đời với sứ mệnh cao cả là phân tích và chỉ ra những căn nguyên văn hóa tư tưởng dẫn đến nguy cơ sinh thái, nghiên cứu quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên Không thể phủ nhận, phê bình sinh thái ra đời đã mang đến cho nghiên cứu văn học, mĩ học một góc nhìn mới, khai mở một không gian mới, mang đến một động lực phát triển mới, bổ sung cho những khoảng trống trong nghiên cứu văn học từ trước đến nay Hơn hết lí luận phê bình văn học đã trải qua nhiều lần chuyển trung tâm nghiên cứu, nhưng quan hệ giữa văn học và tự nhiên vẫn chưa thực sự được quan tâm đúng mức, điều này

ít nhiều tạo nên sự mất cân bằng trong hệ thống tri thức nghiên cứu Vì vậy ngày nay phê bình sinh thái đang dành được nhiều sự quan tâm hơn trong lĩnh vực văn học Tôi cũng xin đi vào tìm hiểu vấn đề này thông qua sáng tác văn học

1.2.1 Khái niệm

Để hiểu về phê bình sinh thái (eco - criticism) trước hết chúng ta đi vào hiểu sâu hơn về khái niệm của nó Trong nhiều tư liệu đã nghiên cứu và dịch thuật về lí

thuyết phê bình nhưng do vấn đề ngoại ngữ, và nguồn cung cấp tư liệu tôi sẽ chủ yếu đưa ra khái niệm về phê bình sinh thái trong cuốn rừng khô, suối cạn, biển độc và văn chương của Nguyễn Thị Tịnh Thi Đã chỉ ra một số khái niệm cụ thể sau:

Joseph Meeker với định nghĩa “sinh thái học văn học”: “sinh thái học văn học

là nghiên cứu về chủ đề và mối quan hệ của sinh vật học xuất hiện trong tác phẩm văn học” [18;139]

William Rueckert: sinh thái học văn học là “kết hợp giữa văn học và sinh thái học”, “cung cấp khái niệm sinh thái và sinh thái văn học cho văn học” “cung cấp khái niệm sinh thái học cho việc đọc ,giảng dạy và sáng tác văn học để từ đó phát triển thành môn văn hóa sinh thái” [18;139]

Năm 1990 trong công trình (Những) giá trị văn học, James S.Hans đưa ra định

nghĩa: “Phê bình sinh thái là nghiên cứu văn học (và các ngành nghệ thuật khác) từ bối cảnh xã hội và địa cầu Văn học không phải là một lĩnh vực tồn tại riêng và khác

và khác biệt với thế giới bên ngoài Vì vậy, nếu chúng ta nghiên cứu văn học giới hạn trong bản thân nó thì sẽ làm cản trở mối liên hệ rất quan trọng của văn học với các hệ thống khác, mà chính những mối liên hệ đó đã kết hợp biểu đạt mối quan hệ của chúng ta” [18;139-140]

Để thẩm định lại văn hóa nhân loại, tiến hành phê phán – nghiên cứu tư tưởng, văn hóa, mô hình Phê bình sinh thái với tư cách là một khuynh hướng phê bình văn hóa và văn học được hình thành rất sớm theo tài liệu dịch phê bình sinh thái cội nguồn của sự phát triển trong tuyển tập văn luận văn học sinh thái Trung Quốc và thế giới có cho biết phê bình sinh thái với tư cách là phê bình văn hóa và văn học đã được hình thành ở Mỹ vào giữa những năm 90 của thế kỉ 20, và xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới Và người đưa ra được khái niệm phê bình sinh thái và cũng là người khởi sướng, phát triển sinh thái là người Mỹ tên là Cheryll Glotfelty, trong những thuật ngữ đưa ra

về phê bình sinh thái thì định nghĩa của ông được nhiều người tiếp nhận nhất:“Phê bình sinh thái là phê bình bàn về mối quan hệ giữa văn học và tự nhiên”[18;145]

Chính học giả văn học người Mỹ Karl Kroeber là giáo sư tiếng Anh và văn học

so sánh tại Đại học Columbia người đã viết rộng rãi trên phê bình văn học và mối quan

hệ của nó đến môi trường sinh thái, văn học truyền thống và lịch sử nghệ thuật ông

cho rằng: “Phê bình sinh thái không phải đem phương pháp nghiên cứu sinh thái học, sinh vật hóa học, toán học hoặc phương pháp nghiên cứu của bất kì khoa học

tự nhiên nào khác vào phân tích văn học Nó chỉ dẫn nhập quan niệm cơ bản nhất của triết học sinh thái vào phê bình văn học mà thôi”[18;145] quan điểm này đã

chứng minh được bản chất của phê bình sinh thái là ở quan niệm cơ bản nhất của triết học sinh thái được đưa vào văn học

1.2.2 Lịch sử phát triển

Phê bình sinh thái đang dần lan truyền khắp mọi nơi, và đã có nhiều thuật ngữ liên quan đến nó ra đời như chủ nghĩa sinh thái, văn học sinh thái, phê bình xanh, sinh thái học lãng mạn… nhưng không phải ngày nay thuật ngữ này mới được biết đến mà trong tài liệu về sinh thái học cho biết từ những năm 70 của thế kỉ XX thì các tác phẩm văn chương thế giới đã có nhiều tác phẩm đề cập đến sinh thái Để hiểu rõ hơn về thuật ngữ “phê bình sinh thái” chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu lịch sử phát triển qua ba giai đoạn chính, được nhìn từ tiến trình nghiên cứu và hoạt động khoa học của các học giả

và các tổ chức trên thế giới Đồng thời căn cứ theo những tài liệu tôi đã đọc được về nguồn gốc phát sinh và sự phát triển của phê bình sinh thái qua các bài viết Thì tôi đồng ý theo cách của Nguyễn Thị Tịnh Thi chia phê bình sinh thái thành ba giai đoạn

sau: giai đoạn hình thành từ 1972 đến 1990, giai phát triển từ 1991 đến năm 2007,

giai đoạn phát chuyển hướng từ 2008 đến nay [18;179]

1.2.2.1.Giai đoạn đầu (từ năm 1972 đến 1990)

Ngay từ đầu thế kỉ XX năm1902 học giả người Mỹ Fr lancis W Halsey 1919) là người đầu tiên đưa ra khái niệm “văn học tự nhiên” (Natural literture) nhưng phải đến năm 1972 thì khái niệm phê bình sinh thái mới được cho là manh nha, đánh dấu sự ra đời của phê bình sinh thái của học giả người Mỹ Joseph W Meeket xuất bản

(1851-chuyên luận sinh thái học với nhan đề Hài kịch của sinh tồn và ông trở thành người

khởi xướng, đề xuất nghiên cứu “quan hệ giữa nhân loại và các chủng tộc khác”,

“phải nhìn nhận và khám phá một cách tỉ mỉ, chân thành ảnh hưởng của văn học đối với hành vi nhân loại và môi trường tự nhiên” Tác giả còn thử phê bình kịch Hi

La cổ đại, Date, Shakespeare và một số tác phẩm văn học đương đại Cũng năm đó, một học giả người Mĩ khác Karl Kroeber đã viết một bài trên tạp chí có ảnh hưởng rất lớn trong giới phê bình phương Tây - Tạp chí của hội nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại, dẫn nhập khái niệm “sinh thái học” (ecology) và “tính sinh thái” (ecological) vào

phê bình văn học… Năm 1973 Raymond William xuất bản cuốn Nông thôn và thành

thị, ông đứng trên lập trường của chủ nghĩa chủ thể sinh thái từ đó phân tích nội hàm

và diễn biến văn học Năm 1978 thuật ngữ phê bình sinh thái chính thức được đề xuất

do William Rueckert người đầu tiên sử dụng khái niệm “phê bình sinh thái” (ecocriticism), đề xướng một cách rõ ràng “kết hợp hợp văn học và sinh thái học”, nhấn mạnh rằng nhà phê bình “phải có cái nhìn sinh thái học”, cho rằng nhà lí luận văn nghệ nên “xây dựng đƣợc một hệ thống thi học sinh thái”[18;181] trong bài viết

có tiên đề “văn học và sinh thái” sau đó sinh thái học phát triển với nhiều bài viết mới

Nhưng tóm lại ở giai đoạn này phê bình sinh thái mới bắt đầu manh nha, việc

nghiên cứu phê bình sinh thái nhằm mục đích phê phán thuyết con người là trung tâm

(Anthropocentrism) tồn tại trong tư tưởng nhân loại Những bài viết chưa có những đặc

trưng nổi bật của phê bình sinh thái mới chỉ có những bài viết về “văn học môi trường” (environmental literature) hoặc “lối viết tự nhiên” (Nature writing) Nhưng đó cũng là tiền đề để phê bình sinh thái ngày càng phát triển ở giai đoạn sau

1.2.2.2 Giai đoạn hai (từ năm 1991 đến 2007)

Nếu ở giai đoạn đầu sinh thái học mới bắt đầu manh nha thì đến giai đoạn này phê bình sinh thái bước vào thời kì phát triển nhất với nhiều hội nghị hội thảo khoa học bàn về phê bình sinh thái: năm 1991 có hội thảo khoa học bàn về “Phê bình sinh thái: xanh hóa mối nghiên cứu văn học” do Harold Fromm tổ chức, Cùng Năm 1991 giáo sư Jonathan Bate Đại học Liverpool nước Anh cho xuất bản chuyên luận Sinh thái học của chủ nghĩa lãng mạn: Wordsworth và truyền thống môi trường, nghiên cứu văn học lãng mạn từ góc độ sinh thái học Trong cuốn sách này, Bate cũng sử dụng thuật ngữ phê bình sinh thái, ông gọi nó là “phê bình sinh thái của văn học” (literary ecocriticism) Có học giả cho rằng, sự xuất hiện của chuyên luận này đánh dấu bước

mở đầu của phê bình sinh thái Anh Cuốn sách có tính nền tảng cho phê bình văn sinh thái ở Anh này đã “trở thành kinh điển” Cũng năm đó, Hội Ngôn ngữ học hiện đại tiến hành hội thảo khoa học với chủ đề “Phê bình sinh thái: xanh hóa nghiên cứu văn học” [5] đến 1992 phê bình sinh thái trở thành thuật ngữ văn học được công nhận rộng rãi qua việc thành lập tổ chức chuyên nghiệp mang tính quốc tế tại đại học Nevara Mỹ mang tên “Hội nghiên cứu văn học và môi trường”Mùa xuân năm 1993, Tạp chí phê

bình sinh thái của ASLE đầu tiên được xuất bản phát hành mang tên Nghiên cứu liên

nhiều cuốn sách được viết và xuất bản Đến năm 2007 bắt đầu xuất hiện các tác giả có

tác phẩm viết về phê bình sinh thái rõ nét, điển hình ta phải kể đến cuốn “giới thiệu

phê bình đầu thế kỷ XXI” Julian Wolfreys chủ biên có nhiều bài viết trong cuốn sách

này đề cập trực tiếp đến phê bình sinh thái, và đặc biệt chương 7 của cuốn sách này đã giới thiệu một cách rõ ràng về phê bình sinh thái từ việc “khiến cho tình trạng sinh thái lâm vào tình trạng khủng hoảng như ngày nay đến việc tìm từ văn bản tự nhiên để tái cấu trúc văn bản” [18;233] Và đặc biệt là tuyển tập phê bình sinh thái đầu tiên ở Ấn

Độ Tập tiểu luận phê bình sinh thái (Essays in Ecocriticism) tác giả của tuyển tập này

không chỉ riêng Ấn Độ mà còn ở các nước khác như Nhật Bản, Trung Quốc, Úc, Mỹ Điều đặc biệt là nội dung của tuyển tập này là những nghiên cứu mới về sinh thái học trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, tôn giáo, xã hội, giáo dục, triết học, văn học đã tạo lên những đặc điểm mới cho phê bình sinh thái

Sự hình thành và phát triển của phê bình sinh thái qua giai đoạn hai đã khẳng định vị trí của phê bình sinh thái trên thế giới, đồng thời gắn kết các ngành khoa học lại với nhau

1.2.2.3 Giai đoạn chuyển hướng (từ năm 2008 đến nay)

Giai đoạn này được đánh giá là giai đoạn chuyển hướng của phê bình sinh thái

từ lý luận phê bình, phương pháp phê bình, đối tượng phê bình

Người mở đầu cho giai đoạn này đó là Scott Slovic, người được xem là đi giữa

lí tưởng sinh thái bởi ông đã đề xướng nguyên tắc kết hợp giữa lí tưởng sinh thái, học

thuật sinh thái và trách nhiệm sinh thái qua cuốn sách Đi xa để suy nghĩ Ông nghiên

cứu rất nhiều về đề tài môi trường đồng thời ông đã đề xuất nhiều ý kiến để ứng phó với nguy cơ Ông cho rằng “trách nhiệm sinh thái chính là sự dung hợp của tích cực

nhập thế và suy nghĩ sâu sắc của xuất thế” [18;235] được gải thích là nhà phê bình

sinh thái cần tham gia vào các hoạt động xã hội, tận hưởng tự nhiên phong phú, trải nhiệm văn hóa đa dạng, cứu giúp tự nhiên lúc lâm nguy, chăm sóc văn hóa suy thoái, hòa hợp với tự nhiên, tiến hành nghiên cứu chuyên sâu Sau đó có nhiều công trình

khác như “sinh thái học và văn học” của Bryan L Năm 2009 Peter Barry xuất bản Lý

thuyết nhập môn: giới thiệu về lý thyết văn học văn hóa Năm 2010 Kimberly N

Ruffin xuất bản cuốn Màu đen trên trái đất: truyền thống văn học sinh thái của người

Mỹ gốc Phi Qua những công trình nghiên cứu nổi bật trên, có thể thấy phê bình sinh thái ngày càng phát triển từ xem xét văn bản môi trường, có cái nhìn mới trong văn học kinh điển, nghiên cứu tự nhiên trong tác phẩm đến mở rộng nghiên cứu trong nhiều thể loại và xây dựng lí luận phê bình, chuyển từ cái nhìn tự nhiên một cách thu

hẹp đến cái nhìn phê bình sinh thái - xã hội với những vấn đề rộng hơn như “liên ngành, đa văn hóa và mang tính quốc tế” với “tái kết nối tính xã hội và tính sinh thái” [18;251] nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại và hình thức khác ngoài văn bản viết giúp nội dung của phê bình sinh thái dần thay đổi hoàn thiện, đồng thời hướng tới mục tiêu góp phần thay đổi thái độ của con người với tự nhiên

1.2.3 Khuynh hướng

Môi trường đang đi vào con đường hẹp, yêu cầu đặt ra cho văn học là phải tìm cho nó một con đường mới, con đường mà ở đó “môi trường sinh thái” được mở rộng hơn được đề cao, được quan tâm chú ý Trải qua một quá trình dài “Phê bình sinh thái” với nhiều công trình nghiên cứu rộng ở các nước phương tây và đang dần bước chân vào Việt Nam nhằm thực hiện và đạt được mục đích cuối cùng là bảo tồn thiên nhiên, tuyên truyền cho con người hiểu về sinh thái, tìm ra cách khắc phục và ý thức hơn Đi vào tìm hiểu lí thuyết phê bình sinh thái, tôi đi vào tìm hiểu hai khuynh hướng chính là

Sinh thái học chiều sâu (Deep ecology) do Arne Naess đề suất vào năm 1982 khuynh

hướng này cho rằng :ngày nay cái cần thiết là mở rộng tư duy sinh thái vào trong “trí tuệ sinh thái” Và từ “Trí tuệ” nó liên quan đến “luân lí, chuẩn tắc, thực tiễn và nó chuyển từ khoa học sang trí tuệ, khuynh hướng này coi thiên nhiên là trung tâm, coi trọng hoạt động bảo vệ và phát triển tài nguyên Khuynh hướng này có hai nguyên tắc

là “tự ngã thực hiện” và “bình đẳng” được xây dựng trong nguyên tắc “sinh thái là

trung tâm” [7] Hải Ngọc dịch trong Những tương lai của phê bình sinh thái và văn

học cho rằng: “Cách tiếp cận này chủ yếu tập trung xung quanh những sáng tác về đề

tài thiên nhiên, quan tâm đến khả năng của văn chương trong việc tạo nên những khuôn mẫu về các giá trị mà ở đó môi trường là trung tâm (ecocentric values), cũng như chú ý đến những cách miêu tả của văn chương về những mối quan hệ về mặt sinh học, tâm lý học và tâm lý giữa con người và thế giới tự nhiên” khuynh hướng này có

nghĩa là hướng tới cả việc “bảo tồn tự nhiên” và cũng chú ý đến “cách miêu tả văn

chương về mặt sinh học,tâm lí học và tâm lí giữa con người và tự nhiên” [12] Tuy nhiên khuynh hướng này chỉ mang tính thu hẹp nó chỉ “quan tâm đến trạng thái gắn với nơi chốn (place-attachment) ở phạm vi địa phương hay vùng miền” vì vậy sinh thái học ngày càng được đi sâu hơn, và ngày càng phải tìm ra nhiều hướng nghiên cứu mới

Bởi khuynh hướng sinh thái học chiều sâu ra đời mà vẫn tồn tại nhược điểm, hơn nữa khuynh hướng này chưa được hoàn chỉnh và đầy đủ nên bước sang thế kỉ XXI

đã ra đời khuynh hướng mới, gọi khuynh hướng này là hướng nghiên cứu xã hội trung

tâm luận tức là lấy “xã hội làm trung tâm”, hướng nghiên cứu này ra đời đã mở rộng

phạm vi nghiên cứu “nó dịch chuyển mối quan tâm về nơi chốn từ phạm vi địa phương sang phạm vi xuyên quốc gia hay toàn cầu” hướng nghiên cứu này đi vào nghiên cứu những vấn đề mới, mang tính bao quát hơn hết là “giờ đây giới nghiên cứu lại tập trung vào mảng văn học về thành phố và quá trình công nghiệp hóa cũng như vấn đề công bằng, bất công môi trường cùng những vấn đề xã hội liên đới, đặc biệt trong bối cảnh mà những vấn đề về sắc tộc, về các nhóm thiểu số, cộng đồng bản địa, chủ nghĩa hậu thực dân, cộng đồng lưu vong và chủ nghĩa thế giới trở thành mối quan tâm hàng đầu”[12]

Hai khuynh hướng này đều quan trọng trong phê bình sinh thái, với thời kì đầu người ta sử dụng khuynh hướng sinh học trung tâm luận là chủ yếu, khi sinh thái học ngày càng đòi hỏi sự chuẩn mực về cả lí thuyết đến thực tiễn thì sinh thái học xã hội trung tâm luận ra đời và đảm bảo được yêu cầu cấp thiết của xã hội Kêu gọi và tuyên truyền với một phạm vi lớn hơn

Tiểu kết: Trong chương 1, chúng tôi đã tập trung làm rõ những định nghĩa,

những đặc điểm về những vấn đề liên quan đến lí thuyết phê bình sinh thái nói chung

và lí thuyết phê bình sinh thái nói riêng, như: “sinh thái” ,“sinh thái học”, “tự nhiên”,

“môi trường và môi trường sinh thái”, “con người với quan hệ sinh thái” để đưa ra lí thuyết quan trọng nhất “phê bình sinh thái Như vậy, từ sinh thái và sinh thái học để đưa ra quan niệm giá trị mới, phản ánh sự phát triển hài hòa giữa con người và tự nhiên, là một trong những khía cạnh mà sinh thái học muốn đề cập đến Còn Tự nhiên

đi vào giải thích khái niệm này tôi muốn hướng đến vấn đề mà trọng tâm của lí thuyết phê bình sinh thái muốn đề cập đến xuyên suốt toàn bộ tiến trình nghiên cứu Đồng thời với khái niệm môi trường và môi trường sinh thái giúp chúng ta có cái nhìn bao quát về những vấn đề liên quan đến môi trường sống của sinh vật, những điều kiện xung quanh liên quan đến sự sống của sinh thể Từ những yếu tố trên đưa ra khái niệm

phê bình sinh thái trong văn học một cách đơn giản là: nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên

Chương 2 THIÊN NHIÊN VÀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN CỦA CHZ AITMATOV

Dù có trải qua bao nhiêu thời kì, bao nhiêu chặng đường đi nữa thì văn học và

tự nhiên vẫn sẽ luôn gắn bó như hình với bóng, thiên nhiên nằm sâu trong ngòi bút của từng nhà văn và đổ bóng lên từng trang giấy Chính nhờ những đặc tính ấy khiến cho văn học trở thành một góc nhìn không thể thiếu để hướng vào thiên nhiên là tầm nhìn

bổ trợ đắc lực của khoa học vì vậy sinh thái học nhân văn trở thành người bạn đồng hành cùng sinh thái học phát triển và ngày càng phổ biến từ từ Â-Mỹ tới Á-Phi Và trong kỉ nguyên chuyển mình của sinh thái học nhân văn, thì quan sát thiên nhiên trong văn học nghệ thuật có thể giúp chúng ta hiểu được quan niệm của người sáng tạo về thế giới bên ngoài, cũng như nhận thức của họ về mối quan hệ thiên nhiên - con người Thiên nhiên sẽ được hình dung và thể hiện theo những chuẩn mực riêng về tư tưởng, thẩm mỹ hay văn hoá khác nhau Thuộc một trong số nhà văn có sức ảnh hưởng trong văn học, đặc biệt là về tư tưởng nghệ thuật viết Các tác phẩm của ông đều gắn với với hình ảnh thiên nhiên, về môi trường sống đó chính là nhà văn, nhà đối ngoại người Kyrgyzstan, người được mệnh danh là ca sĩ của núi đồi và thảo nguyên - Chz Aitmatov

2.1 Thiên nhiên

Vẻ đẹp của thiên nhiên quá đỗi gần gũi và quen thuộc với con người, nó chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống sinh hoạt trong phong tục tập quán và đóng góp một phần không nhỏ vào sự phát triển của đất nước ấy

Chz Aitmatov - nghệ sĩ trên thảo nguyên Kirghizia, người cất lên những lời ca

êm ái, dịu dàng nhưng cũng rất đỗi hào hùng về thiên nhiên và con người của đất nước Trung Á này Để từ đó sáng tác của Aimatov đã vượt qua những cánh đồng tiểu mạch, những con đường rợp bóng sồi xanh và những ngôi làng nằm yên dưới chân núi đến với độc giả của các quốc gia trên toàn thế giới Mỗi lần đọc tác phẩm của ông, dường như đất nước xa xôi ấy lại hiện lên với vẹn nguyên vẻ đẹp của nó: dân dã, mộc mạc trong cảnh sắc và đáng yêu, đáng quý trong tình người Tất cả đất, trời, sông, núi, biển, thảo nguyên, rừng cây, khí hậu đều hiện lên với vẻ đẹp nguyên sơ, hiền hòa, rực rỡ Đồng thời, thiên nhiên còn là nguồn sống của con người, là nơi cưu mang, nuôi dưỡng

và chở che cho mọi sinh vật trên trái đất

2.1.1 Tươi đẹp và hiền hòa

Chinghiz Aitmatov dùng ngòi bút của mình viết nên cái độc đáo, khiến cho những tác phẩm của ông có giá trị và lưu dấu trong lòng bạn đọc Ông đã tái tạo lại trong tâm hồn chúng ta vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên mới mẻ nhưng không mất đi cái vẻ nguyên sơn, đã đi qua rồi lại hiện lại với vẻ đẹp đẽ nhất, của cái thủa ban sơ lúc

đầu… vẻ đẹp thiên nhiên đó ta phải kể đến trong tập truyện Con tầu trắng Yêu cầu

trong nghiên cứu văn học hiện nay đặt ra là nghiên cứu văn học phải tôn trọng nguyên tắc thẩm mĩ Thì trong văn học nhìn từ lí thuyết phê bình sinh thái cũng vậy, nếu xa rời nguyên tắc thẩm mĩ thì sẽ đánh mất tính văn học và sẽ không còn là phê bình văn học nữa Bởi vậy trong quá trình tìm hiểu tác phẩm của Aitmatov, chỉ ra những nhân tố sinh thái, đó là mối quan hệ qua lại giữa con người và tự nhiên Để từ đó chúng ta có thể nghiên cứu vấn đề phê bình sinh thái ngay trong bản thân của sự vật Bằng cách tìm hiểu vẻ đẹp của thiên nhiên thông qua hình ảnh thảo nguyên, rừng, biển Và đó chính là cái sâu xa nhất mà vấn đề sinh thái muốn đề cập đến, chúng ta cần phải tìm hiểu trong văn học sinh thái, hơn hết là vai trò và tác động của phê bình sinh thái đến những người tiếp nhận vấn đề sinh thái

Đọc tác phẩm của Aitmatov, người đọc không bao giờ quên được hình ảnh ngôi làng Ku-ku-rêu hoang sơ với nhiều thung lũng thảo nguyên và đặc biệt là hình ảnh hai cây phong mà nhà văn đã xây dựng lên “chúng luôn hiện ra trước mắt hệt như những ngọn hải đăng trên núi” [2;349] Nhà văn đã hóa thân vào nhân vật tôi, người họa sĩ đã

vẽ lại hình ảnh hai cây phong mà từ xa nhìn lại ngỡ như thấy những ngọn hải đăng đặt trên núi Ngọn hải đăng ấy tỏa ánh sáng soi đường, dẫn dắt những con tàu cập bến Còn hai cây phong kia cũng đã từng làm nhiệm vụ chỉ lối dẫn đường cho biết bao nhiêu người con của làng Ku-ku-rêu hướng về, tìm về quê hương nơi mình sống và gắn bó Sự gắn bó ấy vừa là kỉ niệm vừa là tình yêu của chính con người với thiên nhiên

Nếu với truyện Người thầy đầu tiên ta ấn tượng với hình ảnh hai cây phong thì

đến với nhiều tác phẩm khác của Aitmatov sự ấn tượng ấy sẽ được mở rộng ra với không gian rộng lớn hơn - một bức tranh thiên nhiên toàn cảnh Bức tranh thiên nhiên

ấy hòa quyện tình cảm giữa con người với thiên nhiên, là sự tưởng tượng độc đáo sinh

động là sự hoang sơ, hùng vĩ Đó là vẻ đẹp thiên nhiên qua ba tác phẩm Vĩnh biệt

Gunxaru, Con tàu trắng, Con chó hoang chạy ven bờ biển

Khi bạn cảm nhận được vẻ đẹp phong phú giàu có của thiên nhiên trong tác phẩm của Aitmatov thì lúc ấy bạn sẽ thấy như “hoá thân của thiên đường, của sự hoà đồng nguyên thủy thuở xưa” Khi đọc tác phẩm của Aitamtov ta thấy hiện nên bức tranh thiên nhiên vùng núi đồi thảo nguyên Kyzgyzstan, khiến ta như cảm thấy chính mình được đặt chân đến nơi đây, được cảm nhận và hòa mình với tình yêu nguyên thủy thuở xưa, khi con người còn tôn thờ tự nhiên Đó chính là vẻ đẹp của bức tranh vùng núi non Tian Shan bao phủ bởi đất và nước, được Aitmatov tái hiện lại trên những trang văn của mình với đủ bốn mùa trong năm, những thời khắc giao nhau trong ngày, mỗi thời khắc một vẻ, mỗi mùa là mỗi cảm nhận riêng thật đặc sắc thật độc đáo,

và hơn hết thiên nhiên gắn liền với cuộc sống con người đi liền với cảm xúc, với những cuộc vui chơi giữa vẻ đẹp hồng hoang nhẹ nhàng, mát dịu mà chỉ miền núi đồi thảo nguyên Trung Á mới có vậy Vẻ đẹp thiên nhiên ấy được nhà văn tái hiện lên qua

Vĩnh biệt Gunxarư Bức tranh thảo nguyên thung lũng xanh tươi với những rặng núi

cao tuyết phủ Kizghizia với những đàn ngựa buông vó thênh thang Con ngựa Gunxaru khỏe khoắn, đôi mắt có hồn Bụi gió thảo nguyên khuất phục dưới chân nó:

“Mặt trời chiếu sáng giữa hai cơn mưa, cỏ đâm lên dưới móng Những đồng cỏ xanh rờn, tuyết trắng ngời long lanh trên những đỉnh núi” [1;43], “Một cánh đồng cỏ ướt đẫm nằm lọt giữa núi đồi và rung rinh chòng chành, cái thế giới kì diệu và khó tưởng tượng nổi ấy, ở đó vầng mặt trời hí vang, nhảy nhót trên những ngọn núi” [1;21] chỉ qua những câu văn ngắn miêu tả thiên nhiên ta đã thấy hiện lên sự cuốn hút với tính từ chỉ màu sắc “xanh rờn”, hay miêu tả sự trong sáng, sinh động qua từ “long lanh” và các động từ như “chiếu sáng”, “đâm lên” những động từ chỉ sự linh hoạt hí vang, nhảy nhót và một loạt các từ láy như “long lanh”, “rung rinh” , “chòng chành”, “nhảy nhót”

ta đã thấy được vẻ đẹp thiên nhiên trong tác phẩm không chỉ đẹp mà còn sinh động và đầy hấp dẫn Không dừng lại ở đó, thiên nhiên trong truyện còn tạo lên vẻ đẹp qua đặc điểm của từng mùa trong năm Qua không gian thảo nguyên từ mùa xuân ấm áp đến những cơn gió tuyết lạnh giá của mùa đông, từ sự bình yên của không gian đến những cơn giông dữ dội đột ngột kéo về Đó cũng là hình ảnh thiên nhiên thơ mộng với nhiều màu sắc, luôn thay đổi theo mùa, mỗi mùa mang những nét đẹp rất riêng Hình ảnh mùa xuân :“Bầu trời ngồn ngộ mây trắng lùi mãi ra xa Bầu trời rộng lớn, cao vút, trong trẻo… con sơn ca cất cánh bay vụt lên…vút lên cao và cất tiếng hót líu lo” [1;94] “Đất xanh rờn tươi cười dưới ánh mặt trời”[1;111], “Một ngày sáng sủa, tran

hòa ánh mặt trời Mùa xuân nheo nheo mắt dưới nắng, phô ra mái tóc xoăn óng ả, lá non mới trổ, bốc khói trên cánh đồng mới cày và biến hình thành cỏ non mọc ngay dưới chân người, trên những đường mòn” [1;119] mùa xuân hiện nên qua những dấu hiệu mà chỉ mùa xuân mới có như chú chim sơn ca cất tiếng hót líu lo, cỏ cây được miêu tả với tính từ chỉ màu sắc “ xanh rờn” , hình ảnh những chiếc lá non mới trổ hình ảnh thiên nhiên mùa xuân ấy còn được tác giả liên tưởng tới một cô gái nheo mắn dưới ánh nắng vàng, với mái tóc xoăn óng ả nổi bật lên dưới ánh nắng Qua những từ ngữ miêu tả bức tranh xuân với cả âm thanh và màu sắc, đã làm bật lên đặc trưng riêng

mà chỉ mùa xuân mới có Cảnh sắc tươi mới đẹp đẽ ấy được coi là một thuộc tính trong quan hệ tương ứng giữa các màu, muôn vàn sự chuyển tiếp của màu sắc gắn liền với ký ức cuộc đời ông già Tanabai và con ngựa Gunxarư Nếu như mùa xuân đẹp với

vẻ dịu dàng thì mùa Đông lại mang vẻ lạnh lùng được nhân cách hóa “rồi mùa đông lại ập đến, nó cưỡi con lạc đà trắng phóng đến” [1;97] đặc điểm của mùa đông là màu trắng của tuyết được nhà văn Aitmatov biến thành hình ảnh của con lạc đà có màu trắng, tạo lên vẻ đẹp đặc trưng của mùa đông mà không mất đi đặc điểm về màu sắc vốn có Bức tranh mùa đông ấy qua hình ảnh núi tuyết thật tinh khôi, tôn lên vẻ đẹp của cảnh vật xung quanh tác động đến lòng người: “Núi đã tiến gần hơn về phía đông, tuyết mới tinh, trắng xóa trên chỏm Tuyết tôn vẻ đẹp của núi lên biết trừng nào Tanabai co ro vì tuyết nhiều quá và vạn vật tươi mới quá, ông cảm thấy lòng buồn tê tái” [1;148-149] Đó là bức tranh thiên nhiên với không gian cao xa, khoáng đạt vùng Kizghizia, khiến chúng ta chỉ đọc vài dòng miêu tả bức tranh mùa đông ấy người đọc dường như cũng cảm thấy vẻ đẹp bất tận của miền đất đó Vẻ đẹp mùa xuân và mùa đông trong sáng tác của Aitmatov chúng ta không thể nào nói hết, viết hết được nó mang sắc thái của riêng từng mùa, còn với vẻ đẹp của mùa thu lại bật lên màu sắc riêng của nó, đẹp không kém gì mùa Xuân và mùa đông: “Sắc đỏ úa như đám cháy không khói lan khắp dải rừng cây cỏ mọc trên sườn núi dốc đứng, chạy ngược từ sát

bờ sông lên tới khu rừng thông đen Chói rực nhất- hừng lên một màu đỏ tía-và bền bỉ nhất, ” [1;330] và mùa hè không được nhà văn miêu tả cụ thể mà ta nhận ra qua một

số biểu hiện của hai mùa này

Vẻ đẹp thiên nhiên trong những trang văn của Aitmatov không chỉ đẹp qua các mùa mà còn qua các khoảnh khắc như khi mặt trời buổi sáng lung linh màu sắc ban ngày nhường chỗ cho khoảnh khắc bóng đêm huyền bí và nổi bật lên là hình ảnh ánh

trăng: “Rồi trăng lên Núi nhẹ nhàng nhô ra từ trong bóng tối và nghiên ngả nhịp nhàng dưới ánh trăng vàng rượi Sao trời mỗi lúc một rực sáng hơn, mỗi lúc một xuống gần mặt đất hơn” [1;49] Hình ảnh ánh trăng được nhà văn miêu tả bằng tính từ

“vàng rượi” gợi cho ta cảm nhận được ánh sáng chan hòa tỏa ra vừa đẹp mà còn đem đến cho con người cảm giác dễ chịu, đồng thời vẻ đẹp của những ngôi sao tạo nên một bầu trời lung linh, huyền ảo Khi ánh trăng biến mất vẻ đẹp của sao trời nhường chỗ cho vẻ đẹp khác lạ của bóng tối: “Đằng sau là chiếc xe ngựa bị bỏ lại, còn ở đằng trước, phía tây, bóng tối màu tím thẫm đã bao phủ mặt đường Đêm tràn lan trên thảo nguyên không một tiếng động, chùm lấp núi non, xóa nhòa chân trời” [1;52] Nếu như màu của ánh trăng là “Vàng rượi” thì màu của bóng tối lại là màu “tím thẫm” gam màu trầm hơn, bao trùm không gian, tạo vẻ đẹp huyền bí rất riêng và khác lạ Quả là một bức tranh tuyệt đẹp, không thể dùng hội họa, điêu khắc có thể tạo lên được mà bức tranh tuyệt đẹp này Chỉ có ngôn từ nghệ thuật tài hoa của nhà văn Aitmatov mới tạo lên vẻ đẹp đến thế

Nhà văn Aimatov đã chuyển điểm nhìn trần thuật để bổ sung những góc nhìn khác về thiên nhiên Từ điểm nhìn qua cảm nhận của chú ngựa Gunxarư: “Chà, sáng sủa quá! Không khí tươi mát biết bao! Hai cánh mũi thính nhạy của Gunxarư phậm phồng hít không khí mùa xuân ngây ngất vào lồng ngực Thoang thoảng mùi lá đăng đắng, mùi đất xét ẩm” [1;121], người đọc thấy được vẻ đẹp thiên nhiên mang một cái

gì đó rất riêng biệt Qua từ láy miêu tả mũi chú ngựa “phập phồng” sau cơn mưa, làm

ta cảm thấy không khí ấy thật dễ chịu thỏa mái khiến Gunxarư như muốn hít đầy lồng ngực mình vậy Và quang cảnh sau cơn mưa với màu sắc tươi mới hơn, sáng sủa hơn, đẹp hơn gấp bội nó đẹp như chưa bao giờ được đẹp mà trong những ngày hè nóng không thể cảm nhận được, không thể có Chỉ có khi trận bão qua đi mới cảm nhận được hơi ẩm của mưa, mùi của lá, của đất Đồng thời vẻ đẹp thiên nhiên còn là sự nuối tiếc của chính con vật khi không được thỏa thích với bầy của nó trên thảo nguyên tươi đẹp: “Lần cuối cùng Gunxarư nhìn thấy thảo nguyên rộng lớn, những đàn ngựa nhởn nhơ đi đây đi đó nơi khoảng rộng bao la Trên trời những con ngỗng xám đang bay, vẫy cánh, gọi nhau ” [1;124] hình ảnh thiên nhiên vừa đẹp, vừa buồn khiến cả con vật lẫn ông già Tanabai tiếc nuối

Cảnh sắc thiên nhiên ấy còn được nhìn qua con mắt của người kể truyện Thiên nhiên vùng Kyzgyztan thật nên thơ: “Ở trong núi tháng 10 là cả một tháng khô hanh và

thiên nhiên khoác một bộ áo óng ánh vàng Chỉ có hai ngày đầu, trời đổ mưa và trở lạnh, sương mù bao phủ khắp nơi Nhưng rồi qua một đêm tất cả những gì u ám đã tan biến đâu hết, và buổi sáng ra khỏi lều núi đã tiến gần hơn… tuyết mới tinh, trắng xóa trên chỏm, tuyết tôn vẻ đẹp của núi nên biết chừng nào! Núi cao sừng sững dưới vòm trời thanh khiết tuyệt vời, nổi rõ từng nét trong trong ánh sáng và bóng tối, như thể vừa được Chúa tạo dựng nên Không gian vô tận xanh thăm thẳm… Giữa lòng khoảng không vô cùng, ở nơi xa xăm xanh thẳm kia Ta mường tượng thấy cái xa vời huyền ảo của vũ trụ” [1;148] Bằng tài quan sát tinh vi của mình, Aitmatov đã vẽ lên bức tranh thiên nhiên với đầy màu sắc, màu vàng sáng nóng “óng ánh vàng” màu trắng tinh khiết, trinh bạch “trắng xóa” màu xanh huyền bí “xanh thăm thẳm” , với không gian thoáng đãng rực rỡ đa sắc màu làm bật lên nét đẹp riêng của thiên nhiên Qua đó ta

thấy thiên nhiên trong Vĩnh biệt Gunxarư hiện lên với vẻ đẹp trọn vẹn thông qua

những điểm nhìn bổ sung được tác giả tạo nên thông qua thủ pháp đa điểm nhìn và di động điểm nhìn Việc thay đổi điểm nhìn còn giúp tác giả khắc họa một thiên nhiên sinh động, có hồn, đầy màu sắc và dường như đang cựa quậy, tuôn trào nguồn sống

Nếu cảnh thiên nhiên trong Vĩnh biệt Gunxarư điệu đà như một cô gái Nga, thu

hút trong màu sắc, mượt mà như cỏ cây, nhẹ nhàng và gần gũi thì thiên nhiên trong

Con tàu trắng lại sinh động, tươi vui, tinh khôi và mới mẻ qua cái nhìn đầy chất thơ,

mơ mộng của một cậu bé Đó là bức tranh toàn cảnh nhìn từ xa, của núi rừng nơi ông Mômum và cậu bé sinh sống “con đường cho xe chạy tới đây khởi đầu từ ven hồ Ixxưc-kun…đến núi Karaum, đường từ đáy lũng hẹp leo lên cao, rồi lại đổ xuống theo sườn núi dựng đứng trơ trụi ” [1;260] tái hiện lên một khu rừng với vẻ đẹp hoang sơ, với hình ảnh của sườn núi chứa đầy tính hiện thực “dựng đứng trơ trụi” qua đó khắc họa lên những vất vả cực khổ của con người sinh sống nơi đây Khi đến gần bức tranh

ấy qua điểm nhìn của trẻ thơ qua sáng tác của Aitmatov thì ta lại thấy nó mang một nét độc đáo khác biệt, từ điểm nhìn trẻ thơ ta thấy có sự khác biệt, tác giả Aimatov như viết về tự nhiên dưới một cảm quan mới - cảm quan sinh thái Sự khác biệt về điểm nhìn đó, dẫn đến sự thay đổi quan niệm về tự nhiên, vai trò của tự nhiên có sự thay đổi Các ước lệ về tự nhiên bị phá vỡ, thay vào đó là quan niệm về một tự nhiên tự trị, tồn tại bên ngoài con người, không còn phụ thuộc vào bàn tay con người với quan niệm Tự nhiên có sinh mệnh độc lập Quan niệm đó đã tạo nên vẻ đẹp thiên nhiên qua góc nhìn trẻ thơ vô cùng ngộ nghĩnh, đẹp đẽ, khiến ta như cảm nhận rằng mình lạc