Phát triển năng lực tự học cho học sinh trường THPT chuyên nguyễn thiện thành tỉnh trà vinh qua dạy học các chủ đề lịch sử việt nam từ thế kỉ XV đến thế kỉ XIX

Cho nên, phát triển năng lực tự học là một giải pháp quan trọng góp phần thiết thực vào việc dạy học theo chủ đề để nâng cao chất lượng bộ môn, thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

 -

KIM THỊ LỆ THU PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG THPT CHUYÊN NGUYỄN THIỆN THÀNH- TỈNH TRÀ VINH QUA DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ XV ĐẾN

THẾ KỈ XIX Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Lịch sử

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo khoa Lịch sử, trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Bích, cô

đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, đóng góp ý kiến quý báu và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể các thầy cô giáo khoa Lịch

sử, phòng Tư liệu khoa Lịch sử, thư viện trường Đại học Sư phạm

Hà Nội, trường Đại học Trà Vinh, Thư viện Tỉnh Trà Vinh, trường THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành tỉnh Trà Vinh…

Lời cuối cùng, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến đồng nghiệp, gia đình, bạn bè đã luôn động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi hoàn thành tốt luận văn này

Hà Nội, tháng 6 năm 2017

Tác giả

Kim Thị Lệ Thu

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cám ơn

Danh sách chữ viết tắt

MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài Error! Bookmark not defined 2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

2.1 Tài liệu nước ngoài 7

2.2 Tài liệu trong nước 10

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 18

3.1 Đối tượng nghiên cứu 18

3.2 Phạm vi nghiên cứu 18

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 18

4.1 Mục đích 18

4.2 Nhiệm vụ 18

Để đạt mục đích trên, đề tài cần giải quyết các nhiệm vụ: 18

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 19

5.1 Phương pháp luận của đề tài 19

5.2 Phương pháp nghiên cứu: 19

6 Giả thuyết khoa học 20

7 Đóng góp của đề tài 20

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 20

9 Bố cục của Luận văn 20

Chương 1 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ - LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 21

1.1 Cơ sở lí luận 21

1.1.1 Cơ sở xuất phát 21

1.1.2 Một số khái niệm 24

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học các chủ đề lịch sử ở trường THPT 28

1.2 Cơ sở thực tiễn 32

Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN NGUYỄN THIỆN THÀNH – TỈNH TRÀ VINH QUA DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ XV ĐẾN THẾ KỈ XIX 42

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam thế kỉ XV đến thế kỉ XIX 42

2.1.1 Vị trí 42

2.1.2 Mục tiêu 43

2.1.3 Nội dung kiếm thức cơ bản 45

2.2 Xác định các chủ đề dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XV đến thế XIX 51

2.3 Một số yêu cầu có tính nguyên tắc khi tổ chức dạy học chủ đề theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh 52

2.4 Một số biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh ở trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành – tỉnh Trà Vinh qua dạy học các chủ đề lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XV đến thế kỉ XIX 54

2.4.1 Phát triển năng lực tự học với sách giáo khoa trong dạy học chủ đề lịch sử 54

2.4.2 Phát triển năng lực tự học với tài liệu tham khảo cho học sinh trong dạy học chủ đề lịch sử 61

2.4.3 Phát triển năng lực tự nghe giảng- ghi chép và thảo luận khi học tập các chủ đề lịch sử 67

2.4.4 Phát triển năng lực thuyết trình, tranh luận, đề xuất thắc mắc và nêu vấn đề cho học sinh trong dạy học chủ đề lịch sử 71

2.5 Thực nghiệm sư phạm 75

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 75

2.5.2 Đối tượng thực nghiệm 75

2.5.3 Nội dung phương pháp tiến hành thực nghiệm 75

2.5.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 76

KẾT LUẬN 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

PHỤ LỤC 1 89

PHỤ LỤC 2 91

PHỤ LỤC 3 93 PHỤ LỤC 4 119

MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài

Bước sang thế kỉ XXI, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ đòi hỏi con người phải không ngừng học hỏi, vươn lên tự hoàn thiện mình nếu không muốn tụt hậu Tổ chức Giáo dục và khoa học thể giới (UNESCO) đã xác định bốn

trụ cột của giáo dục trong thế kỉ mới là “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định mình” Theo đó, những “công dân toàn cầu” cần

thiết phải được trang bị kiến thức, kĩ năng, đặc biệt là kĩ năng tự học tập suốt đời

Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam giai đoạn 2011-2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 13/6/2012, đặc biệt Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI (nghị quyết 29) về đổi mới căn bản, toàn

diện giáo dục và đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là “Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi

cá nhân, yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước,quan trọng nhất là có hiểu biết và kỹ năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân, sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt, có cơ cấu và phương thức hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập, bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng, hệ thống giáo dục được chuẩn hóa, hiện đaị hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc

tế, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và mang đậm bản sắc dân tộc” Đồng thời khẳng định phải “Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực , tự giác, chủ động, sáng tạo

và năng lực tự học của người học” Như vậy, chương trình giáo dục phổ thông

mới thực hiện từ năm 2018 nhấn mạnh đổi mới về phương pháp dạy học, tăng cường rèn luyện năng lực tự học cho học sinh

Tự học là một bộ phận cấu thành phương pháp học và trong phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học, nó là cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học của học sinh Trong dạy học ở trường THPT, việc phát triển năng lực tự học nói chung, năng lực tự học lịch sử nói riêng có vai trò quan trọng Bởi nếu rèn luyện cho người học có được năng lực tự học, biết ứng dụng những điều đã học

vào những tình huống mới, biết tự lực phát hiện và giải quyết các vấn đề gặp phải

sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy tiềm năng vốn có của các em

Hiện nay do lượng thông tin về kiến thức bộ môn lịch sử ngày càng nhiều trong khi thời gian trên lớp hạn chế, nhiều nội dung dạy học lịch sử trong nhà trường còn rời rạc, thiếu sự liên hệ Việc tìm ra những điểm tương đồng xây dựng thành các chủ đề dạy học nhằm khắc phục những hạn chế trong việc tổ chức dạy học là rất cần thiết Dạy học theo chủ đề giúp học sinh sâu chuỗi, kết nối được các nội dung sự kiện lịch sử với nhau Nó có ưu điểm hơn so với dạy học truyền thống

là hướng vào người học, lấy học sinh làm trung tâm Với mô hình này học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm, tự làm việc cá nhân để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau Cho nên, phát triển năng lực tự học là một giải pháp quan trọng góp phần thiết thực vào việc dạy học theo chủ đề để nâng cao chất lượng bộ môn, thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoạt động của học sinh

Thực trạng việc phát triển năng lực tự học lịch sử cho học sinh ở trường phổ thông còn nhiều bất cập Do chương trình, sách giáo khoa còn mang nặng tính hàn lâm, phương pháp dạy học còn chưa phát huy được tính tích cực học tập của học sinh, sức ỳ trong học tập của các em là rất lớn Cho nên, việc hướng dẫn học sinh tự học còn hạn chế về tần suất và hiệu quả Giáo viên chưa chú ý đến việc phát triển năng lực tự học cho học sinh, chưa có quy trình khoa học để tổ chức cho các em tự học một cách có hệ thống Về phía học sinh, phần lớn các em chưa coi trọng việc tự học môn học lịch sử, chưa biết sử dụng phương pháp tự học một cách có hiệu quả và khoa học để lĩnh hội tri thức Thực trạng này làm hạn chế việc hoàn thành mục tiêu của đổi mới phương pháp dạy học nói chung và hiệu quả trong dạy học môn lịch sử ở nhà trường THPT nói riêng

Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XV đến thế kỉ XIX có vị trí quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc Đây là thời kì nhân dân ta vừa tiến hành xây dựng nền văn hóa tự chủ, vừa phát triển kinh tế và đấu tranh chống xâm lược để bảo vệ Tổ quốc, giải phóng dân tộc có thể xây dựng thành các chủ đề học tập tạo điều kiện cho học sinh phát huy năng lực tự học, khơi gợi được niềm say mê, hứng thú học

tập cho học sinh

Xuất phát từ lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “ Phát triển năng lực tự học cho học sinh trường THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành- Tỉnh Trà Vinh qua dạy học các chủ đề lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XV đến thế kỉ XIX” làm

luận văn tốt nghiệp với mong muốn đề xuất một số biện pháp sư phạm vừa gây hứng thú học tập, vừa phát triển kĩ năng tự học cho học sinh trong dạy học chủ đề lịch sử

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vấn đề tự học, vấn đề dạy học theo chủ đề đã được nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu Chúng tôi điểm qua kết quả nghiên cứu của họ

2.1 Tài liệu nước ngoài

Ở phương Đông, Khổng Tử (551- 479TCN), nhà giáo dục lỗi lạc của Trung

Hoa cổ đại, người được mệnh danh là “vạn thế sư biểu” đã đề xướng tư tưởng tự

học, cho rằng học trò phải tự thân vận động, phát huy nội lực, trí tuệ của mình

trong học tập Ông quan niệm “Bất phẫn, bất khải, bất phỉ, bất phát; Cử nhất ngung bất dĩ tam ngung phản, trì bất phục dã”, nghĩa là “Không tức giận vì không muốn biết thì không gợi cho, không bực tức vì không rõ thì không bày cho Vật có bốn góc bảo cho biết một góc mà không suy ra ba góc kia thì không dạy nữa”[8,tr113]

Trong cuốn “Những cơ sở của lí luận dạy học” (1971, NXB Giáo dục)

B.P.Exipôp đã khẳng định ý nghĩa của việc tự đọc sách ngoài giờ lên lớp, đồng thời, khẳng định vai trò của việc tự sưu tầm tài liệu trong dạy học

Trong cuốn “Giáo dục học tập II” (1973, NXB Giáo dục Hà Nội) T.A.Ilina

đã đề cập đến các phương pháp làm tự việc với sách giáo khoa và các quy tắc chủ yếu của học sinh khi làm việc với sách giáo khoa

Trong cuốn“Phương pháp đọc sách”(1978, NXB Giáo dục)

A.P.Primacôpxki đã chỉ ra một số kinh nghiệm đọc sách, tự nghiên cứu sách của nhiều nhà khoa học, có sự phân tích, tổng hợp lại thành “văn hóa đọc sách”

I.F.Kharlamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào”, tập I, (1978 NXB Giáo dục) đã khẳng định dạy học là quá trình lĩnh

hội một cách vững chắc kiến thức của học sinh, song việc nhận thức của các em không phải là do giáo viên hình thành mà là quá trình tự lĩnh hội kiến thức Học

sinh chỉ “thực sự nắm vững cái mà chính bản thân dành được bằng chính sức lao động của mình” [23,tr17] Từ đó tác giả đi đến kết luận “Học tập là một quá trình nhận thức tích cực của học sinh, học sinh muốn nắm vững kiến thức một cách sâu sắc thì phải thực hiện đầy đủ một chu trình trí tuệ: bao gồm những hành động tri giác tài liệu, thông hiểu, ghi nhớ, luyện tập kĩ năng, kĩ xảo và cuối cùng là hành động khái quát hoá hệ thống hoá kiến thức nhằm xác lập mối quan hệ trong từng

đề tài, giữa các đề tài và các môn học” [ 23,tr29] Tư tưởng về sự tự lĩnh hội,

khám phá kiến thức của học sinh cũng chính là tư tưởng chủ đạo của việc tổ chức dạy học theo chủ đề

Trong cuốn “Phát triển tư duy của học sinh trong dạy học lịch sử”(1982,

NXB Giáo dục Matxcova) của I.Ia.Lecne - Người dịch: Trần Kim Vân, Đinh Ngọc Bảo, Phạm Huy Khánh, Nguyễn Thị Côi) đã đưa ra yêu cầu đối với giáo viên

trong dạy học lịch sử phải tạo ra “Tình huống có vấn đề nhằm nâng cao kĩ năng nhận thức tích cực để giải quyết tốt các vấn đề” trong quá trình dạy học Theo tác

giả, thông qua các biện pháp này sẽ kích thích năng lực sáng tạo, nhận thức tích cực của học sinh nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử Đây là gợi ý rất tốt giúp chúng tôi triển khai các chủ đề học tập

Trong cuốn “Phương pháp và kĩ thuật lên lớp trong trường phổ thông tập I” (1983, NXB Giáo dục) N.M.Iakovlev đã phân tích ý nghĩa của việc sử dụng

sách giáo khoa trong dạy học, phương pháp học sinh tự khai thác sách giáo khoa hiệu quả trong học tập lịch sử

Nhà sư phạm Tsunesaburo Makiguchi trong cuốn “Giáo dục vì cuộc sống sáng tạo” (1994, NXB trẻ) cho rằng: “Giáo dục xét như một quá trình hướng dẫn

tự học, động lực của nó là kích thích người học sáng tạo ra giá trị để đạt tới hạnh phúc của bản thân và của cộng đồng” Ông nhấn mạnh vai trò của giáo dục và

hoạt động tự học của con người để giúp họ sáng tạo ra các giá trị tốt đẹp trong cuộc sống

Trong khuyến cáo cuả UNNESCO về “Giáo dục cho thế kỷ XXI” đã khẳng định bốn trụ cột của giáo dục: học để biết, học để làm, học để chung sống và học

để khẳng định mình Trên cơ sở này, một số nhà nghiên cứu đã chỉ ra những năng

lực học tập cần thiết là năng lực sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực tự khẳng định mình, tự lập trong tự học và trong cuộc sống

Richard Smith, giáo sư tại Đại học Warwick, trong cuốn sách “Tự học”, của

nhà xuất bản Đại học Oxford (2008), lại cho rằng tự học có nghĩa là người học tự chủ Theo ông, đây không hẳn là một phương pháp trong dạy học mà là một mục tiêu quan trọng của giáo dục Ý tưởng về tự chủ của người học không phải là mới, ông còn gọi thuật ngữ này với cách gọi khác như: Cá nhân hóa, người học độc lập Điều này có ý nghĩa là người học phải có đầy đủ năng lực để chịu trách nhiệm và

ra quyết định đối với việc học của mình

Vấn đề tự học còn được pháp chế trong Luật Giáo dục Điều 40 luật Giáo

dục sửa đổi năm 2009 nêu rõ: “Phương pháp đào tạo trình độ Cao đẳng, Đại học phải coi trọng việc bồi dưỡng ý thức tự giác trong học tập, năng lực tự học, tự nghiên cứu, phát triển tư duy sáng tạo, rèn luyện kỹ năng thực hành, tạo điều kiện cho người học tham gia nghiên cứu, thực nghiệm, ứng dụng”

Tác giả James H.Tronge với công trình “Những phẩm chất của người giáo viên hiệu quả”,(2011, NXB Giáo dục) người dịch Lê Văn Canh đã nhấn mạnh

đến việc giáo viên tạo lập một môi trường học tập hiệu quả cho học sinh, trong đó

có việc khuyến khích và phát triển năng lực tự học đáp ứng những nhu cầu cá nhân của các nhóm học sinh chuyên biệt trong lớp học Ông chú trọng việc hỗ trợ các hoạt động tích cực của học sinh thông qua thủ thuật đặt câu hỏi và thảo luận

Trong quyển “Lí luận dạy học hiện đại” của Bernd Meier và Nguyễn Văn

Cường (2014, NXB Đại học sư phạm) đã đưa ra một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học, các quan điểm dạy học, các kĩ thuật dạy học tích cực, các loại phương tiện dạy học, đề cập đến các thuyết học tập như thuyết hành vi, thuyết nhận thức và thuyết kiến tạo dựa trên cơ sở Tâm lí học Nếu vận dụng các phương pháp dạy học như dạy học nhóm, đóng vai, dạy học nêu vấn đề cùng với các kĩ thuật dạy học như kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật 3-2-1…trong dạy học tích hợp

theo chủ đề thì sẽ tạo động cơ học tập và kích thích tư duy của học sinh, phát triển các kĩ năng tự học trong giờ học lịch sử Những đề xuất của tác giả là gợi ý cho chúng tôi tổ chức tốt việc tự học cho học sinh qua các chủ đề dạy học thành công

N.G.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” (1973, NXB

Giáo dục) đã nêu ra tầm quan trọng của việc sử dụng sách giáo khoa và cách sử dụng sách hiệu quả cao nhất Đặc biệt, ông đã đưa ra sơ đồ sử dụng sách giáo khoa nhằm giải quyết mối tương quan giữa nội dung bài giảng của giáo viên và nội dung sách giáo khoa trong giờ học lịch sử Tác giả đồng thời nêu ra vai trò của tài

liệu trong dạy học: “Nếu chúng ta lìa bỏ tài liệu thực thì điều đó sẽ đưa tới kết quả là cố gắng vun xới một vụ thu hoạch dồi dào trên một mảnh ruộng không có phân bón”, bởi từ tài liệu thực mới nảy sinh được hình tượng và mang lại kết quả

giáo dục cho học sinh, đồng thời cũng gợi ý cách tự học cho học sinh Cho nên, việc xây dựng và tổ chức thành các chủ đề dạy học trong môn lịch sử sẽ giúp các

em thấy rõ hệ thống kiến thức, xâu chuỗi được các sự kiện, hiểu được mối quan

hệ của chúng trong tiến trình phát triển của nó để có thể tự học thành công

A.A.Vaghin trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông”

(1977, NXB Đại học sư phạm Hà Nội) đã trình bày các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, ý nghĩa của việc sử dụng sách giáo khoa và tài liệu lịch sử

Nhìn chung, tài liệu của các tác giả nước ngoài đều khẳng định vai trò, ý nghĩa năng của việc tự học, việc dạy học theo chủ đề Tuy nhiên, phát triển năng lực tự học cho học sinh qua các chủ đề học tập thì lại chưa có công trình nào đề cập đến

2.2 Tài liệu trong nước

Trong cuốn “Giáo dục học”, tập I của Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt (1987,

NXB Giáo dục, Hà Nội) đã đề cập đến ý nghĩa của việc phát triển toàn diện năng lực của học sinh, trong đó có năng lực tự học thông qua nguồn kiến thức mà các

em được tiếp nhận Qua đó, các tác giả cho rằng trong quá trình dạy học việc phát huy tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh là rất quan trọng

Tác giả Trần Bá Hoành trong cuốn“Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa”, (2007, NXB Đại học sư phạm) cho rằng dạy học phát

huy năng lực tự học của học sinh là “chuẩn bị cho học sinh thích ứng với đời sống

xã hội, tôn trọng mục đích, nhu cầu, khả năng hứng thú, lợi ích học tập của các em” [14,tr8] Đồng thời, tác giả cũng đưa ra các biện pháp dạy học tích cực cần

phát triển ở trường phổ thông là vấn đáp, dạy học đặt và giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ…Qua đây, chúng tôi cho rằng muốn tổ chức dạy học theo chủ đề đạt được hiệu quả cần phải vận dụng phối hợp nhiều phương pháp dạy học với nhau

Tác giả Thái Duy Tuyên trong cuốn “Phương pháp dạy học truyền thống

và đổi mới” (2008, NXB Giáo dục) đề cập nhiều đến vấn đề tự học Tác giả đã

dành hẳn chương VIII để nói về việc bồi dưỡng năng lực tự học: khái niệm tự học, nội dung hoạt động tự học, những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động tự học, một số vấn đề cấp thiết như xây dựng động cơ học tập, làm việc với sách, nghe và ghi khi nghe giảng, đọc sách - một dạng tự học quan trọng và phổ biến, dạy trên lớp thế nào để học sinh có thể tự học và biên soạn sách giáo khoa theo hướng bồi dưỡng phương pháp tự học Theo tác giả, hình thức và đối tượng tự học hết sức phong phú và đa dạng Đối với mỗi người trong suốt cuộc đời có lẽ đều phải trải qua các dạng tự học, mỗi người cần tự tìm tòi rút kinh nghiệm để xây dựng cho mình một phương pháp tự học riêng và phù hợp đối với bản thân

Nguyễn Cảnh Toàn là một trong những tác giả có nhiều công nghiên cứu

về tự học và làm thế nào để tự học có hiệu quả Ông cùng một số tác giả xuất bản

nhiều đầu sách viết về tự học: “Quá trình dạy tự học”, NXB Giáo dục 1996; “Học

và dạy cách học”,( 2002, NXB Đại học Sư phạm) “Tự học như thế nào cho tốt”, NXB Thành phố Hồ Chí Minh năm 2009; “Học để đuổi kịp và vượt”, NXB Lao động năm 2010 Theo quan điểm của ông tự học là tự mình động não, suy nghĩ,

sử dụng các năng lực trí tuệ như: quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp và có khi

cả cơ bắp cùng các phẩm chất của mình, cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh một lĩnh vực nào đó của nhân loại, biến nó thành sở hữu của mình Đây là cẩm nang quý giá để chúng ta về nghiên cứu phương pháp

tự học

Trong các giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” ( 1992, NXB Giáo dục) các tác giả đề cập đến việc tự học, độc lập nghiên cứu tìm tòi của học sinh trong công tác ngoại khóa, thực hành cần được coi trọng hơn nữa, vì đây là dịp cho các em làm việc một cách hứng thú, say sưa, tự nguyện, không bị ràng buộc hướng dẫn, rèn luyện khả năng, thói quen tự học của học sinh còn thể hiện ở việc tôn trọng nhân cách của các em, gây cho các em lòng tự tin, chống ỷ lại, lười biến trong làm việc và suy nghĩ, chống việc học sinh học thụ động” [12,tr169]

Trong cuốn “Phương pháp dạy học Lịch sử”, tập II (2002, NXB Đại học

Sư phạm Hà Nội) tái bản có sửa chữa và bổ sung 2009, 2010, do Phan Ngọc Liên

(chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi đã khẳng định: Tự học của học sinh

là việc nắm vững kiến thức lịch sử một cách chính xác, vững chắc, được suy nghĩ nhận thức sâu sắc và có thể vận dụng một cách thành thạo [30,tr107] Đó là quá

trình đi từ biết đến hiểu Quá trình này trải qua nhiều giai đoạn, đòi hỏi học sinh phải cố gắng nỗ lực khác nhau và có sự phát triển liên tục trong mối liên hệ nhân quả và logic để tiến tới những hiểu biết sâu sắc về lịch sử nhân loại và dân tộc

Cuốn “Hệ thống các phương pháp dạy học Lịch sử ở trường THCS”,(2005,

NXB Đại học Sư phạm) do Trịnh Đình Tùng chủ biên đã đi sâu trình bày nội dung, phương pháp tự học và một số biện pháp cơ bản nâng cao chất lượng việc tự học

ở nhà và trên lớp nhằm phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh

Trong giáo trình “Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông”,

( 2014, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội) các tác giả Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú đã trình bày khái niệm chung về dạy học tích hợp và những ưu điểm của xu hướng dạy học này, trong đó còn nhấn mạnh đến cách xây dựng và tổ chức chủ đề dạy học lịch sử Việc tích hợp lại thành các chủ đề, chuyên đề trong môn lịch sử là phù hợp và cần thiết vì giữa các chương, các bài có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, khi thiết kế như thế sẽ giúp cho học sinh hiểu tính hệ thống, lôgíc và chiều sâu của lịch sử Vì thế, khi tổ chức dạy học theo chủ đề, giáo viên là người chủ động lựa chọn các phương pháp, phương tiện dạy học phù hợp trong quá trình triển khai dạy học theo chủ đề và học sinh sẽ tích cực, chủ động trong khâu chuẩn

bị bài cũng như cách thức học tập và thực hiện công việc mà giáo viên giao

Trong “Tài liệu chủ đề tự chọn bám sát chương trình nâng cao lịch sử 10 dùng cho giáo viên” của tác giả Phan Ngọc Liên (chủ biên), ( 2006, NXB Giáo dục)

đã nêu ra rằng việc dạy và học các chủ đề tự chọn là một bước phát huy tính độc lập, tự chủ của học sinh với mục đích nâng cao chất lượng và hiệu quả trong dạy học lịch sử

Tác giả Nguyễn Thị Côi trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông” (2008, NXB Đại học Sư phạm) đề

cập tới vấn đề làm thế nào để tổ chức giờ học hiệu quả Theo tác giả, để làm được

điều này, “trước hết GV cần thực hiện những yêu cầu cơ bản đối với bài học lịch

sử, mặt khác cần vận dụng cấu trúc bài học mềm dẻo” [8,tr98] Một bài học lịch

sử có cấu trúc như sau: đặt mục đích học tập, tổ chức giải quyết vấn đề, tổ chức kiểm tra hoạt động nhận thức, giao bài tập về nhà Chúng tôi có thể căn cứ vào đây để tiến hành tổ chức dạy học theo chủ đề một cách có hiệu quả

Trong cuốn “Tài liệu tập huấn cán bộ quản lí và giáo viên trung học phổ thông xây dựng các chuyên đề dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn lịch sử”( 2014, Bộ Giáo dục và Đào tạo) đã đề cập

đến việc xây dựng các chuyên đề dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn lịch sử Trong đó có đề cập đến việc xây dựng mỗi chuyên đề dạy học

cần thực hiện theo quy trình sau: “thứ nhất là xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chuyên đề sẽ xây dựng; hai là xây dựng nội dung chuyên đề; ba là xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành; bốn là xác định và mô tả mức độ yêu cầu; năm là biên soạn các câu hỏi/bài tập và cuối cùng là thiết kế tiến trình dạy học” [54, tr30-35] Chúng tôi có thể dựa vào đây để

thiết kế lại quy trình và tiến hành tổ chức dạy học theo chủ đề trong phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ XV đến thế kỉ XIX)

Vấn đề dạy học tích hợp có những ưu điểm nhất định và những ưu điểm này

đã được trình bày khá cụ thể trong cuốn “Tài liệu tập huấn cán bộ quản lí và giáo viên THPT dạy học tích hợp liên môn lĩnh vực khoa học xã hội” (2015, Bộ Giáo

dục và Đào tạo) Các tác giả đã đưa ra ý kiến về ưu điểm của việc dạy học theo

chủ đề tích hợp như sau: Các chủ đề liên môn, tích hợp có tính thực tiễn nên sinh

động hấp dẫn, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tập cho học sinh Học các chủ đề tích hợp, liên môn HS được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc Điều quan trọng hơn là các chủ đề tích hợp, liên môn giúp cho học sinh không phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau, vừa gây quá tải, nhàm chán, vừa không có được sự hiểu biết tổng quát cũng như khả năng ứng dụng của kiến thức tổng hợp vào thực tiễn [54, tr4, 5]

Ở Việt Nam, quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm cũng được đề cập hàng chục năm nay và đã có những tiến bộ, song vẫn chưa thực sự trở thành

tư tưởng dạy học của mỗi giáo viên Trong xã hội, quá khứ cũng như hiện tại có nhiều tấm gương tự học để thành tài Ở các nước, các nhà khoa học, các nhà văn, nhà thơ, chính trị, kĩ thuật nổi tiếng đã để lại cho nhân loại kho tàng tri thức vô giá, có được thành quả như vậy chính là nhờ vào tự học

Tác giả Hoàng Thị Mỹ Hạnh đã đưa ra việc tổ chức trò chơi trong dạy học lịch sử nhằm nâng cao sự hứng thú học tập cho học sinh ở trường THCS Tác giả

viết: “Việc tổ chức trò chơi trong dạy học lịch sử không chỉ đơn thuần là phương tiện giải trí bổ ích mà còn giúp học sinh hiểu, dễ khắc sâu kiến thức, nắm được một số kỹ năng quan trọng như kĩ năng giao tiếp, kĩ năng vận động nhanh nhẹn, khéo léo, kĩ năng hợp tác, kĩnăng làm việc nhóm, kĩ năng ra quyết định, Điều đặc biệt hơn cả là tổ chức trò chơi sẽ kích thích học sinh học tập, lĩnh hội tri thức lịch

sử một cách dễ dàng, có niềm say mê, hứng thú trong giờ học lịch sử ở trường phổ thông” [Tạp chí giáo dục số 364]

Tác giả Trần Ngọc Lan- Huỳnh Thái Học đề cập đến vấn đế: Phát triển năng lực tự học cho học sinh, một năng lực cốt lõi của công dân thế kỉ XXI Tác giả đã nêu lên ý nghĩa rất quan trọng trong giai đoạn đầu hình thành năng lực tự học, đó là thực hành có hướng dẫn, có sự hổ trợ của giáo viên Mỗi lời động viên khen ngợi hoặc phê phán với chứng cứ thuyết phục và nhân văn của giáo viên có tác dụng lớn, gợi hứng thú học tập cho học sinh hơn bất cứ phương tiện dạy học hiện đại nào Nhìn chung, việc tạo hứng thú cho học sinh không đơn giản là lời nhận xét khen, chê, mà quan trọng hơn là bằng sự đồng cảm, thấu hiểu và sẻ chia,

độ lượng của giáo viên Tác giả đã chỉ rõ: giáo dục ở thế kỉ XXI cần chú trọng hình thành và phát triển các dạng năng lực chung và năng lực chuyên biệt cho học sinh nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội hiện đại năng lực tự học cần được xem xét là năng lực cốt lõi của mỗi công dân, từng bước hoàn thiện các tri thức cơ bản thì những tri thức đó sẽ hữu ích cho cuộc sống đa dạng ngoài thực tiễn [Tạp chí giáo dục số 388]

Trong bài viết “Luận bàn về một số yêu cầu đối với Sách giáo khoa để đáp ứng chương trình tiếp cận năng lực” tác giả Nguyễn Thị Lan Phương đã đề cập đến vấn đề phát triển năng lực tự học cho học sinh “Chương trình tiếp cận năng lực nhấn mạnh đến việc phát triển những tiềm năng người học có thể làm trong cuộc sống từ những kiến thức, kĩ năng trong môn học Sách giáo khoa được xem

là công cụ quan trọng hổ trợ việc phát triển các kĩ năng thế kỉ XXI cho học sinh Điều đó đòi hỏi sách giáo khoa cần đáp ứng nhất ít nhất 4 yêu cầu 1) lựa chọn

và tổ chức nội dung theo hướng hình thành và phát triển các kĩ năng, năng lực cần thiết 2) các hoạt động,phương pháp, kĩ thuật dạy học phải cung cấp cơ hội

để học sinh được ứng dụng kiến thức, kĩ năng một cách sáng tạo, hình thành chiến lược và cách thức học tập 3) Sử dụng đa dạng các hình thức, phương pháp và công cụ đánh giá để đo lường, kiểm soát mức độ am hiểu khái niệm,khả năng tư duy, mức độ thành thạo các kĩ năng, sự tự tinh và tính chủ động, độc lập trong học tập của học sinh 4) sử dụng các công nghệ mới trong thiết kế sách như điện toán đám mây, các phần mềm ứng dụng trong thiết bị di động, sử dụng các nội dung giáo dục mở, các phòng thí nghiệm, mô phỏng ảo trên internet [ Tạp chí giáo

dục –số 386 ] Theo chúng tôi, các tác giả điều đề cập những vấn đề tự học và cách tạo được sự hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử, đây là những yếu

tố quan trọng giúp giáo viên sử dụng phương pháp tốt nhất để có tiết dạy sinh động, hiệu quả

Bản thân mỗi cá nhân đều tiềm ẩn một khả năng tự học, khả năng đó được tăng cường hay không là nhờ vào cách thức học tập của họ Lối học nhồi nhét sẽ làm người học thui chột khả năng tự học; trái lại, lối học tự tìm tòi, nghiên cứu, chú trọng sự phát triển óc tư duy, vận dụng những điều đã học vào thực tế cuộc

sống sẽ tăng cường khả năng tự học Như vậy, cách học có tác dụng rõ ràng đến việc phát triển năng lực tự học Như vậy, mức độ, đặc điểm hành động của người học quyết đến hiệu quả học tập Hiệu quả của các hành động học tập tự học cao hay thấp tùy thuộc vào kỹ năng thực hiện các hành động đó Vì thế việc hình thành

kỹ năng trong học tập có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy và học

Cùng với các phương pháp dạy học tích cực thì dạy theo chủ đề cũng góp

phần quan trong để hình thành năng lực tự học của học sinh Trong bài viết “Một

số kinh nghiệm khi giảng dạy chuyên đề các cuộc đấu tranh ngoại giao” tại Hội thảo “Phát triển chuyên môn giáo viên lịch sử trường THPT chuyên” [Tài liệu

hội thảo tháng 7/ 2011 tại Đà Nẵng] tác giả Nguyễn Hoàng Vân giáo viên trường

chuyên Lương Văn Tụy- Ninh Bình cho rằng “nghiên cứu chuyên đề cuộc đấu tranh ngoại giao còn giúp chúng ta có cái nhìn đúng đắn về vị trí, vai trò của đấu trang ngoại giao đối với thắng lợi của đấu tranh cách mạng từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm về công tác đấu trang ngoại giao nhất là trong bối cảnh tình hình hiện nay Khi dạy về chuyên đề này thì tài liệu không nhiều, sách viết về chuyên đề đấu tranh ngoại giao không có, bản thân giáo viên phải sưu tầm tài liệu biên soạn theo từng nội dung để giảng dạy cho học sinh [55,tr212]

Tài liệu tập huấn “Xây dựng các chuyên đề dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh”[ 2004, Bộ giáo dục và đào tạo] đã

thống nhất ý kiến một số vấn đề chung về dạy học theo chủ đề Theo đó, đặc trưng

của dạy học chủ đề lịch sử là dạy chuyên đề theo chương trình sách giáo khoa THPT hiện nay Tuy nhiên, dạy học chuyên đề có những điểm cơ bản của dạy học các nội dung kiến thức của bài học lịch sử, nhưng được nâng lên một mức độ nhất định cao hơn Nội dung của các chuyên đề giúp học sinh có những hiểu biết kiến thức cơ bản của chương trình sách giáo khoa, qua đó học sinh có thể tổng kết, hệ thống hóa, củng cố, thực hành, quy luật, bài học lịch sử Nội dung được mở rộng,

đi sâu vào một vấn đề, mang tính hệ thống, học chuyên đề học biết lý giải, sâu chuỗi tìm ra các mối quan hệ, tác động, ảnh hưởng của ác nội dung, sự kiện lịch

sử, dạy chuyên đề cũng chú trọng đến việc giáo dục thái độ, tình cảm, tư tưởng, quán triệt nguyên lý học đi đôi với hành, nâng cao tính thực hành

Theo tác giả Nguyễn Thị Thế Bình - Lê Thị Thu quan niệm: “Dạy học theo chủ đề có ý nghĩa quan trọng đối với bộ môn lịch sử ở trường THPT Các chủ đề không chỉ giúp học sinh hiểu sâu sắc, hệ thống sự phát triển của lịch sử, mối quan

hệ biện chứng giữa sự kiện, hiện tượng lịch sử, mà còn mở rộng làm phong phú vốn trí thức, giúp học sinh biết vận dụng linh hoạt kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới và liên hệ, đánh giá thực tiễn cuộc sống Thông qua học tập các chủ

đề, học sinh được rèn luyện, phát triển kĩ năng tư duy, thực hành bộ môn và các năng lực côt lõi như tự học, phát hiện, giải quyết vấn đề, được bồi dưỡng thế giới quan khoa học, phẩm chất, nhân cách (tính chuyên cần, tự lập, lòng kiên trì, ý chí vượt khó, hứng thú, đam mê với môn học).Trong dạy học chủ đề, tùy vào mục đích, đối tượng để lựa chọn chủ đề phù hợp, làm cơ sở để xác định nội dung, hình thức

và phương pháp dạy học hiệu quả” [Tạp chí giáo dục số 388]

Trong bài viết “Tổ chức hiệu quả việc dạy học chủ đề lịch sử ở trường phổ thông”, tác giả Nguyễn Thị Bích cho rằng “Về nội dung dạy học, chủ đề được xây dựng theo hướng thích hợp các nội dung dạy học, trình bày thành các chủ đề,

đề tài chuyên sâu Mỗi chủ đề hoặc đề tài được xây dựng gồm nhiều nội dung để người học có thể hiểu rõ và liên hệ với những gì mà họ đã biết từ kiến thức một môn học hoặc của nhiều ngành học, khuyến khích người học tìm hiểu sâu về nội dung chủ đề, tìm đọc tài liệu từ nhiều nguồn và tham khảo vào nhiều hoạt động khác nhau Xét về phương pháp dạy học, dạy học theo chủ đề thực chất là cách tiếp cận dạy học theo hướng liên ngành có sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại nếu dạy học truyền thống chú trọng cách truyền đạt kiến thưc

có sẵn thì dạy học chủ đề chủ yếu hướng dẫn học sinh tự thực hiện các hoạt động học tập, tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức được học vào giải quyết các nhiệm

vụ có ý nghĩa thực tiễn Mô hình mới này chú trọng các hoạt động lớp học với trung tâm học tập là học sinh, nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, tích hợp những vấn đề gắn liền với thực tiễn.[10,tr271]

Trong mỗi chủ đề sẽ vận dụng một phương pháp dạy học chủ đạo nhưng vẫn có sự kết hợp với các phương pháp khác để kiến thức trong mỗi chủ đề được cung cấp đến học sinh một cách có hệ thống, lôgic, sinh động và hấp dẫn nhằm

đem lại hứng thú và khuyến khích sự say mê tìm tòi ở các em, góp phần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông Do đó, dạy học chủ đề là xu hướng tất yếu hiện nay, đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục theo hướng tích hợp ở cấp dưới (Tiểu học, THCS) và phân hóa chuyên sâu ở cấp THPT

Bên cạnh đó còn có các luận văn, khóa luận tốt này chúng tôi muốn làm nổi bật hơn vai trò tự học trong dạy học chủ đề lịch sử, góp phần nhằm gây hứng thú tích cực, hiệu quả đối với học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay

Như vậy, tự học và tổ chức hoạt động tự học đã được đông đảo các nhà giáo dục nghiên cứu dưới nhiều hình thức, mức độ khác nhau Vì thế, có thể khẳng định, đã có một cơ sở lý luận khá phong phú về vấn đề này Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu và đề xuất các biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh THPT đặc biệt là thông qua dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam thế kỷ XV đến thế kỉ XIX Đó là lí do chúng tôi lựa chọn và giải quyết vấn đề này trong các chương tiếp theo của đề tài

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: là phát triển năng lực tự học cho học sinh qua

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích: Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc phát triển

năng lực tự học cho học sinh qua dạy học các chủ đề lịch sử, đề tài đề xuất một số biện pháp sư phạm để phát triển năng lực tự học cho học sinh khi dạy học các chủ

đề lịch sử tại trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành – tỉnh Trà Vinh

4.2 Nhiệm vụ: Để đạt mục đích trên, đề tài cần giải quyết các nhiệm vụ:

- Tìm hiểu cơ sở lí luận của việc dạy học chủ đề lịch sử theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh ở trường THPT Chuyên

- Tìm hiểu nội dung, chương trình, sách giáo khoa lịch sử lớp 10

- Điều tra thực trạng việc phát triển năng lực tự học cho học sinh qua tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử ở trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành – tỉnh Trà Vinh hiện nay

- Đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh qua tổ chức dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam thế kỉ XV đến thế kỉ XIX ở trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành - Trà Vinh

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khả thi của các biện pháp đề xuất

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận của đề tài

Dựa trên lí luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng cộng sản Việt Nam về giáo dục và giáo dục lịch sử

Lí luận về giáo dục học, tâm lí học phương pháp dạy học của các nhà khoa học giáo dục, giáo dục lịch sử trong nước và ngoài nước

5.2 Phương pháp nghiên cứu: Với mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu trên,

chúng tôi xác định một số phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp quan sát: nhằm để quan sát, dự giờ, mức độ tham gia thảo

luận nhóm, hợp tác, giải quyết vấn đề trong một tiết học chủ đề, từ đón có những nhận xét xác đáng về tinh thần, thái độ học tập của học sinh lớp thực nghiệm

Phương pháp thực nghiệm: được sử dụng nhằm kiểm chứng tính khả thi và

hiệu quả của các biện pháp đề xuất về việc phát triển năng lực tự học của học sinh trong dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam thế kĩ XV đến thế kĩ XIX ở trường THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành- tỉnh Trà Vinh

Phương pháp nghiên cứu tài liệu: được sử dụng để nghiên cứu lịch sử vấn

đề, lí thuyết về dạy học chủ đề, về năng lực tự học, tổng hợp các vấn đề có liên quan đến phương pháp dạy học chủ đề trong bộ môn lịch sử

Nghiên cứu các nguồn tư liệu của các tác giả kinh điển của Chủ nghĩa Mác – Lênin, đương lối của Đảng, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục

6 Giả thuyết khoa học

Việc thực hiện các biện pháp để phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học các chủ đề lịch sử mà đề tài đề xuất sẽ phát huy được sức sáng tạo của giáo viên và năng lực tự học của học sinh, từ đó nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành – tỉnh Trà Vinh

7 Đóng góp của đề tài

- Khẳng định rõ vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực tự học cho học

sinh trong dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam thế kỉ XV đến thế kỉ XIX

- Phản ánh đúng thực trạng của việc phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chủ đề lịch sử ở trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành, tạo những điều kiện thuận lợi cho việc nâng cao chất lượng học tập

- Đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam thế kỉ XV đến thế kỉ XIX ở trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành – tỉnh Trà Vinh

- Góp phần thực hiện chủ trương đổi mới giáo dục sau năm 2015 theo hướng dạy học tích hợp, chuẩn bị cho GV và HS có bước tiếp cận ban đầu, sẵn sàng và chủ động trong dạy và học theo yêu cầu mới

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Đề tài làm phong phú thêm lí luận về phương pháp dạy học lịch sử về vấn

đề phát triển năng lực tự học và dạy học chủ đề và vận dụng năng lực tự học vào việc dạy học chủ đề lịch sử Việt nam thế kỉ XV đến thế kỉ XIX nói riêng

- Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần giúp các giáo viên giảng dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông có nhận thức mới về dạy học chủ đề nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử

9 Bố cục của Luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung gồm 2 chương:

Chương 1 Phát triển năng lực tự học cho học sinh ở trường THPT qua dạy học các chủ đề lịch sử - Lí luận và thực tiễn

Chương 2 Một số biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành- tỉnh Trà Vinh qua dạy học các chủ đề lịch

sử Việt Nam từ thế kỉ XV đến thế kỉ XIX

Chương 1 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ

LỊCH SỬ - LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Cơ sở xuất phát

Việc phát triển năng lực tự học lịch sử cho học sinh qua dạy học các chủ đề xuất phát từ những lí do sau:

* Từ mục tiêu giáo dục Phát triển năng lực tự học lịch sử cho học sinh ở

trường THPT cần phải bám sát mục tiêu giáo dục và mục tiêu môn học Mục tiêu giáo dục phổ thông Việt Nam được Luật giáo dục sửa đổi năm 2009 xác định là: Giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả giáo dục THCS, hoàn thiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kĩ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động Mục tiêu môn học được xây dựng trên cơ sở mục tiêu giáo dục, mục tiêu của cấp học, quán triệt quan điểm, đường lối của Đảng về sử học và giáo dục Mục tiêu môn học lịch sử còn được xây dựng căn cứ vào nội dung, đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử, yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ cách mạng hiện nay Mục tiêu môn học lịch sử cụ thể hóa mục tiêu giáo dục chung cần phải đạt mục tiêu trên 3 mặt kiến thức, kĩ năng, thái độ:

Về kiến thức: cung cấp những kiến thức cơ bản, có hệ thống về lịch sử phát

triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người trên cơ sở củng cố, phát triển nội dung kiến thức lịch sử đã học ở bậc THCS

Về kĩ năng: rèn luyện kĩ năn tư duy, phân tích, tổng hợp, khái quát, xem xét,

đánh giá các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử trong mối quan hệ về không gian, thời gian; rèn luyện các kĩ năng thực hành bộ môn như, lập bảng biểu, sơ đồ, quan sát tranh ảnh, sử dụng bản đồ… Qua đó sẽ bồi dưỡng năng lực phát hiện, đề xuất,

giải quyết các vấn đề lịch sử hình thành năng lực tự học, tự nghiên cứu các nguồn tài liệu khác nhau Môn lịch sử cũng như các môn học khác ở trường THPT còn hướng đến rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào đời sống và phát triển các kĩ năng sống cho học sinh

Về thái độ: hướng đến giáo dục lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc

lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập tự do, văn minh và tiến bộ xã hội, hòa bình, dân chủ, niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc Đồng thời giáo dục cho học sinh ý thức làm nghĩa vụ công dân, hình thành những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống cộng đồng

Các mục tiêu trên được thể hiện qua mục tiêu chương trình lịch sử ở từng cấp học, lớp học, là cơ sở xác định mục tiêu cụ thể cho từng bài học trong chương trình và định hướng việc dạy học đạt kết quả cao nhất Việc hình thành và phát triển năng lực tự học lịch sử cho học sinh cần nhắm đến việc đạt mục tiêu chung cũng như mục tiêu cụ thể của từng chương, từng bài, góp phần vào việc giáo dục toàn diện học sinh

* Đặc trưng môn học lịch sử với việc phát triển kĩ năng tự học

Đặc trưng môn học lịch sử ở trường THPT tạo điều kiện thuận lợi cho việc

phát triển năng lực tự học của học sinh Bộ môn lịch sử ở trường THPT có vai trò quan trọng nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản, có hệ thống về lịch sử dân tộc và thế giới Trên cơ sở đó rèn luyện kĩ năng tư duy và thực hành

bộ môn, hình thành cho học sinh lòng yêu nước, tự hào dân tộc Môn lịch sử là môn khoa học xã hội, mỗi con người Việt Nam chỉ có thể phát triển mọi năng lực sẵn có trên nền tảng tri thức về lịch sử và văn hóa dân tộc Môn học lịch sử có ưu thế và sở trường thực hiện nhiệm vụ giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục và rèn luyện đạo đức con người Việt Nam Như vậy, dạy học môn lịch

sử ở trường THPT không chỉ trang bị vốn kiến thức cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, mà còn góp phần quan trọng bồi dưỡng lòng yêu quê hương đất nước, chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân văn, tinh thần tôn trọng các giá trị lịch

sử văn hóa nhân loại, hình thành nhân cách và bản lĩnh con người Việt Nam, bồi

dưỡng ý thức trách nhiệm của công dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Tuy nhiên, hiện nay bộ môn lịch sử lại chưa thực sự được coi trọng như vốn cần phải có đúng như giá trị mà môn học đem lại Có nhiều nguyên nhân:

Về phương pháp dạy và học tập bộ môn Thực trạng dạy và học bộ môn hiện

nay cho thấy hầu hết học sinh học lịch sử theo kiểu học thuộc bài và trả lời các câu hỏi một cách máy móc Kiến thức trong sách giáo khoa, giáo viên lên lớp đọc cho học sinh chép, sau đó các em về nhà học thuộc lòng và sẽ được kiểm tra vào buổi học sau Đây thực sự là một phương pháp không mang lại hiệu quả cao Học sinh sẽ thấy không cần phải tư duy, không cần sáng tạo gì khi học môn lịch sử, đều này dẫn đến kiến thức lịch sử vốn rất hay lại trở nên nhàm chán và sáo rỗng

Về thời gian dành cho môn học Cấp THPT, học sinh được học 4 tiết lịch sử

một tuần Lượng thời gian này quá ít để học sinh có thể ngấm và yêu thích môn học Ví như, với nội dung nghệ thuật truyền thống của dân tộc trong các thế kỉ XV đến thế kỉ XIX, theo đúng chương trình thì chỉ có khoảng 10 - 15 phút trên lớp, giáo viên không thể hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu hết được cái hay cái đẹp của các công trình kiến trúc, của các tác phẩm điêu khắc, hay những họa tiết tạo hình

vô cùng tinh xảo trên gốm của các nghệ nhân thời phong kiến, giáo viên cũng không thể có thời gian giúp học sinh tìm hiểu điệu chèo, bài hát tuồng, bài ca trù, hay âm thanh của những nhạc cụ đặc sắc của dân tộc với ngần ấy thời gian Do vậy, giúp học sinh phát triển năng lực tự học trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT phổ thông sẽ giúp giáo viên khắc phục nhược điểm này Khi học sinh được trang bị

về kiến thức, về phương pháp tự học, được truyền cảm hứng yêu thích về nghệ thuật dân tộc các em sẽ có khả năng tự học, tự tìm hiểu về lĩnh vực này

* Đặc điểm nhận thức của học sinh trường Chuyên Nguyễn Thiện Thành, Trà Vinh

Học sinh THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành Trà Vinh nằm trong độ tuổi

từ 15 đến 18, đây là giai đoạn phát triển gần với người trưởng thành Đa số các

em là những học sinh khá, giỏi từ các trường THCS trong Tỉnh và được thi tuyển vào THPT chuyên, theo từng môn chuyên, so với độ tuổi THCS các em có nhiều chuyển biến về mặt tâm sinh lí cũng như nhận thức Ở lứa tuổi này các em cũng

đã hình thành những hứng thú học tập gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp

Do vậy thái độ có ý thức của các em đối với học tập ngày càng phát triển, ý thức được sự chuyển biến trước ngưỡng cửa cuộc đời Mặt khác, do sự phát triển hoàn thiện của nhận thức nên học sinh THPT đã có khả năng tư duy lí luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập, sáng tạo trong những đối tượng quen biết đã được học hoặc chưa được học ở trường, đây chính là cơ sở cho việc tiến hành phát triển và rèn luyện những năng lực cơ bản của cá nhân, trong đó có năng lực tự học

Quá trình nhận thức của học sinh cũng diễn ra theo quá trình nhận thức chung của loài người từ nhận thức cảm tính tới nhận thức lí tính Do vậy, trong quá trình giảng dạy và hướng dẫn tự học, giáo viên cần thực hiện theo tiến trình: Tạo biểu tượng lịch sử, hình thành khái niệm, rút ra quy luật, bài học lịch sử…, qua đó vận dụng kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống Ngoài ra, quá trình nhận thức lịch sử của học sinh được tiến hành trên cơ sở của quy luật nhận thức lịch sử nên mang những đặc điểm riêng, tính gián tiếp, được hướng dẫn và tính giáo dục

1.1.2 Một số khái niệm

Trong Từ điển giáo dục học, tự học là “quá trình tự mình lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kĩ năng thực hành không có hướng dẫn của gíáo viên và sự quản lý trực tiếp của cơ sở giáo dục đào tạo” [16,tr 25] Đối với học sinh, tự học

thể hiện ở việc đọc tài liệu, sách giáo khoa, tự làm bài tập, tham gia các công việc

trong tổ hoặc câu lạc bộ Rubakin trong cuốn “Tự học như thế nào” khẳng định

“Hãy mạnh dạn tự mình đặt ra câu hỏi rồi tự mình tìm lấy câu trả lời Đó là phương pháp tự học” [41, tr7] Theo ông, tự học không chỉ là xem sách mà phải so sánh cái

viết trong sách với thực tế cuộc sống, biết liên hệ giữa các môn khoa học Ngoài ra,

tác giả còn chỉ ra nguyên tắc của việc tự học là “Hãy làm tất cả những gì có thể làm được và hãy cố gắng làm sao để có thể làm được nhiều nhất”, “Hãy học bằng tất cả

lí trí và tâm hồn cảm xúc của chính mình” [41,tr37]

Nhà giáo dục Đặng Vũ Hoạt cho rằng “Tự học là một hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân, nhằm nắm vững hệ thống tri thức và kĩ năng do chính bản thân người học tiến hành ở trên lớp hoặc ở ngoài lớp, hoặc không theo chương trình và sách giáo khoa đã được quy định Tự học có quan hệ chặt chẽ với quá

trình dạy học, nhưng nó có tính độc lập cao và mang đậm nét sắc thái cá nhân”

[15,tr174]

- Theo chúng tôi, tự học có những đặc trưng cơ bản sau:

+ Thứ nhất, tự học có tính độc lập cao, để học tập tốt, người học luôn giữ

vai trò chủ đạo Trong tự học, tính độc lập, chủ động g có vai trò quan trọng là công cụ đắc lực không thể thay thế để giúp cá nhân tích luỹ kinh nghiệm, tri thức khoa học, hoàn thiện nhân cách Một giờ học có hiệu quả khi và chỉ khi học sinh hứng thú, tham gia tích cực, độc lập, sáng tạo vào các hoạt động học tập

+ Thứ hai, tự học là động cơ học tập mang tính nội sinh Người học khi

tham gia quá trình tự học phải có hứng thú Chỉ khi có hứng thú, xác định được động cơ, mục đích học tập thì học sinh mới tham gia tích cực, hiệu quả vào các hoạt động chiếm lĩnh tri thức Kiến thức thu nhận được vì thế cũng sâu sắ, bền vững hơn Lúc này tự học trở thành hoạt động tự giác, chủ động, có phong cách và phương pháp cá nhân

+ Thứ ba, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động tự học trong

học tập rất phong phú, đa dạng Mỗi người tuỳ vào tính cách, sở thích, khả năng cũng như điều kiện của mình mà có sự lựa chọn cho phù hợp

+ Thứ tư, phương pháp tự học mang tính cá nhân cao Cách tự học là của

riêng mỗi người Với mỗi người khác nhau, phương pháp học tập khác nhau, cách thức tổ chức học tập cũng sẽ khác nhau

- Hoạt động tự học có thể diễn ra dưới nhiều hình thức và mức độ khác nhau:

+ Tự học dưới sự hướng dẫn của giáo viên là hình thức tự học phổ biến của

học sinh, được tiến hành linh hoạt phụ thuộc vào từng cấp học, từng loại hình trường học, từng đối tượng Trong đó, học sinh tự nghiên cứu, tự lĩnh hội và vận dụng kiến thức thông qua các hoạt động tự học do giáo viên tổ chức, điều khiển

+ Tự hoc không có sự hướng dẫn của giáo viên là hình thức tự nghiên cứu

của các nhà khoa học, được tiến hành dựa trên nền tảng vốn tri thức sâu rộng cùng niềm khát khao, say mê khám phá tri thức mới Người học tự lực tìm hiểu, cọ sát với thực tiễn để tổ chức có hiệu quả hoạt động của mình Có thể khẳng định, đây

là đỉnh cao của hoạt động tự học

+ Tự học có sự hướng dẫn từ xa của giáo viên là hình thức tự học của những

người theo học các chương trình, các khóa đào tạo từ xa, được tiến hành có tổ chức, kế hoạch với hệ thống tài liệu hướng dẫn và sách giáo khoa riêng Mặc dù

ở xa những vẫn có các mối quan hệ trao đổi thông tin giữa thầy và trò bằng các phương tiện thông tin dưới dạng phản ánh và giải đáp các thắc mắc, làm bài, kiểm tra, đánh giá

+ Tự học mò mẫm là hình thức tự học của những người không có điều kiện

để đi học, không có thầy để học Tri thức thu nhận được là những kinh nghiệm trong cuộc sống đầy khó khăn của người lao động Xã hội càng phát triển thì hình thức tự học này càng thu hẹp

+ Tự học trong cuộc sống thường gặp ở các nhà văn, nhà văn hóa, các nhà

kinh tế, các nhà chính trị, xã hội

Như vậy, bản chất của tự học là người học tự lực tìm kiếm tri thức cho bản thân, họ tự tổ chức, điều chỉnh, tự kiểm tra, đánh giá quá trình học tập Ở các trường phổ thông, bản chất của tự học được hiểu là quá trình nhận thức độc đáo của học sinh mang tính chất tự nghiên cứu dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn của giáo viên nhằm đạt được mục đích, nhiệm vụ học tập

Năng lực, theo từ điển Tiếng Việt [Viện ngôn ngữ học, 2002, NXB Đà Nẵng] là phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó với chất lượng cao, hay khả năng làm việc tốt Các nhà tâm lí

học nghiên cứu sâu về vấn đề năng lực củng khẳng định rằng “năng lực là tổ hợp các đặc diểm tâm lí của cá nhân, phù hợp với những yêu cầu của hoạt động xác định, đảm bảo cho hoạt động đó có hiệu quả” Tác giả Nguyễn Thị Thế Bình –

Nguyễn Thị Phương Thanh nêu ra “năng lực là điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó, là phẩm chất tâm sinh lí và trình độ chuyên môn tạo cho con người có khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao” trong đó chỉ ra năng lực chung là năng lực cơ bản, thiết yếu mà bất kì người nào củng cần để sống và làm việc đó là các năng lực: tự học, giải quyết vấn

đề và sáng tạo, sử dụng ngôn ngữ và gai tiếp, hợp tác, tính toán, sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông Thẩm mĩ, thể chất năng lực riêng của môn học là năng

lực được hình thành bởi ưu thế của môn học nó liên quan chặt chẽ với đặc điểm của môn học”[ Tạp chí giáo dục số 386]

Mặt khác, đối với giáo dục phổ thông, các năng lực chung và năng lực chuyên biệt đều cần được chú trọng phát triển Tuy nhiên, trong từng giai đoạn học tập cần chú trọng vào những loại năng lực khác nhau Ở Tiểu học và THCS cần tập trung phát triển năng lực chung, cơ bản, điều này dẫn đến một yêu cầu trong việc xây dựng chương trình giáo dục là cần quan tâm đến việc thiết kế các nội dung, môn học mang tính tích hợp và phân hóa phù hợp Ở bậc THPT, cùng với việc phát triển các năng lực chung, cơ bản còn chú ý phát triển các năng lực chuyên biệt Việc phát triển năng lực chuyên biệt được thực hiện trên cơ sở phân háo ngày càng mạnh và hướng nghiệp cao bằng việc xây dựng các chuyên đề trong dạy bộ môn học lịch sử

Chủ đề theo từ điển Tiếng Việt là “Tư tưởng trung tâm biểu hiện trong một tác phẩm văn học, nghệ thuật, là chủ thể và nồng cốt của nội dung tác phẩm, là biểu hiện nhận thức, sự đánh giá và tư tưởng của tác giả đối với đời sống hiện thực [59,tr232]

Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị

kiến thức, nội dung bài học, chủ đề, có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên

cơ sở các mối liên hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó Có thể đó là con đường tích hợp những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau làm thành một nội dung cho chủ đề có ý nghĩa thực tế hơn, học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm kiến thức vận dụng vào thực tiễn Ngoài ra, dạy học chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề, các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho

lớp học truyền thống Nội dung của chủ đề ngắn gọn, cô lập, cô động, không dàn trải như một bài dạy bình thường, những hoạt động lớp học trong đó giáo viên giữ vai trò trung tâm, chủ đề thường chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích

hợp với những vấn đề gắn liền giữa nội dung và thực tiễn Với mô hình này, học sinh

có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống

và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau, các em sẽ thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức Học sinh được tạo điều kiện minh họa kiến thức vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào Với cách tiếp cận này, vai trò của giáo viên chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lý trực tiếp học sinh làm việc

Ở bậc THPT, dạy học chủ đề là sự tăng cường tích hợp các nội dung học tập, các kiến thức làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều, là sự tích hợp vào nội dung, ứng dụng kĩ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn Vì dạy học theo chủ đề nên căn bản quá trình xây dựng chủ

đề tạo ra sự tích hợp nội dung đơn môn hoặc liên môn trong quá trình dạy học Từ

đó có thể hiểu chủ đề hay chủ đề lịch sử là những vấn đề trọng tâm, cốt yếu của từng giai đoạn, thời kì lịch sử hay là tập hợp hệ thống các sự kiện, hiện tượng lịch sử có mối quan hệ mật thiết với nhau

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học các chủ đề lịch sử ở trường THPT

Tự học nói chung, tự học lịch sử nói riêng có vai trò quan trọng trong việc dạy và học ở trường THPT Nó là nhân tố nội lực quyết định chất lượng học tập, còn hoạt động dạy là ngoại lực có tác dụng định hướng, kích thích, điều khiển và chỉ đạo trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình học Năng lực tự học là một trong những năng lực học tập mà các bộ môn cần phát triển cho học sinh Đó cũng là quá trình hướng tới sự phát triển của chủ thể hoạt động học, thông qua các hành động khám phá và dần lĩnh hội được kho tàng tri thức của nhân loại, biến thành tri thức của bản thân mình Trên cơ sở đó tự bồi dưỡng phẩm chất, đạo đức, rèn luyện các kĩ năng, kĩ xảo Trong quá trình học, phát triển năng lực tự học giữ một vai trò đặc biệt quan trọng Quá trình dạy học chỉ có kết quả khi người học tự nỗ lực, tự học

để nắm vững những tri thức mà nhân loại đã tích lũy được, tức là “tự chuyển hóa” được kiến thức cho bản thân Phát triển năng lực tự học nhằm tích cực hóa hoạt

động học của học sinh là vô cùng cần thiết Vai trò của việc phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT được thể hiện ở:

Thứ nhất, tự học là một hoạt động không thể thiếu trong dạy học Bản chất

của việc học chính là tự học, do vậy dạy học chính là quá trình dạy tự học Kiến thức của nhân loại nói chung, kiến thức lịch sử nói riêng là một kho bách khoa toàn thư, giáo viên không thể cung cấp hết cho học sinh, cho nên trang bị cho các

em năng lực tự học để các em có đủ phương pháp, kĩ năng và thái độ yêu thích tìm hiểu khoa học mới là phương án tối ưu nhất trong dạy học

Thứ hai, phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học lịch sử ở

trường THPT góp phần tích cực vào đổi mới phương pháp dạy học Để hình thành

và phát triển năng lực tự học cho học sinh, giáo viên cần thường xuyên hướng dẫn các em nắm vững kiến thức về phương pháp tự học, rèn luyện các kĩ năng tự học

và hình thành thái độ, động cơ học tập Giáo viên cần tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, bởi các em chính là nhân tố chủ động và là trung tâm của việc học Vận dụng các phương pháp dạy học mới trong dạy học lịch sử ở trường THPT như: dạy học nêu vấn đề, dạy học theo dự án, trao đổi, thảo luận, thuyết trình, đóng vai, tổ chức các trò chơi… bên cạnh việc hình thành và phát triển năng lực

tự học cho học sinh còn góp phần vào đổi mới phương pháp dạy học bộ môn

Thứ ba, phát triển năng lực tự học lịch sử cho học sinh ở trường THPT là

thực hiện mục tiêu đào tạo con người trong thời đại mới Năng lực tự học rất cần thiết cho mỗi con người đặc biệt trong thời kì phát triển mới của đất nước, nó là thứ nội lực, là sức mạnh tiềm ẩn trong mỗi con người mà nếu được phát huy sẽ tạo ra sức mạnh cho toàn dân tộc Nếu biết kết hợp quá trình đào tạo ở trường, lớp với quyết tâm tự học, tự đào tạo thì đó chính là con đường ngắn nhất để tạo ra nội lực cần thiết cho sự phát triển của một con người và cho đất nước

Với vai trò quan trọng như vậy phát triển năng lực tự học lịch sử cho học sinh ở trường THPT có ý nghĩa hết sức to lớn ở cả ba mặt:

Về kiến thức: phát triển năng lực tự học lịch sử không chỉ giúp học sinh

nắm vững những kiến thức cơ bản, mà còn trang bị cho các em những hiểu biết

về phương pháp học tập bộ môn, nâng tầm hiểu biết của mình lên mức độ cao hơn

Ngoài ra phát triển năng lực tự học còn giúp cho học sinh có khả năng vận dụng tốt những kiến thức đã học vào thực tiễn Giá trị nổi bật của kiến thức lịch sử thể hiện ở chỗ nó mang lại cho học sinh những bài học mà các em có thể gặp mọi lúc, mọi nơi trong cuộc sống Những giờ học lịch sử trên lớp chỉ thực sự phát huy tác dụng và trở nên hữu ích khi học sinh biết vận dụng những kiến thức đã học vào giải quyết một nhu cầu nào đó hay để nâng cao sự hiểu biết cho bản thân, chính năng lực tự học là yếu tố cần thiết giúp học sinh đáp ứng nhu cầu ấy một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất Ví như, khu phố mà các em sinh sống có rất nhiều những con đường mang tên các nhân vật lịch sử Có những nhân vật được nhắc đến trong bài giảng của thầy cô hay trong sách giáo khoa, nhưng cũng có những nhân vật chưa được nêu tên Từ những con đường quen thuộc, các em sẽ nảy sinh nhu cầu tìm hiểu về nhân vật lịch sử được mang tên Nếu các em có năng lực tự học bộ môn các em sẽ có đủ khả năng để tự tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của nhân vật lịch sử được mang tên trên con phố trước nhà mình Nhờ đó học sinh sẽ

có thêm những kiến thức bổ ích và hơn thế các em sẽ thấy lịch sử thật gần gũi, dễ học, dễ noi gương Ví như trong phần lịch sử Việt Nam lớp 10 có nhiều nhân vật lịch sử đóng góp công lao to lớn trong sự nghiệp bảo vệ nền độc lập của dân tộc như: Lê Thái Tổ, Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ… Khi đã nảy sinh nhu cầu cần tìm hiểu các em sẽ tự tìm hiểu vì sao những nhân vật này lại được đặt tên cho nhiều các con đường hiện nay

Bên cạnh đó, nhờ những tố chất có sẵn của năng lực tự học mà học sinh dễ dàng biết và nắm vững kiến thức về phương pháp tự học bộ môn Như vậy năng lực tự học vừa có tác dụng tích cực trong việc nắm vững kiến thức lịch sử, vừa có tác dụng đối với quá trình nắm vững, hiểu sâu về phương pháp học tập bộ môn

Về kĩ năng: như đã phân tích ở trên năng lực tự học bao gồm cả những hiểu

biết về phương pháp và kĩ năng tự học Có kiến thức về phương pháp tự học sẽ giúp học sinh thực hiện và rèn luyện các thao tác tự học nhanh, đúng và có hiệu quả cao Chẳng hạn, khi sử dụng sách giáo khoa lịch sử, học sinh phải hiểu được vai trò tác dụng của sách giáo khoa, hiểu được nội dung kênh chữ cũng như ý nghĩa mà kênh hình muốn truyền tải Những hiểu biết này sẽ định hướng cho hoạt

động học tập của học sinh được thể hiện thông qua các thao tác sử dụng sách giáo khoa mà các em được hình thành và phát triển Nắm vững các kĩ năng sử dụng sách giáo khoa, học sinh sẽ không bị lung túng trong học tập vì sách giáo khoa cung cấp những kiến thức cơ bản để các em hiểu lịch sử Các kĩ năng học tập bộ môn ngày càng trở nên thuần thục hơn nếu được lặp đi, lặp lại nhiều lần và dần chuyển sang giai đoạn kĩ xảo Phát triển năng lực tự học cho học sinh sẽ góp phần phát triển các kĩ năng học tập bộ môn như sử dụng sách giáo khoa, sử dụng tài liệu tham khảo truyền thống và hiện đại, sử dụng đồ dùng trực quan, tư duy lịch

sử, trình bày và làm bài thi, tự kiểm tra đánh giá, kĩ năng tự tập và củng cố kiến thức

Về thái độ: phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học lịch sử ở

trường THPT còn góp phần hình thành thái độ học tập đúng đắn cho các em Qua quá trình phát triển năng lực tự học cho học sinh tạo ra sự hứng thú, niềm say mê cũng như nhu cầu được tham gia vào các hoạt động cụ thể và ý chí vượt khó để hoàn thành nhiệm vụ Phát triển năng lực tự học có tác dụng rèn luyện ý thức học tập và góp phần hình thành nhân cách toàn diện cho học sinh Yêu cầu về tự học càng cao thì sự nỗ lực, ý chí phấn đấu của học sinh càng lớn Bên cạnh những phẩm chất trên, hoạt động tự học còn rèn luyện tinh thần tự giác trong lao động, học tập, tạo thói quen dám nghĩ, dám làm và phong cách làm việc khoa học cho học sinh Bên cạnh đó phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT còn góp phần hình thành động cơ học tập đúng đắn cho các em Sự nảy sinh động cơ tự học lúc đầu xuất phát từ ý thức trách nhiệm phải hoàn thành nhiệm vụ tự học, từ yêu cầu bài tập của giáo viên đã thúc đẩy hoạt động tự học của học sinh hay nói cách khác đây là những động cơ bên ngoài Động cơ bên trong của người học chủ yếu nằm ở trong bản thân mỗi người và xuất phát từ chính hoạt động học Được tham gia thực hiện nhiệm vụ học tập, hy vọng khám phá những cái mới, sự cố gắng hiểu biết, mong muốn tiến bộ trong học tập hay cảm giác thỏa mãn khi hoàn thành nhiệm vụ học tập đều là những động cơ bên trong Động cơ bên trong khi đã được hình thành thì thường bền vững và có tác dụng lâu dài, ít tạo nên sự căng thẳng và sư ép tâm lý nhờ đó nó có tác dụng khuyến khích

học sinh tự học, đây là một trong những điều kiện quan trọng để các em có thể thực hiện mục tiêu học tập suốt đời

1.2 Cơ sở thực tiễn

Để tìm hiểu thực trạng việc tự học theo chủ đề của học sinh, chúng tôi đã tiến hành điều tra 200 học sinh (3 khối lớp 10, 11, 12) và 20 giáo viên trường THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành, THPT Dương Quang Đông, THPT Phạm Thái Bường, THPT Dương Hảo Học, Trường THPT Cầu Kè, THPT Tiểu Cần thuộc tỉnh Trà Vinh

Đối với giáo viên, nội dung điều tra tập trung vào các vấn đề cơ bản: quan

niệm của giáo viên về tự học, tự học theo chủ đề, mức độ tự học lịch sử, phương pháp, hình thức tự học lịch sử, các hình thức học tập mong muốn được tiến hành trong dạy học chủ đề

Đối với học sinh, nội dung điều tra tập trung vào các vấn đề cơ bản: quan

niệm của học sinh về tự học và tự học theo chủ đề, mức độ tự học, phương pháp, hình thức tự học lịch sử, các hình thức học tập theo chủ đề

Sau khi điều tra khảo sát, qua thống kê, phân tích, tổng hợp kết quả xử lý

số liệu điều tra giáo viên và học sinh, chúng tôi rút ra một số kết luận:

* Về phía giáo viên: kết quả điều tra qua một số câu hỏi được chúng tôi

tổng hợp ở bảng sau:

GV

Tỉ lệ ( %)

I Thầy/ cô quan niệm như thế nào về môn học lịch sử

1 Là môn học phụ không quan trọng với học sinh 0 00

2 Là môn học chính, được quan tâm ngang hàng với các

môn Toán, Văn, Anh văn

II Thầy/ cô quan niệm như thế nào về việc “Tự học”

III Theo thầy/cô việc rèn luyện kỹ năng tự học cho học

sinh trong dạy học lịch sử có vai trò gì

1 Giúp học sinh đào sâu, củng cố kiến thức 18 90

2 Hình thành phẩm chất đạo đức, tích cực, độc lập, kiên

nhẫn, tự giác

15 75

IV Trong quá trình dạy học lịch sử, thầy/cô có thiết kế

các nội dung dạy học theo các chủ đề không

V Theo thầy/cô, việc dạy học các chủ đề lịch sử có ưu

thế gì trong việc rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh THPT?

1 Làm cho kiến thức trong bài có tính hệ thống, khái quát

VI Thầy/cô cần rèn luyện cho học sinh những kỹ năng

tự học nào trong dạy học chủ đề lịch sử?

1 Sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo 18 90

VII Thầy/cô thường sử dụng các biện pháp nào để rèn

luyện kỹ năng tự học các chủ đề lịch sử cho học sinh?

VIII Câu 8 Khi hướng dẫn học sinh tự học lịch sử theo

chủ đề, thầy/cô thường gặp những khó khăn, trở ngại nào?

2 Thiếu thời gian trong soạn bài, tổ chức dạy học 10 50

Bảng Thực tiễn việc phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chủ

đề lịch sử Việt Nam thế kỉ XV đến thế kỉ XIX của giáo viên

Nhận thức về tầm quan trọng của việc phát triển năng lực tự học cho học sinh qua các chủ đề lịch sử ở trường THPT

Kết quả điều tra cho thấy,100% giáo viên ở các trường THPT đều cho rằng môn lịch sử là một môn học quan trọng, có vai trò to lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ, được quan tâm ngang hàng với các môn Toán, văn hay Anh văn 100% các giáo viên ở trường THPT đều đã nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển năng lực tự học cho học sinh qua dạy học lịch sử theo

chủ đề vì nó có tác dụng tích cực trong việc khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức giúp các em nắm vững kiến thức đã học, đồng thời nâng cao trình độ nhận thức của mình để hiểu sâu sắc hơn các sự kiện lịch sử 90% giáo viên cho rằng các chủ đề lịch sử có vai trò quan tọng trong việc giúp rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh và còn giúp khắc phục được những hạn chế của chương trình sách giáo khoa lịch sử hiện nay Khi bổ sung các chủ đề lịch sử sẽ tạo ra một cách tiếp cận mới cho học sinh về các sự kiện lịch sử theo lôgic của vấn đề, chú trọng hơn các vấn đề về kinh tế, văn hóa, các nhân vật tiêu biểu, những vấn đề lịch sử của các dân tộc ít người, mối quan hệ giữa lịch sử thế giới và lịch

sử dân tộc… để đảm bảo sự cân đối và tính toàn diện của chương trình lịch sử

- Những khó khăn khi tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường THPT

Mặc dù nhiều giáo viên trường THPT tỉnh Trà Vinh đều nhận thấy sự cần thiết dạy học các chủ đề lịch sử song thực tế việc triển khai lại gặp phải những khó khăn làm giảm hiệu quả của dạy học theo chủ đề 90% giáo viên cho rằng nguồn tài liệu phục

vụ cho dạy học theo chủ đề còn ít và chưa có sự thống nhất Trong hướng dẫn thực hiện chương trình chuyên sâu của Bộ Giáo dục – Đào tạo mới gợi ý một số chủ đề nhưng còn hết sức khái quát, chưa đi vào nội dung cụ thể và cũng chưa đầy đủ Vì vậy, khi giảng dạy, giáo viên phải tự sưu tầm, tổng hợp, sắp xếp kiến thức theo nội dung chủ đề từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau Công việc này đòi hỏi rất nhiều thời gian, công sức Nếu như chúng ta xây dựng được tài liệu cụ thể, thống nhất về các chủ đề lịch sử dùng trong dạy học ở các trường THPT thì sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh khi giảng dạy và học tập, đồng thời nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn

Một yếu tố khác làm cho việc tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử gặp khó khăn là về phía giáo viên hiếu thời gian và chưa có kinh nghiệm xây dựng và tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề Theo chúng tôi, nguyên nhân của tình trạng này

là do các giáo viên chưa nắm vững những yêu cầu cơ bản của việc biên soạn và tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề Do vậy, trong các đợt học tập chuyên môn, rất cần trang bị cho các giáo viên phổ thông lý thuyết về dạy học theo chủ đề cũng như tăng cường sự trao đổi kinh nghiệm giữa các giáo viên ở các trường THPT về

vấn đề này để nâng cao nhận thức và trình độ của họ 50% giáo viên cho rằng thiếu thời gian cũng là một khó khăn khi tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử Bản thân chương trình sách giáo khoa lịch sử nâng cao đã khá nặng, trong khi đó để tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử cần nhiều thời gian, trung bình mỗi chủ đề khoảng

7 tiết (theo hướng dẫn thực hiện chương trình chuyên sâu của Bộ Giáo dục và Đào tạo) Do đó việc bổ sung các chủ đề không thể tiến hành thường xuyên Chúng tôi cho rằng vấn đề này có thể khắc phục được nếu giáo viên, học sinh có sự chuẩn

bị chu đáo, có phương pháp dạy học phù hợp, phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh Hơn nữa, không nhất thiết tất cả các chủ đề đều phải tổ chức dạy học trên lớp, mà có thể phân loại ra, một số chủ đề có thể để học sinh tự nghiên cứu ở nhà và báo cáo bằng bài viết

- Phương pháp phát triển năng lực tự học trong dạy học các chủ đề lịch sử

ở trường THPT Kết quả khảo sát cho thấy, 75% giáo viên đã tự thiết kế, soạn

giảng các nội dung dạy học theo chủ đề, phần lớn giáo viên lịch sử ở các trường THPT đều tâm huyết, tìm kiếm các con đường, cách thức dạy học các chủ đề lịch

sử 20/20 giáo viên (chiếm 100%) đã biết kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học như thuyết trình, trao đổi, thảo luận nhóm, hướng dẫn học sinh tự nghiên cứu Bên cạnh đó, vẫn tồn tại cách thức dạy học theo kinh nghiệm của bản thân , hay nặng về phương pháp thuyết trình theo lối “thầy đọc – trò chép” (25%) Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả dạy học các chủ đề lịch sử, biến các giờ học theo chủ đề thành những giờ bổ sung kiến thức, gây áp lực đối với học sinh làm cho các em không hứng thú với bộ môn Điều tra thực tế cho thấy hầu hết giáo viên đều áp dụng phương pháp nêu vấn đề chiếm 90% hay sử dụng đồ dùng trực quan chiếm 80% Mặt khác, phần đông giáo viên chưa hướng dẫn học sinh rèn luyện các kĩ năng tự học một cách cụ thể, đầy đủ Điều này xuất phát từ nhiều lý

do như thời gian, quan niệm về bộ môn, năng lực chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy Do đó, việc tăng cường bồi dưỡng, tập huấn và định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT là rất cần thiết, góp phần hoàn thiện nền giáo dục trong thời kì hội nhập

* Đối với học sinh: kết quả điều tra qua một số câu hỏi được chúng tôi

tổng hợp ở bảng sau:

HS

Tỉ lệ (%)

III Mức độ tự học môn lịch sử của em như thế nào?

1 Chưa bao giờ 45 22.5

2 Thỉnh thoảng 86 43

3 Thường xuyên 59 29.5

IV Em có gặp khó khăn trong việc tự tìm tài liệu lịch

sử cho quá trình tự học không?

V Ở trường, thầy/cô dạy các tiết học Lịch sử theo từng

bài trong sách giáo khoa hay tổ chức thành các chủ

đề học tập?

1 Theo từng bài học 142 71

VI Theo em, tự tìm hiểu các chủ đề lịch sử mang lại

những lợi ích nào dưới đây?

1 Hiểu sâu, nắm vững các vấn đề lịch sử một cách logic 117 88.5

3 Phát huy khả năng tự học, chứng tỏ được năng lực của

bản thân

128 64

4 Mở rộng vốn kiến thức, sự hiểu biết lịch sử của mình 72 36 VII Em thường tự học môn lịch sử như thế nào?

3 Học kết hợp tập ghi, sách giáo khoa và các tài liệu khác 97 48.5 VIII Em thường tự học các chủ đề lịch sử bằng những

hình thức nào dưới đây?

IX Thầy/cô thường hướng dẫn em những phương pháp

tự học các chủ đề lịch sử nào dưới đây?

Bảng Thực tiễn việc phát triển năng lực tự học trong học tập

bộ môn lịch sử của học sinh THPT hiện nay Qua khảo sát Em có thích học lịch sử không, 50% có ý kiến xem môn lịch

sử là môn học bình thường, 60% tích học môn lịch sử hơn, đều này chứng tỏ môn