Tổ chức dạy học theo chủ đề phần lịch sử việt nam (thế kỉ x – XIX) cho học sinh lớp 10, trường THPT dương quang đông, tỉnh trà vinh

Vì thế, khi tổ chức dạy học theo chủ đề, GV sẽ là người chủ động lựa chọn các phương pháp, phương tiện dạy học phù hợp trong quá trình triển khai dạy học theo chủ đề và HS sẽ tích cực, c

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

QUANG ĐÔNG, TỈNH TRÀ VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI, NĂM 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

TRẦN THỊ TUYẾT NGA

TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM (THẾ KỈ X – XIX) CHO HỌC SINH LỚP 10, TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DƯƠNG

QUANG ĐÔNG, TỈNH TRÀ VINH

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Bộ môn Lịch sử

(theo chương trình ứng dụng)

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS.Nguyễn Thị Bích

HÀ NỘI, NĂM 2017

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Bích, người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, đóng góp ý kiến quý báu và tạo mọi điều kiện giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô giáo trường Đại học Sư Phạm

Hà Nội, trường Đại học Trà Vinh đã giảng dạy, định hướng, giúp đỡ em trong quá trình học tập và thực hiện luận văn

Em xin cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo đồng nghiệp và các em học sinh trường THPT thành phố Trà Vinh, THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành, THPT Nhị Trường, THPT Dương Quang Đông đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi để em hoàn thành luận văn

Em cũng xin trân trọng cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên và giúp đỡ em trong suốt thời gian thực hiện và hoàn thành luận văn

Trà Vinh, ngày 25 tháng 6 năm 2017 Học viên

Trần Thị Tuyết Nga

PPDH : Phương pháp dạy học SGK : Sách giáo khoa

THCS : Trung học cơ sở

THPT : Trung học phổ thông

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 13

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 14

6 Giả thuyết khoa học……….14

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 14

8 Đóng góp của đề tài 15

9 Cấu trúc của luận văn 15

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC LỊCH SỬ THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG……… 16

1.1 Cơ sở lý luận……… 16

1.1.1 Cơ sở xuất phát……….16

1.1.2 Một số khái niệm có liên quan đến đề tài………23

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường THPT……… 27

1.1.4 Quy trình tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường phổ thông… 31

1.2 Thực trạng việc tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường THPT ……… 34

1.2.1 Điều tra thực trạng……… 34

1.2.2 Nguyên nhân……… 40

Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM (THẾ KỈ X – XIX) CHO HỌC SINH LỚP 10, TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DƯƠNG QUANG ĐÔNG, TỈNH TRÀ VINH……….43

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XIX)………43

2.1.1 Vị trí……… 43

2.1.2 Mục tiêu……….43

2.1.3 Nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XIX)……… 45

2.2 Xây dựng các chủ đề dạy học phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ X – XIX) 47

2.3 Một số biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ X – XIX) cho học sinh lớp 10, trường THPT Dương Quang Đông, tỉnh Trà Vinh………53

2.3.1 Vận dụng linh hoạt các dạng hoạt động học tập (toàn lớp, nhóm, cá nhân) trong dạy học các chủ đề phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ X – XIX)……… 53

2.3.2 Sử dụng một số phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại trong dạy học các chủ đề phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ X – XIX)……… 63

2.3.3 Tổ chức tốt việc kiểm tra, đánh giá các chủ đề lịch sử Việt Nam (thế kỉ X – XIX)……….88

2.4 Thực nghiệm sư phạm 93

2.4.1 Mục đích thực nghiệm 93

2.4.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 94

2.4.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm……… 94

2.4.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm……….95

2.4.4.1 Biện pháp đánh giá……… 95

2.4.4.2 Kết quả thực nghiệm 96

KẾT LUẬN……… 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 100

PHỤ LỤC

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Lịch sử (LS) là môn học có vai trò, tác động to lớn trong việc giáo dục thế

hệ trẻ những phẩm chất, nhân cách của một con người phát triển toàn diện Các

nhà sử học cổ đại đã khẳng định “Lịch sử là cô giáo của cuộc sống”, “Lịch sử là

bó đuốc soi đường đi đến tương lai” [38, tr.95] Nhà văn dân chủ Nga thế kỉ XIX,

Tsecnưsépxki đã từng viết: “Có thể không biết, không cảm thấy say mê học Toán,

tiếng Hilạp hoặc chữ Latinh, Hóa học, có thể không biết hàng nghìn môn học khác, nhưng dù sao đã là người có giáo dục mà không yêu thích LS thì chỉ có thể

là một con người không phát triển đầy đủ trí tuệ” [39, tr.72]

Tuy nhiên, có một thực trạng đáng buồn hiện nay phần lớn học sinh (HS) không thích tìm hiểu về lịch sử dân tộc (LSDT), ngày càng nhiều em cho rằng học

Sử chỉ là thuộc lòng mất nhiều thời gian, coi đó là môn học của các sự kiện ghi nhớ khô khan, nhàm chán Sự phát triển nhanh chóng của xã hội hiện đại với xu thế hội nhập khu vực và quốc tế ngày càng mạnh mẽ, những tác động của cơ chế thị trường, lối sống thực dụng… đã dẫn đến một bộ phận không nhỏ phụ huynh,

HS không coi trọng môn học LS, lựa chọn môn học, ngành học nào có thu nhập cao Điều này được thể hiện rõ trong quá trình dạy học môn học LS ở các nhà trường và nhất là qua kì thi tốt nghiệp Trung học phổ thông (THPT) để đăng kí xét tuyển vào các trường Cao đẳng và Đại học Các nhà giáo dục đã đi tìm nguyên nhân, xác định các giải pháp giúp HS yêu thích môn học LS, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) của thầy – trò theo hướng phát triển năng lực của các em

Đổi mới PPDH được xác định là một trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục sau 2015 ở Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới căn bản, toàn

diện giáo dục và đào tạo“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo

hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ

2

máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lựcchuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động

xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin

và truyền thông trong dạy và học” [2]

Thực hiện chủ trương trên, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức triển khai tập huấn đổi mới cách dạy học theo chủ đề/chuyên đề cho giáo viên (GV) toàn quốc từ năm học 2014-2015 nhằm giúp họ nhận thức và thực hiện tốt hơn việc đổi mới để từng bước nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Dạy học theo chủ đề có nhiều điểm mới so với cách dạy truyền thống: các nhiệm vụ học tập được giao cho

HS, các em chủ động tìm hướng giải quyết vấn đề; kiến thức không vụn vặt, riêng

lẻ mà được tổ chức lại thành hệ thống, có quan hệ chặt chẽ; HS sau phần học không chỉ là hiểu, biết, vận dụng mà còn biết phân tích, tổng hợp, đánh giá

Thực tế việc vận dụng dạy học theo chủ đề hiện nay ở trường phổ thông còn nhiều bất cập, hiệu quả chưa cao Một số GV chưa nhận thức đúng tầm quan trọng của việc triển khai bài học theo chủ đề để phát huy vai trò tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, nên chưa thật sự quan tâm tổ chức dạy học theo chủ đề trong các giờ học LS Phần lớn các GV vẫn là dạy theo kiểu truyền thống lớp – bài cụ thể trong sách giáo khoa (SGK) Tình trạng dạy học theo kiểu tóm tắt SGK, nặng về truyền thụ kiến thức vẫn còn khá phổ biến HS thụ động và phụ thuộc nhiều vào

GV trong quá trình tiếp nhận kiến thức Nếu có thực hiện dạy học theo chủ đề thì

GV vẫn chủ yếu sử dụng một số PPDH như vấn đáp, thuyết trình, thảo luận nhóm chưa vận dụng nhiều các PPDH hiện đại vào trong giờ học LS Vì vậy, việc tổ chức dạy học theo chủ đề chưa thực sự phát huy được vai trò vốn có của nó Cho nên HS cảm thấy giờ học còn LS nặng nề, nhàm chán, nhiều em không hứng thú với bộ môn LS, làm cho chất lượng dạy học bộ môn thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra

Lịch sử Việt Nam (LSVN) từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX có vị trí quan trọng trong tiến trình LSDT Đây là thời kì nhân dân Việt Nam vừa tiến hành xây dựng

3

nền văn hóa dân tộc, vừa phát triển kinh tế đất nước và đấu tranh chống xâm lược

để bảo vệ Tổ quốc, giải phóng dân tộc Nhiều sự kiện, nhân vật, thành tựu kinh tế, văn hóa của giai đoạn này còn nguyên giá trị đến nay, thông qua đó giáo dục lòng yêu nước, truyền thống giữ gìn và phát huy nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Vấn đề đặt ra là tổ chức dạy học chủ đề như thế nào để giúp HS lĩnh hội kiến thức, khơi gợi được niềm say mê, hứng thú học tập trong giờ học LS

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn vấn đề “Tổ chức

dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ X – XIX) cho học sinh lớp 10, trường THPT Dương Quang Đông, Tỉnh Trà Vinh” để làm đề tài nghiên cứu luận

văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Bộ môn LS

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đã có nhiều tài liệu nghiên cứu về dạy học theo chủ đề và các vấn đề có liên quan Chúng tôi tìm hiểu vấn đề nghiên cứu qua các nguồn tài liệu nước ngoài

và trong nước

2.1 Tài liệu nước ngoài

Trong cuốn “Những cơ sở của lí luận dạy học” (Nxb Giáo dục, năm

1971), B.P.Êxipốp đã nêu ra các nguyên tắc dạy học, trong đó nhấn mạnh đến tính

hệ thống và tính vững chắc của việc lĩnh hội kiến thức Ông cho rằng “sự lĩnh hội

kiến thức là quá trình liên tục đào sâu, chính xác hóa và củng cố kiến thức” “Ở giai đoạn dạy học đầu tiên GV sẽ đưa ra không phải là toàn bộ khối lượng tri thức

mà chỉ nội dung cơ bản của khối lượng đó; trong công việc tiếp sau đó nhằm đào tạo sâu và củng cố tri thức, khối lượng đó cần được mở rộng thêm, nêu ra những

ví dụ mới nhằm chính xác hóa hay minh họa sâu hơn cho điều khái quát”

[21, tr.75] Không đề cập trực tiếp đến dạy học theo chủ đề nhưng những chỉ dẫn của ông trong việc lĩnh hội kiến thức giúp chúng tôi xác định đúng những kiến thức cơ bản trong chủ đề dạy học để từ đó củng cố, hệ thống hóa kiến thức và làm sâu sắc thêm nhận thức cho HS

Tiếp nối quan điểm của B.P.Êxipốp, I.A Ilinna trong cuốn “Giáo dục

học”, tập 2, Nxb Giáo dục Hà Nội, 1973 đã nhấn mạnh vai trò của việc lĩnh hội

4

toàn diện kiến thức và đề ra một số phương pháp giúp HS nắm vững kiến thức như

sử dụng phương pháp làm việc với SGK, luyện tập, ôn tập… Trong đó, tác giả đặc biệt nhấn mạnh việc phát huy tính tích cực là một yếu tố quan trọng giúp HS hứng thú và lĩnh hội kiến thức hiệu quả

I.F.Kharlamốp, trong công trình “Phát huy tính tích cực học tập của học

sinh như thế nào”, tập I, Nxb Giáo dục, 1978 đã khẳng định dạy học là quá trình

lĩnh hội một cách vững chắc kiến thức của HS, song việc nhận thức của HS không

phải là do GV hình thành mà là quá trình tự lĩnh hội kiến thức HS chỉ “thực sự

nắm vững cái mà chính bản thân dành được bằng chính sức lao động của mình”

[28, tr.17] Từ đó tác giả đi đến kết luận “Học tập là một quá trình nhận thức tích

cực của HS, HS muốn nắm vững kiến thức một cách sâu sắc thì phải thực hiện đầy

đủ một chu trình trí tuệ: bao gồm những hành động tri giác tài liệu, thông hiểu, ghi nhớ, luyện tập kĩ năng, kĩ xảo và cuối cùng là hành động khái quát hoá hệ thống hoá kiến thức nhằm xác lập mối quan hệ trong từng đề tài, giữa các đề tài và các môn học” [28,tr 29] Tư tưởng về sự tự lĩnh hội, khám phá kiến thức của HS cũng

chính là tư tưởng chủ đạo của việc tổ chức dạy học theo chủ đề

Trong cuốn “Giáo dục học”, tập 1 (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1983),

N.V.SaVin đề cập đến nội dung dạy học và các hình thức tổ chức dạy học Theo

tác giả, “Nội dung giáo dục phải thực sự là toàn diện Mỗi một chương phải là

mức độ trọn vẹn trong hệ thống các tri thức về môn học” [51, tr 45] Khi đề cập

tới các hình thức tổ chức dạy học, tác giả cho rằng việc tổ chức các hoạt động học tập ở trên lớp dưới sự điều khiển, hướng dẫn, tổng kết, đánh giá của GV có tác dụng phát huy tính tích cực, sự sáng tạo của HS trong việc lĩnh hội toàn diện tri thức

Ở một góc nhìn khác, N.G.Đai-ri trong quyển “Chuẩn bị giờ học lịch sử

như thế nào?”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1973 đã nêu ra tầm quan trọng của việc

chuẩn bị giờ học LS và cách tổ chức giờ học LS một cách có hiệu quả nhất Tác

giả cũng nhấn mạnh đến việc thiết lập hệ thống kiến thức trong các bài học vì “Nội

dung của hầu như giờ học nào cũng đều gắn bó chặt chẽ với những giờ học trước

5

và giờ học sau” [18, tr 98] Cho nên, việc xây dựng và tổ chức thành các chủ đề

dạy học trong môn LS sẽ giúp HS thấy rõ hệ thống kiến thức, xâu chuỗi được các

sự kiện, hiểu được mối quan hệ của chúng trong tiến trình phát triển của nó

Tác giả I.Ia.Lecne với “Phát triển tư duy của học sinh trong dạy học lịch

sử” (Nxb Giáo dục Matxcova, 1982 - Người dịch: Trần Kim Vân, Đinh Ngọc Bảo,

Phạm Huy Khánh, Nguyễn Thị Côi) đã đưa ra yêu cầu đối với GV trong DHLS

phải tạo ra “tình huống có vấn đề nhằm nâng cao kĩ năng nhận thức tích cực để

giải quyết tốt các vấn đề” trong quá trình dạy học Theo tác giả, thông qua các biện

pháp này sẽ kích thích năng lực sáng tạo, nhận thức tích cực của HS nâng cao chất lượng dạy học môn LS Đây là gợi ý rất tốt giúp chúng tôi triển khai các chủ đề học tập

Các tác giả Robert J Marzano, Debra J Pickering, Jane E Pollock, trong

cuốn “Các phương pháp dạy học hiệu quả”, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2011 đưa ra

hệ thống các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng cho quá trình tổ chức dạy học như: việc khích lệ học tập, học theo nhóm, lập mục tiêu, gợi ý câu hỏi…Các tác giả khẳng định, dù áp dụng biện pháp nào đi chăng nữa thì việc quan trọng nhất là GV phải nuôi dưỡng hoạt động học tập đích thực cho người học, kích thích HS tích

cực, chủ động tham gia vào quá trình lĩnh hội tri thức “Học tập đích thực bao giờ

cũng là một quá trình gian nan và bổn phận của người thầy là làm thế nào để quá trình đó ít gian nan đối với người học” [42, tr 5] Những gợi ý này thực sự có ý

nghĩa đối với việc tổ chức dạy học theo chủ đề bởi trong đó vai trò của HS được đề cao dưới sự tổ chức, hướng dẫn, hỗ trợ của GV là rất quan trọng

Trong quyển “Lí luận dạy học hiện đại” của Bernd Meier và Nguyễn Văn

Cường, Nxb Đại học Sư phạm, 2014 đã đưa ra một số vấn đề về đổi mới PPDH, các quan điểm dạy học, các kĩ thuật dạy học tích cực, các loại phương tiện dạy học,

đề cập đến các thuyết học tập như thuyết hành vi, thuyết nhận thức và thuyết kiến tạo dựa trên cơ sở Tâm lí học Nếu vận dụng các PPDH như dạy học nhóm, đóng vai, dạy học nêu vấn đề cùng với các kĩ thuật dạy học như kĩ thuật khăn trải bàn,

kĩ thuật 3-2-1…trong dạy học tích hợp theo chủ đề thì sẽ tạo động cơ học tập và

6

kích thích tư duy của HS trong giờ học LS Những đề xuất của tác giả là gợi ý cho chúng tôi tổ chức các chủ đề dạy học thành công

2.2 Tài liệu trong nước

Trong cuốn “Giáo dục học”, tập 1 của Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt (Nxb

Giáo dục, Hà Nội, 1987) đã đề cập đến ý nghĩa của việc phát triển toàn diện năng lực của HS thông qua nguồn kiến thức mà các em được tiếp nhận Qua đó, các tác giả cho rằng trong quá trình dạy học việc phát huy tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của HS là quan trọng nhất

Tác giả Trần Bá Hoành trong cuốn “Đổi mới phương pháp dạy học,

chương trình và sách giáo khoa”, Nxb Đại học sư phạm, 2007 cho rằng dạy học

lấy HS làm trung tâm là “chuẩn bị cho HS thích ứng với đời sống xã hội, tôn trọng

mục đích, nhu cầu, khả năng hứng thú, lợi ích học tập của HS” [24, tr.8] Đồng

thời, tác giả cũng đưa ra các biện pháp dạy học tích cực cần phát triển ở trường phổ thông là vấn đáp, dạy học đặt và giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ…Qua đây, chúng tôi cho rằng muốn tổ chức dạy học theo chủ đề đạt được hiệu quả cần phải vận dụng phối hợp nhiều PPDH với nhau

Trong “Tài liệu chủ đề tự chọn bám sát chương trình nâng cao lịch sử 10

dùng cho giáo viên” của tác giả Phan Ngọc Liên (chủ biên), Nxb Giáo dục, 2006

đã nêu ra rằng việc dạy và học các chủ đề tự chọn là một bước phát huy tính độc lập, tự chủ của HS, phục vụ mục đích nâng cao chất lượng và hiệu quả trong dạy học lịch sử (DHLS)

Tác giả Nguyễn Thị Côi trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao

hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông” (Nxb Đại học Sư phạm, 2008) đề

cập tới vấn đề làm thế nào để tổ chức giờ học hiệu quả Theo tác giả, để làm được

điều này, “trước hết GV cần thực hiện những yêu cầu cơ bản đối với bài học LS,

mặt khác cần vận dụng cấu trúc bài học mềm dẻo” [14, tr.98] Một bài học LS có

cấu trúc như sau: đặt mục đích học tập, tổ chức giải quyết vấn đề, tổ chức kiểm tra hoạt động nhận thức, giao bài tập về nhà Chúng tôi có thể căn cứ vào đây để tiến hành tổ chức dạy học theo chủ đề một cách có hiệu quả

7

Trong giáo trình “Phương pháp dạy học môn lịch sử ở trường phổ thông”,

Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2014, các tác giả Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú đã trình bày khái niệm chung về dạy học tích hợp và những ưu điểm của

xu hướng dạy học này, trong đó còn nhấn mạnh đến cách xây dựng và tổ chức chủ

đề DHLS Việc tích hợp lại thành các chủ đề, chuyên đề trong môn LS là phù hợp

và cần thiết vì giữa các chương, các bài có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, khi thiết

kế như thế sẽ giúp cho HS hiểu tính hệ thống, lôgíc và chiều sâu của LS Vì thế, khi tổ chức dạy học theo chủ đề, GV sẽ là người chủ động lựa chọn các phương pháp, phương tiện dạy học phù hợp trong quá trình triển khai dạy học theo chủ đề

và HS sẽ tích cực, chủ động trong khâu chuẩn bị bài cũng như cách thức học tập và thực hiện công việc mà GV giao

Trong cuốn “Tài liệu tập huấn cán bộ quản lí và giáo viên trung học phổ

thông xây dựng các chuyên đề dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn lịch sử” của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014) đã đề cập

đến việc xây dựng các chuyên đề dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS môn LS Trong đó có đề cập đến việc xây dựng mỗi chuyên đề dạy học cần thực

hiện theo quy trình sau: “thứ nhất là xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy

họcchuyên đề sẽ xây dựng; hai là xây dựng nội dung chuyên đề; ba là xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành; bốn là xác định và

mô tả mức độ yêu cầu; năm là biên soạn các câu hỏi/bài tập và cuối cùng là thiết

kế tiến trình dạy học” [10, tr.30-35] Chúng tôi có thể dựa vào đây để thiết kế lại

quy trình và tiến hành tổ chức dạy học theo chủ đề trong phần LSVN (thế kỉ X - XIX)

Vấn đề dạy học tích hợp có những ưu điểm nhất định và những ưu điểm

này đã được trình bày khá cụ thể trong cuốn “Tài liệu tập huấn cán bộ quản lí và

giáo viên THPT dạy học tích hợp liên môn lĩnh vực khoa học xã hội” (Bộ Giáo dục

và Đào tạo, 2015) Các tác giả đã đưa ra ý kiến của mình về ưu điểm của việc dạy

học theo chủ đề tích hợp như sau: Các chủ đề liên môn, tích hợp có tính thực tiễn

nên sinh động hấp dẫn, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tập cho

8

HS Học các chủ đề tích hợp, liên môn HS được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc Điều quan trọng hơn là các chủ đề tích hợp, liên môn giúp cho HS không phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau, vừa gây quá tải, nhàm chán, vừa không có được sự hiểu biết tổng quát cũng như khả năng ứng dụng của kiến thức tổng hợp vào thực tiễn [12, tr.4, 5]

Trong bài viết “Xu thế tích hợp môn học trong nhà trường phổ thông”

đăng trên Tạp chí giáo dục 2/2002 của tác giả Nguyễn Minh Phương và Cao Thị Thặng đã chỉ ra đến những ưu điểm và nhược điểm của dạy học tích hợp và xu hướng này đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng như Pháp, Mĩ, Australia, Nhật Bản, Thái Lan, Inđônêxia… Các tác giả cũng đã đề ra cách thức xây dựng môn học theo quan điểm tích hợp ở Việt Nam đối với bậc Tiểu học và Trung học cơ sở (THCS) Như vậy, tích hợp là một xu thế mới tích cực trong việc xây dựng chương trình và sách giáo khoa sau 2015 và việc dạy học tích hợp sẽ giúp cho việc hình thành và phát triển năng lực của HS một cách có hiệu quả như năng lực giải quyết vấn đề, năng lực làm việc nhóm, năng lực tự học…

“Kỷ yếu hội thảo dạy học tích hợp và dạy học phân hóa ở trường trung học đáp ứng nhu cầu đổi mới chương trình và SGK sau năm 2015” (Viện Nghiên cứu

Giáo dục thuộc trường Đại học Sư phạm Thành Phố Hồ Chí Minh, 2014) có nhiều

bài viết liên quan đến dạy học tích hợp như: “Dạy học tích hợp trong chương trình

giáo dục phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Kim Dung; “Tích hợp trong dạy học

bộ môn ở trường phổ thông” của tác giả Võ Văn Duyên Em hay “Thực trạng dạy học tích hợp, phân hóa hiện nay và đề xuất phát triển chương trình, sách giáo khoa cho giáo dục phổ thông Việt Nam sau 2015” của tác giả Ngô Minh Oanh,

Trương Công Thanh Nhìn chung trong bài viết của mình các tác giả đã đưa ra nhiều mô hình dạy học tích hợp và cách thức vận dụng dạy học tích hợp trong dạy học bộ môn ở trường phổ thông Việt Nam Đây là những nguồn tài liệu quí báu gợi

ý cho chúng tôi xây dựng và vận dụng cách tổ chức dạy học tích hợp chủ đề trong chương trình LSVN

Tác giả Hoàng Thanh Tú trong bài viết “Biên soạn SGK lịch sử sau năm

2015 theo hướng phát triển năng lực HS” được đăng trên Tạp chí Khoa học Đại

học Quốc gia Hà Nội tập 30, số 1 (2014) đã đề cập cách học LS theo hướng đổi mới như LS cần hướng đến hình thành và phát triển các năng lực chủ chốt cho HS như: năng lực nhận thức, tư duy LS; năng lực nêu và giải quyết vấn đề; năng lực tự học; năng lực sử dụng công nghệ thông tin Ngoài ra, tác giả còn cho rằng SGK sau 2015 bậc THPT bài viết theo chủ đề trong đó cần tập trung vào các chủ đề như:

Giáo dục cho HS ý thức về chủ quyền lãnh thổ thống nhất, toàn vẹn của Tổ quốc hay truyền thống dân tộc Tích hợp LS thế giới và LSVN Trong từng thời kì, mỗi chủ đề phân tích sâu một nội dung theo lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, quân sự Học LS không phải là nhớ nhiều sự kiện mà là nhớ những gì cơ bản.Trên

cơ sở đó, HS cần nhận thức và lí giải được mối liên hệ giữa các sự kiện LS; mối liên hệ giữa con người, địa danh LS cụ thể với cuộc sống hiện tại Điều này giúp hiểu biết của HS mang tính hệ thống và quá khứ LS cũng gần gũi hơn [58, tr.75,

76] Những biện pháp mà tác giả đề xuất có vai trò định hướng hết sức quan trọng trong việc biên soạn SGK lịch sử THPT sau 2015 nói chung và đổi mới PPDH chủ

đề theo hướng phát triển năng lực HS trong môn LS nói riêng

Đồng thời, trong bài viết “Những định hướng và thực tiễn dạy học lịch sử

ở Việt Nam” tác giả Hoàng Thanh Tú cũng đã đưa ra định hướng cho chương trình

giáo dục phổ thông mới sẽ chuyển từ tập trung trang bị kiến thức, kỹ năng sang định hướng phát triển phẩm chất, năng lực HS Dạy học phân hóa và dạy học tích hợp được xác định là yêu cầu bắt buộc nhằm mục đích phát triển năng lực HS Trong đó, LS được tích hợp trong các môn học Tìm hiểu xã hội (lớp 4, 5), Khoa

10

học Xã hội (cấp THCS) và là môn học bắt buộc; là môn học riêng biệt và tự chọn ở cấp THPT Nội dung môn học được cấu trúc theo chủ đề (khác với cấu trúc theo tiến trình LS như chương trình hiện hành); PPDH khuyến khích HS được trải nghiệm, sáng tạo thông qua các hình thức tổ chức dạy học đa dạng như: hoạt động nhóm/cá nhân tự học, học trên lớp/ở bảo tàng, thực địa, học qua dự án [59] Chúng tôi nhận thấy nhận định của tác giả đã có tính chất cụ thể hơn về vấn đề dạy học tích hợp nói chung cũng như dạy học tích hợp theo chủ đề trong LS nói riêng

Bài báo cáo giáo dục vào ngày 06/09/2015 “Dạy học theo chủ đề với chủ

trương đổi mới giáo dục hiện nay” của trường THPT Quyết Thắng, Thị xã Lai

Châu đã nêu lên những giải pháp để lí giải tại sao nên quan tâm đến dạy học theo

chủ đề trong tiến trình đổi mới giáo dục hiện nay? “Một, trước yêu cầu đổi mới

căn bản, toàn diện về giáo dục – trong đó chú trọng đổi mới phương pháp, cách tiếp cận dạy học theo định hướng phát huy tính tích cực của học sinh; Hai, tính giới hạn về định lượng nội dung trong SGK và quá trình bùng nổ thông tin, tri thức kèm theo đó là nhu cầu cập nhật kiến thức vô hạn đối với sự học của người học;

Ba, với cách tiếp cận giảng dạy truyền thống hiện có, liệu chúng ta đủ khả năng để thực hiện các mục tiêu dạy học tích cực như: tăng cương tích hợp các vấn đề cuộc sống, thời sự vào bài giảng; tăng cường sự vận dụng kiến thức của HS sau quá trình học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn; rèn luyện các kĩ năng sống phong phú vốn rất cần cho người học hiện nay? Thêm vào đó, ngoài việc quá trình dạy học hướng tới định hướng nội dung học như đã có, thì đổi mới dạy học hiện nay còn có tham vọng tiến xa hơn, đó là định hướng hình thành năng lực cho HS Do

đó, dạy học theo chủ đề với những lợi thế về đặc điểm như đã so sánh ở trên với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống, đặc biệt là nó có thể giải quyết được ba vấn đề trên, chính là bước chuẩn bị tương đối phù hợp cho đổi mới chương trình

và SGK trong thời gian tới” [16, tr.1 - 4] Chúng tôi cho rằng đây là những giảỉ

pháp có tính chất toàn diện, khá phù hợp với xu hướng dạy và học LS theo hình thức chủ đề tích hợp

11

Hay với “Dạy học tích hợp và thiết kế chủ đề tích hợp trong dạy học ở tiểu

học” của Phạm Quang Tiệp, Phạm Thị Vui (Tạp chí giáo dục, số 384, Kì

2-6/2016), các tác giả cũng bàn về những ưu thế của dạy học tích hợp: 1 Dạy học

tích hợp góp phần hình thành và phát triển năng lực cho người học, 2 Dạy học tích hợp cập nhật thông tin, tri thức có tính cấp thiết vào chương trình giáo dục, 3 Dạy học tích hợp hướng tới một xã hội phát triển bền vững [55, tr.34 - 35] Qua

những ưu thế của việc dạy học tích hợp trên đây chúng tôi cho rằng đây là những đặc điểm rất quan trọng của việc dạy học theo hướng tích hợp nhằm phát huy tối

đa vai trò của người học trong dạy học bộ môn LS

Tác giả Nguyễn Thị Thế Bình và Lê Thị Thu với bài viết “Dạy học theo

chủ đề trong môn lịch sử ở trường THPT” đăng trên Tạp chí giáo dục số 388, kì

2-8/2016 đã cho rằng “để tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn LS, cần vận dụng

linh hoạt, đa dạng các hình thức và PPDH” [5, tr.52] Ngoài ra, các tác giả còn đề

xuất cách tiến hành tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn LS có các bước: Bước

1 Nêu vấn đề, thu hút sự chú ý của HS vào nội dung trọng tâm của chủ đề; bước 2 Cung cấp nguồn sử liệu, hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung của chủ đề LS; bước 3

Tổ chức, hướng dẫn HS trao đổi, thảo luận, đánh giá về các sự kiện, hiện tượng và cuối cùng là củng cố, kiểm tra hoạt động nhận thức, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập của HS [5, tr.52-53] Chúng tôi nhận thấy những biện pháp mà

các tác giả đề xuất có vai trò định hướng hết sức quan trọng trong việc tiến hành dạy học theo chủ đề nói chung và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn LS nói riêng là hết sức cần thiết, phù hợp với cách học và cách dạy LS theo hướng đổi mới hiện nay

Trong cuốn “Nghiên cứu và giảng dạy LS trong bối cảnh hiện nay, Nxb

Lý luận chính trị (2016) tác giả Nghiêm Đình Vỳ trong bài viết “Đổi mới việc biên

soạn chương trình và SGK lịch sử mới theo định hướng phát triển năng lực của HS trong quá trình hội nhập quốc tế” đề xuất dự kiến chương trình và SGK lịch sử

mới sẽ biên soạn theo hướng không lặp lại về nội dung ở cấp ba như hiện nay mà chương trình lịch sử THPT sẽ được thiết kế theo chủ đề và trong mỗi chủ đề lại có

12

chủ đề nhỏ Trong các chủ đề này có thể có một phần “đồng tâm” để khái quát lại những nét cơ bản nhất về LS thế giới, LS khu vực và LSDT, mà trọng tâm là các vấn đề về chính trị, kinh tế, tư tưởng, văn hóa, quan hệ quốc tế Như vậy, có thể thấy dạy học theo chủ đề là một trong những định hướng được các nhà nghiên cứu, các nhà sử học đưa ra tại hội thảo và đây sẽ là một trong những hướng đi đúng đắn, phù hợp với thực tế việc dạy và học LS ở nước ta hiện nay

Tác giả Nguyễn Thị Bích trong bài viết “Tổ chức hiệu quả việc dạy học

chủ đề LS ở trường THPT” được đăng trong cuốn “Nghiên cứu và giảng dạy LS trong bối cảnh hiện nay”, Nxb Lý luận chính trị, 2016 đã làm rõ khái niệm dạy học

theo chủ đề và đưa ra những gợi ý về các cách thức, con đường, biện pháp để tổ chức hiệu quả việc dạy học các chủ đề LS ở trường THPT

Bên cạnh đó cũng có nhiều luận án, luận văn, khóa luận tốt nghiệp của nghiên cứu sinh, học viên, sinh viên đã nghiên cứu về dạy học theo chủ đề này,

như“Vận dụng phương pháp dạy học theo chủ đề của Australia vào phần lịch sử

Việt Nam từ thế kỉ X đến giữa thế kỉ XIX, lớp 10, THPT (Chương trình chuẩn)”của

tác giả Bùi Thị Liên (Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Giáo Dục năm 2014);

“Xây dựng và tổ chức dạy học theo chủ đề trong chương trình lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường THPT” của tác giả Đặng Thị Nhung (Khóa luận tốt nghiệp,

Trường Đại học Giáo Dục năm 2016)…Các tác giả đã thống nhất hiểu dạy học theo chủ đề là mô hình xây dựng một nội dung dạy học thành một kết cấu chặt chẽ, lôgíc theo một hệ thống chứ không thành những bài học rời rạc HS phải tự tìm tòi các kiến thức thực tế liên quan đến nội dung học và vận dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ học tập

Từ nghiên cứu của các tác giả nước ngoài và trong nước về việc dạy học theo chủ đề, chúng tôi nhận thấy: các công trình chủ yếu tập trung làm rõ vấn đề dạy học theo chủ đề và nhấn mạnh vận dụng dạy học tích hợp theo chủ đề trong môn LS, cho rằng dạy học theo chủ đề là xu hướng chung của nhiều nước trên thế giới và là xu thế tất yếu trong quá trình đổi mới giáo dục ở nước ta hiện nay Ngoài

ra, các tài liệu còn đưa ra những cơ sở lý luận, một số biện pháp, cách thức tổ chức

13

dạy học nói chung, DHLS nói riêng Đây là nguồn tham khảo quý báu đã cung cấp cho chúng tôi những tư liệu đáng quý để góp phần hoàn thành Luận văn Tuy nhiên, các nguồn tài liệu trên lại chưa đề cập đến cách thức tổ chức dạy học theo chủ đề phần LSVN (thế kỉ X – XIX) cho học sinh THPT trong DHLS Chính điều này đặt ra cho chúng tôi cần thực hiện các nhiệm vụ sau: trình bày cơ sở lí luận, thực tiễn của việc tổ chức dạy học LS theo chủ đề, đề xuất xây dựng một số chủ đề

và các biện pháp sư phạm để tổ chức dạy học chủ đề LSVN (thế kỉ X – XIX) một cách có hiệu quả…Đây là những vấn đề chúng tôi sẽ tập trung giải quyết trong Luận văn của mình

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu: của đề tài là việc tổ chức dạy học các chủ đề

LS ở trường THPT

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Về nội dung: Đề tài tập trung vào việc tổ chức dạy học theo chủ đề phần LSVN (thế kỉ X – XIX)

- Về hình thức: Tập trung vào bài học nội khóa

- Về địa bàn khảo sát, thực nghiệm: Các trường THPT trên địa bàn tỉnh Trà Vinh (THPT thành phố Trà Vinh, THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành, THPT Nhị Trường, THPT Dương Quang Đông)

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu: Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc DHLS

theo chủ đề, từ đó đề xuất và xây dựng các chủ đề và tổ chức dạy học theo chủ đề trong phần LSVN (thế kỉ X – XIX) lớp 10, THPT - Chương trình chuẩn nhằm nâng cao chất lượng DHLS

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được mục đích trên, đề tài cần thực

hiện các nhiệm vụ:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học LSVN (thế kỉ X – XIX)

14

- Tiến hành điều tra, khảo sát cơ bản đối với GV và HS ở một số trường để đánh giá thực trạng việc tổ chức dạy học các chủ đề LS ở trường THPT

- Nghiên cứu chương trình, SGK môn LS ở trường THPT

- Xây dựng các chủ đề trong chương trình LSVN (thế kỉ X – XIX)

- Đề xuất cách tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học phần LS Việt Nam (thế kỉ X – XIX)

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Dương Quang Đông

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận: Dựa theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lê nin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng ta về sử học và về giáo dục LS

5.2 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tổng hợp, phân tích hệ thống hóa, khái quát hóa vấn đề dạy học theo chủ đề nói chung, chủ đề LS nói riêng từ các nguồn tài liệu lý luận dạy học nói chung, lý luận dạy học bộ môn nói riêng

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát, điều tra bằng phiếu hỏi, dự giờ, phỏng vấn, trao đổi với GV, HS để đánh giá về thực trạng dạy học theo chủ đề trong DHLS ở trường THPT

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT để khẳng định tính khả thi của các biện pháp đề xuất

- Sử dụng phương pháp thống kê toán học phân tích số liệu điều tra và thực nghiệm sư phạm để rút ra những kết luận cần thiết

6 Giả thuyết khoa học: Nếu sử dụng các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề LS

như đề xuất của luận văn sẽ góp phần tạo hứng thú học tập cho HS, nâng cao hiệu quả DHLS ở trường THPT

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học: Làm phong phú lý luận dạy học bộ môn LS việc tổ

chức dạy học theo chủ đề

7.2 Ý nghĩa thực tiễn: Là tài liệu tham khảo bổ ích cho GV phổ thông,

góp phần thực hiện tốt chủ trương đổi mới PPDH lịch sử trong các nhà trường

15

8 Đóng góp của đề tài

8.1 Về lý luận: Khẳng định vai trò, ý nghĩa của cách tổ chức dạy học theo

chủ đề nhằm phát huy hứng thú, tích cực trong học tập của HS, nâng cao hiệu quả bài học LS ở trường THPT

- Góp phần thực hiện chủ trương đổi mới chương trình, SGK lịch sử sau năm 2015 theo hướng dạy học tích hợp, chuẩn bị cho GV và HS có bước tiếp cận ban đầu, sẵn sàng và chủ động trong dạy và học theo yêu cầu mới

9 Cấu trúc của luận văn: Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ

lục, luận văn gồm 2 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường THPT

Chương 2 Một số biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam (thế kỉ X – XIX) cho học sinh lớp 10, trường THPT Dương Quang Đông, Tỉnh Trà Vinh

16

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC LỊCH

SỬ THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Cơ sở xuất phát

* Mục tiêu đổi mới giáo dục và đào tạo

Luật giáo dục Việt Nam năm 2005 (sửa đổi 2009) đã xác định rõ mục tiêu

chung của giáo dục là“đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo

đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [20, tr.8] Trên cơ sở mục tiêu chung, mục tiêu giáo dục THPT được xác

định là: “Giáo dục phổ thông nhằm giúp HS củng cố và phát triển những kết quả

của giáo dục THCS, hoàn thiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kĩ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động” [20, tr.14] Mục tiêu giáo dục môn học LS ở trường phổ

thông được cụ thể hóa “nhằm giúp cho HS có được những kiến thức cơ bản, cần

thiết về LSDT và LS thế giới, góp phần hình thành ở HS quan điểm chung một cách khoa học, biện chứng; giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng các năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội” [57, tr 68]

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Ban chấp hàng Trung ương Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ việc đổi mới chương trình giáo dục sau 2015 phải chuyển từ định hướng nội dung sang định hướng phát triển năng lực Từ chỗ chỉ quan tâm đến việc HS học được cái gì đến cần phải quan tâm xem HS vận dụng được cái gì qua việc học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện nhân cách người học, chú trọng năng lực thực hành vào thực tiễn Trong công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện, giáo dục Việt Nam đang

Những năm qua đã có nhiều hình thức, PPDH mới được nghiên cứu áp dụng trong giảng dạy như dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học dự án, dạy học hợp tác, dạy học theo góc, dạy học theo chủ đề…Trong đó dạy học theo chủ đề

là sự kết hợp giữa việc truyền thụ kiến thức với định hướng phát triển năng lực, khi vai trò người dạy và người học có sự thay đổi Người thầy giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn giúp các em tự tìm kiếm thông tin, chủ động tiếp thu kiến thức Như vậy, dạy học theo chủ đề và việc vận dụng tốt các biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề trong DHLS là một trong những con đường, cách thức góp phần phát triển nhận thức độc lập, tư duy sáng tạo của HS, góp phần thiết thực trong việc đổi mới

và nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

* Đặc trưng của tri thức lịch sử

Môn học LS ở trường THPT cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản của khoa học LS Tuy nhiên kiến thức LS ở trường phổ thông không hoàn toàn đồng nhất với mọi “thành tựu của khoa học LS” mà chỉ phản ánh những thành tựu mới nhất của khoa học LS Kiến thức LS ở trường phổ thông là những hiểu biết về quá

18

khứ đã được khoa học xác nhận, được các nhà nghiên cứu lựa chọn và ghi chép lại trong SGK Nó bao gồm các sự kiện, biểu tượng, khái niệm, quy luật LS…và nhiều yếu tố có liên quan như thời gian, không gian, con người, diễn biến sự kiện xảy ra…làm cho việc nhận thức của HS được cụ thể, toàn diện và có hệ thống [9, tr.33] So với các khoa học khác thì khoa học LS có những đặc trưng riêng, đó là: tính quá khứ, tính cụ thể, tính không lặp lại, tính lôgíc, hệ thống, tính thống nhất giữa “sử” và “luận”

Lịch sử mang tính quá khứ vì các sự kiện đã xảy ra, chúng ta không thể trực tiếp quan sát mà chỉ nhận thức chúng một cách gián tiếp thông qua các nguồn tài liệu còn lưu lại như tài liệu thành văn, tư liệu gốc, hiện vật, di tích LS… hoặc trên cơ sở phân tích, suy luận dựa vào các sự kiện, hiện tượng LS tương tự Khác với khoa học tự nhiên có thể trực tiếp quan sát làm thí nghiệm, chúng ta không thể dựng lại quá khứ LS đã qua Điều này đòi hỏi GV khi tổ chức DHLS theo chủ đề phải xác minh tính chính xác của tài liệu trước khi tổ chức cho HS nghiên cứu, học tập

Lịch sử mang tính cụ thể Ph Ăngghen đã viết: “Trong bất kì lĩnh vực

khoa học nào- trong lĩnh vực tự nhiên cũng như trong lĩnh vực xã hội- phải xuất phát từ những sự kiện mà chúng ta đã biết” Như vậy, sự kiện là cơ sở của nhận

thức LS LS mang tính cụ thể luôn gắn liền với một thời gian, một địa điểm, một nhân vật, với những diễn biến, kết quả cụ thể LS xã hội loài người, LS của mỗi quốc gia, dân tộc luôn luôn sống động, nếu sự kiện LS tách khỏi thời gian, không gian, nhân vật thì không còn là LS nữa Do vậy, khi tổ chức DHLS theo chủ đề,

GV không nên dạy một cách quá công thức, khô cứng mà nên trình bày các sự kiện, hiện tượng LS càng cụ thể, sinh động, giàu hình ảnh bao nhiêu càng hấp dẫn

và gây hứng thú cho người học bấy nhiêu

Lịch sử mang tính không lặp lại Con đường hình thành kiến thức LS được bắt đầu từ việc cung cấp các sự kiện LS Trong khi đó sự kiện LS không lặp lại vì mỗi sự kiện, hiện tượng LS chỉ xảy ra trong một không gian, thời gian nhất định Nếu kiến thức của các môn học khác được học đi học lại nhiều lần có thể quan sát

19

được đối tượng nghiên cứu hoặc tiến hành thí nghiệm thì môn LS không làm được như thế Các sự kiện LS thường chỉ được học một lần duy nhất, lần sau không được trình bày lại nữa.Tính không lặp lại của kiến thức LS đòi hỏi GV khi tổ chức DHLS theo chủ đề cần chọn những kiến thức nào là quan trọng nhất, cơ bản nhất

để nhấn mạnh cho HS, đồng thời giành khoảng thời gian thỏa đáng khi có điều kiện để củng cố, nhắc lại những kiến thức đã học cho HS

Lịch sử mang tính hệ thống LS diễn ra trong một không gian, thời gian rộng lớn ở nhiều thời đại khác nhau, ở nhiều nước khác nhau LS mang tính hệ thống với một lôgíc chặt chẽ điều đó có nghĩa là kiến thức LS có mối quan hệ chặt chẽ với nhau không tách rời nhau, không có một sự kiện, hiện tượng LS nào tự nhiên xuất hiện và tự nhiên mất đi Một sự kiện mất đi là nguyên nhân nảy sinh ra

sự kiện, hiện tượng mới và sự kiện mới xuất hiện là kết quả của những sự kiện trước đó Nội dung kiến thức trong môn LS rất phong phú, đề cập đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội loài người, bao gồm cả chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật, khoa học kĩ thuật… không tồn tại độc lập mà có mối quan hệ chặt chẽ, được sắp xếp trong một hệ thống Đặc trưng này lưu ý cho GV khi tổ chức DHLS theo chủ đề cần hướng dẫn cho HS xác định được mối liên hệ giữa các sự kiện đồng đại (xảy ra cùng thời) và lịch đại (xảy ra trước và sau), tức là mối liên hệ theo tiến trình LS, theo dòng thời gian, là mối liên hệ đồng thời xảy ra sự kiện, qua

đó có thể cung cấp cho người học tri thức LS khoa học, rèn luyện cho người học kĩ năng phân tích, tổng hợp, liên hệ, so sánh và tư duy lôgíc

Lịch sử mang tính thống nhất giữa “sử” và “luận”: kiến thức LS bao gồm hai phần: một phần “sử” với các yếu tố thời gian đặc điểm, nhân vật, diễn biến, kết quả và phần “luận” bao gồm những đánh giá, giải thích, bình luận về các sự kiện

LS Hai phần này trong môn LS có quan hệ chặt chẽ với nhau, không tách rời nhau, LS diễn ra như thế nào thì phải được đánh giá, giải thích như thế ấy Ngược lại mọi giải thích, đánh giá đều phải xuất phát từ các sự kiện LS cụ thể, chính xác

và đáng tin cậy Do vậy, muốn tổ chức dạy học LS theo chủ đề một cách có hiệu quả GV cần hướng dẫn cho HS biết rằng không một sự kiện, hiện tượng LS nào là

20

không được giải thích, đánh giá và ngược lại mọi giải thích, đánh giá phải xuất phát từ các sự kiện LS mà chúng ta biết được, trên cơ sở đó giúp HS hiểu được bản chất, chiều sâu của LS, gây hứng thú học tập và phát huy tính độc lập, sáng tạo cho người học

Những đặc điểm của tri thức LS đòi hỏi việc tổ chức DHLS nói chung, dạy học các chủ đề LS nói riêng phải giúp HS có biểu tượng cụ thể, sinh động trực quan về các sự kiện, hiện tượng LS trong quá khứ, cần chú trọng đưa ra các dạng bài tập, các câu hỏi ở các mức độ để các em có thể phát huy tư duy độc lập, sáng tạo, rèn luyện kĩ năng thực hành bộ môn và năng lực làm việc độc lập, hợp tác với nhau Muốn vậy, để tiến hành tổ chức DHLS theo chủ đề đạt hiệu quả thì GV phải hướng dẫn HS khai thác SGK, sưu tầm nhiều loại tài liệu tham khảo đồng thời kết hợp các PPDH hiện đại với nhau để khôi phục lại quá khứ LS sinh động, kích thích tính tích cực, hứng thú học tập của HS

* Đặc điểm nhận thức lịch sử của học sinh trường THPT Dương Quang Đông, tỉnh Trà Vinh

Các nhà tâm lí học cho rằng HS THPT (từ lớp 10 đến lớp 12) có độ tuổi từ

15 đến 18 tuổi, là lứa tuổi nằm trong thời kì đầu của tuổi thanh niên hay còn gọi là thanh niên HS, các em đã có sự phát triển cả về thể chất và tâm lý, khác với lứa tuổi THCS Đây là thời kì mà các em có khả năng tư duy lí luận và tư duy trừu tượng một cách độc lập, sáng tạo; tâm sinh lí có sự thay đổi mạnh mẽ, HS THPT là lứa tuổi mộng mơ, các em muốn trở thành người lớn, khao khát sáng tạo, chuộng cái đẹp hình thức bên ngoài, thích thể hiện bản thân, lạc quan yêu đời, hăng hái nhiệt tình và có trách nhiệm với công việc đặc biệt hơn là thích cái mới lạ, muốn tự tìm hiểu, khám phá những gì xung quanh mình

Bước vào đầu tuổi thanh niên, HS THPT ngày càng trưởng thành thì kinh nghiệm sống càng phong phú, thái độ và ý thức của thanh niên đối với học tập ngày càng phát triển Các em hiểu được rằng, vốn tri thức, kỹ năng, kỹ xảo là điều kiện cần thiết để các em bước vào cuộc sống tương lai Do đó, nhu cầu tri thức của các em tăng lên một cách rõ rệt, các em ý thức được rằng mình đang đứng trước

21

ngưỡng cửa của cuộc đời, do đó thái độ ý thức đối với việc học tập ngày càng nâng lên Ở lứa tuổi này, HS đã nhận thức được các vấn đề tương đối phức tạp, có tư duy trừu tượng khá cao, có sự độc lập trong phân tích, đánh giá, nhận xét…về một vấn đề nào đó

HS trường THPT Dương Quang Đông, tỉnh Trà Vinh, cũng có những đặc điểm tâm lí như đặc điểm tâm lí chung của lứa tuổi từ 15 đến 18 Các em cũng thích tìm tòi, khám phá để giải quyết vấn đề, rút ra các kết luận, thích tự khẳng định mình, muốn độc lập trong suy nghĩ Vì vậy, trong quá trình giảng dạy, GV phải đưa ra những biện pháp dạy học tích cực, phải khơi dậy được hứng thú, khiến các em tự tin, say mê nghiên cứu, học tập, khi có hứng thú thì các em sẽ chủ động lĩnh hội kiến thức một cách tự giác và khoa học

Quá trình nhận thức của HS cũng tuân theo con đường nhận thức mà Lênin

đã nêu “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến

thực tiễn” Với lứa tuổi này, trình độ nhận thức của các em đã phát triển ở mức độ

nhất định, đã nhận thức được các vấn đề tương đối phức tạp, có ý thức cao và hứng thú đối với các môn học Nhận thức của HS trong học tập LS cũng tuân theo quy luật chung của quá trình nhận thức bắt đầu từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lí tính Tuy nhiên, nhận thức của các em không đồng đều, có em nhận thức nhanh, sâu sắc, tự tin thể hiện mình trước nhiều người, đưa ra ý kiến riêng của cá nhân mình; ngược lại cũng có những em nhận thức chậm, tỏ ra nhút nhát, không giám khẳng định mình trước đám đông, không giám nêu ra những ý kiến riêng của mình Điều này đòi hỏi GV, khi tổ chức dạy học theo chủ đề phải chú ý “tính vừa sức” của HS, phải đảm bảo mặt bằng chung về kiến thức, vừa phải khích lệ, phát huy tính tự học, sáng tạo, năng lực hợp tác của từng cá nhân, từng nhóm, có kế hoạch tổng hợp và chi tiết cho từng nhóm đối tượng HS; đồng thời cũng phải phù hợp với khả năng nhận thức và tâm lí của HS sẽ gây được chú ý, sự thích thú ban đầu tạo động lực cho các em nỗ lực làm việc trong suốt quá trình học tập LS và cuối cùng

HS có thể vận dụng tri thức về LS, quá khứ vào cuộc sống hiện tại, hiểu được những giá trị của truyền thống tốt đẹp mà LS đã gìn giữ và truyền lại cho các thế

xã hội và thị trường lao động, đặc biệt là năng lực hành động, tính năng động, sáng tạo, tính tự lực và trách nhiệm cũng như năng lực cộng tác làm việc, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp Theo xu thế đó các nước trên thế giới cũng đang tiến hành đổi mới giáo dục từ mô hình nhà trường khép kín chuyển sang mô hình mở, tăng cường sự đối thoại của giáo dục với xã hội, từ chỗ chỉ cung cấp tri thức lí thuyết sang chú trọng rèn luyện kĩ năng, hình thành phẩm chất, phát triển năng lực người học

Hiện nay ở nước ta, thực tế giáo dục đào tạo vẫn còn nhiều bất cập, hạn chế Vì thế, giáo dục cần phải được đổi mới đặc biệt là đổi mới về PPDH Vấn đề đổi mới PPDH được Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm Điều này được cụ thể hoá

trong điều 28, Luật giáo dục 2005: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát

huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS” [20, tr 14]

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục và đào tạo cũng đã xác định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các

yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục

23

lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” [3, 80-81]

Đại hội lần thứ XII của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục khẳng định

“Giáo dục là quốc sách hàng đầu Phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; học đi đôi với hành, lí luận gắn bó với thực tiễn Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, với tiến bộ khoa học – công nghệ, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực và thị trường lao động [19, tr.114-115]

Như vậy, trong DHLS, căn cứ vào mục tiêu đổi mới giáo dục - đào tạo, nhiệm vụ của bộ môn LS theo hướng đổi mới PPDH, căn cứ vào đặc điểm bộ môn, đặc điểm nhận thức của học sinh THPT thì việc tổ chức DHLS theo chủ đề sẽ phát huy tính tích cực, chủ động, gây hứng thú học tập LS cho HS để góp phần nâng cao hiệu quả DHLS là điều hết sức cần thiết, phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục hiện nay

1.1.2 Một số khái niệm có liên quan đến đề tài

Vấn đề nghiên cứu của đề tài đặt ra sự cần thiết phải làm sáng tỏ một số

khái niệm như chủ đề, tổ chức, dạy học theo chủ đề, tổ chức dạy học chủ đề lịch

sử.

Khái niệm “chủ đề” được nhắc đến nhiều trong văn học là “đề mục chính,

trọng tâm một tác phẩm, một bài văn” [61, tr.173], hay chủ đề là “vấn đề chủ yếu được đặt ra trong tác phẩm, toát lên từ nội dung và theo một hướng tư tưởng nhất định Chủ đề gắn bó với đề tài, nói lên cách tiếp cận, khai thác và khám phá vấn

đề trong phạm vi cuộc sống của đề tài đó” [60, tr.493]

Trong Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê thì chủ đề là “vấn đề chủ yếu

được quán triệt trong nội dung một tác phẩm văn học nghệ thuật, theo một khuynh hướng tư tưởng nhất định” [47, tr.168]

24

Như vậy, chúng ta có thể hiểu chủ đề trong DHLS là những vấn đề chủ yếu

nổi bật, trọng tâm của các giai đoạn, thời kì LS hay từ hệ thống các sự kiện, hiện tượng LS có quan hệ mật thiết với nhau

Các chủ đề được xây dựng trong việc tổ chức dạy học Dạy học là khái niệm chỉ hoạt động chung của người dạy và người học, hai hoạt động này song

song tồn tại và phát triển trong cùng một quá trình thống nhất Tổ chức là “xếp đặt

công việc có ngăn nắp, cho ăn khớp với nhau” [62, tr.913], hoặc còn có nghĩa là

“làm cho thành một chỉnh thể, có một cấu tạo, một cấu trúc và những chức năng chung nhất định, làm những gì cần thiết để tiến hành một hoạt động nào đó nhằm

có được hiệu quả tốt nhất” [47, tr.973] Theo Song Dương và Quang Thông thì

“Tổ chức là sắp xếp các bộ phận cho ăn nhịp với nhau để toàn bộ là một cơ cấu nhất định, sửa soạn một việc để tiến hành được trong những điều kiện mang lại kết quả tốt” [17, tr.232] Chúng tôi cho rằng“tổ chức” là sự sắp xếp, hỗ trợ nhau của một nhóm người cùng nhau hoàn thành một nhiệm vụ hay một công việc để đạt hiệu quả tốt nhất

Dạy học theo chủ đề là một cách tổ chức dạy học, một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà GV giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào HS và nội dung tích hợp với những vấn đề, những thực hành gắn liền với thực tiễn

Khái niệm dạy học theo chủ đề được các tác giả Vũ Quang Hiển - Hoàng

Thanh Tú trong giáo trình “Phương pháp dạy học môn LS ở trường THPT” định nghĩa“dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa kiến thức LS trong nhiều chương,

nhiều bài có nội dung liên quan đến nhau để có thể hình thành nên những chủ đề, chuyên đề khác nhau, theo một cấu trúc khác” [23, tr 132-135]

Tác giả Nguyễn Thị Bích trong bài viết “Tổ chức hiệu quả việc dạy học

chủ đề LS ở trường THPT” cũng cho rằng“Dạy học theo chủ đề thực chất là cách tiếp cận dạy học theo hướng liên ngành có sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền

25

thống và hiện đại Nếu dạy học truyền thống chú trọng cách truyền đạt kiến thức

có sẵn (nhồi nhét HS) thì dạy học theo chủ đề chủ yếu hướng dẫn HS tự thực hiện các hoạt động học tập, tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức được học vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn Mô hình này chú trọng các hoạt động lớp học với trung tâm học tập là HS, nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, tích hợp những vấn đề gắn liền với thực tiễn” [57, tr.272]

Theo tác giả Lã Phương Thúy thì dạy học theo chủ đề “là sự kết hợp giữa

mô hình truyền thống và hiện đại, ở đó GV không chỉ dạy bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn Trong dạy học theo chủ đề, GV

sẽ xây dựng một nội dung dạy học thành một kết cấu chặt chẽ chứ không phải thành những bài học riêng lẻ HS phải tự tìm tòi những kiến thức thực tế liên quan đến nội dung học và vận dụng các kiến thức vào giải quyết các vấn đề mà chủ đề học tập đặt ra” [54, tr.33]

Từ thực tế dạy học các chủ đề GV trường THPT Quyết Thắng (Lai Châu)

có báo cáo giáo dục ngày 6/9/2015 qua bài viết “Dạy học theo chủ đề với chủ

trương đổi mới giáo dục hiện nay” cũng đưa ra quan niệm về dạy học theo chủ đề:

“Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến

thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên

cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó HS có thể tự hoạt động nhiều hơn

để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn” [16, tr.1-4].

Tiếp thu từ thành quả của những nghiên cứu trên, chúng tôi có thể khái

quát lại dạy học theo chủ đề như sau: Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa việc

truyền thụ kiến thức với định hướng phát triển năng lực người học hay nói cách khác là sự kết hợp giữa GV và HS, trong đó GV không chỉ đóng vai trò là người truyền thụ kiến thức mà còn tổ chức, hướng dẫn, hỗ trợ HS trong quá trình học

đó giúp HS có cái nhìn khái quát, biết cách khai thác, biết liên hệ giữa các môn học với nhau làm cho nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, qua đó các em có thể dễ dàng hiểu và liên hệ các vấn đề, các nội dung và sự kiện hiện tượng LS có tính hệ thống, lôgíc và dễ dàng trong việc liên hệ đến các nội dung kiến thức ngoài sách vở

Dạy học chủ đề LS cũng chính là sự tích hợp kiến thức môn học gồm những nội dung có tính chất tổng quát, có thể riêng biệt, cũng có thể liên quan đến nhiều lĩnh vực (chính trị, kinh tế, văn hóa…), liên quan giữa thế giới và Việt Nam, gắn liền với thực tiễn cuộc sống

Cách thức tổ chức dạy học theo chủ đề cũng có những đổi mới so với dạy học truyền thống ở chỗ đặc biệt coi trọng các hoạt động học tập nhằm phát huy tính tích cực, độc lập của HS Học tập thụ động (nghe, ghi chép) được thay thế bằng các hoạt động học tập HS chủ động tham gia, có thể thực hiện trên lớp và ở nhà Mỗi tiết học theo chủ đề trên lớp có thể chỉ thực hiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm, các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng phổ biến, vận dụng linh hoạt phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường Trong mỗi chủ đề sẽ vận dụng một PPDH chủ đạo nhưng vẫn có sự kết hợp với các phương pháp khác để kiến thức trong mỗi chủ đề được cung cấp đến HS một cách có hệ thống, lôgíc, sinh động và hấp dẫn nhằm đem lại hứng thú và khuyến khích sự say

mê tìm tòi ở các em, góp phần nâng cao hiệu quả bài học LS [57, tr.272]

Tổ chức dạy học là sự sắp xếp, phối hợp hoạt động dạy của GV với hoạt động học của HS nhằm đạt mục tiêu giờ học Đây là quá trình có kế hoạch và GV

đã dự kiến các cách thức, biện pháp để điều khiển HS tham gia vào quá trình chiếm

27

lĩnh tri thức Bởi vì “Chất lượng học tập phụ thuộc vào trình độ tổ chức và điều

khiển hoạt động của thầy” [25, tr 103]

Khái niệm tổ chức dạy học chủ đề LS phản ánh mối quan hệ giữa hoạt

động dạy và hoạt động học trong nghiên cứu kiến thức về các chủ đề LS Trong đó,

GV là người tổ chức, hướng dẫn, điều khiển, tạo thuận lợi cho HS hoạt động Các

em tự tìm kiếm, thu thập, chiếm lĩnh tri thức thông qua việc học các chủ đề LS Người dạy không quá chú trọng đến việc truyền tải tri thức mà chủ yếu hướng dẫn

cho HS cách học và phương pháp học các chủ đề LS Như vậy, tổ chức dạy học

theo chủ đề LS là sự sắp xếp, phối hợp hoạt động của GV và HS theo kế hoạch

chuẩn bị trước để đạt được mục tiêu DHLS nói chung và mục tiêu dạy học các chủ

đề LS nói riêng Đó là các hoạt động cùng nhau của cả GV và HS GV sẽ là người định hướng, tổ chức, hướng dẫn còn HS phải tích cực, chủ động và sáng tạo trong quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập các chủ đề LS

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường THPT

Dạy học theo chủ đề là một PPDH mới phù hợp với yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục hiện nay, góp phần quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học hiện đại như định hướng người học, định hướng hành động, dạy học giải quyết vấn đề và quan điểm dạy học tích hợp, tích cực phát huy vai trò trung tâm của HS trong quá trình dạy học

DHLS theo chủ đề đòi hỏi HS phải tích cực, chủ động trong quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập Thực chất của cách dạy học này là dạy cho HS cách học và

tự học, vừa tuân theo quy luật chung của quá trình nhận thức (trực quan sinh động

- tư duy trừu tượng - thực tiễn), vừa mang đặc trưng của bộ môn (tính tương đối- quá khứ- không lặp lại- cụ thể - hệ thống- thống nhất giữa “sử” và “luận)

DHLS theo chủ đề hướng dẫn HS biết cách vận dụng những kiến thức đã học, đã biết để tiếp thu kiến thức mới Do vậy trong dạy học sẽ tiết kiệm được thời gian, GV sẽ không dạy lại những nội dung mà HS đã biết, tránh được sự trùng lặp nội dung kiến thức làm cho HS nhàm chán Bên cạnh đó, HS có thể ghi nhớ được

đã học vào thực tiễn cuộc sống

Khác với PPDH truyền thống, khi tổ chức DHLS theo chủ đề, GV không chỉ đóng vai trò là người truyền thụ kiến thức, mà còn định hướng, tổ chức, hướng dẫn, người bạn đồng hành cùng HS trong suốt quá trình học tập Như vậy, giữ vai trò chủ đạo trong quá trình dạy học, GV trở thành người tổ chức, hướng dẫn, người giúp đỡ HS, tạo điều kiện thuận lợi để các em có thể từng bước hoàn thành nhiệm

vụ học tập Cùng với các quan điểm, PPDH tích cực như: dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học dự án, dạy học hợp tác…dạy học theo chủ đề tiếp tục phát huy tính tích cực, sáng tạo và độc lập của người học, để thực hiện phương châm lấy HS là trung tâm của quá trình dạy học

Việc tổ chức dạy học theo chủ đề có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình học tập LS của HS trên cả ba mặt: kiến thức, thái độ và kĩ năng Cụ thể:

Về kiến thức: Khi tiến hành tổ chức dạy học theo chủ đề, HS sẽ giải quyết

được nhiệm vụ học tập của mình Qua những chủ đề mà GV đã xây dựng và tổ chức dạy học trên lớp HS có thể nắm được những kiến thức cơ bản và lôgíc theo các mục tiêu đã được xác định trước Từ đó mọi cá nhân HS sẽ được củng cố, mở rộng, khắc sâu kiến thức cơ bản của bộ môn, làm giàu vốn tri thức của mình

Về thái độ: Từ lâu môn LS được biết đến với nhiệm vụ quan trọng là cung

cấp cho người học những hiểu biết cơ bản về LSDT cũng như LS nhân loại từ cổ đến kim, có ưu thế trong việc giáo dục thế hệ trẻ tình yêu quê hương đất nước, ý thức trách nhiệm công dân, giữ gìn những giá trị truyền thống dân tộc Môn LS ở

trường phổ thông giúp HS “có tình yêu quê hương, đất nước gắn liền với chủ

29

nghĩa xã hội, lòng tự hào dân tộc, có thái độ trân trọng đối với các di sản LS dựng nước và giữ nước của dân tộc; có những phẩm chất cần thiết của người công dân: thái độ tích cực trong việc thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm đối với đất nước – cộng đồng; yêu lao động; sống nhân ái, có kỷ luật, tôn trọng và làm theo pháp luật, đoàn kết dân tộc và quốc tế…” [6, tr.5-7]

Khi DHLS theo chủ đề (về các về các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm, các thành tựu văn hóa, kinh tế ) sẽ giúp HS hiểu được tính hệ thống, lôgíc của LS, các em sẽ nhiệt tình, say mê và chủ động trong học tập, góp phần hình thành những phẩm chất tốt đẹp cho HS Đó là tính tích cực, sáng tạo, sự tự tin, hoạt động độc lập, vươn lên trong học tập Từ đó hình thành thế giới quan khoa học, có thái độ trân trọng những thành tựu mà ông cha ta đã để lại như truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết, sự biết ơn đối với các bậc anh hùng dân tộc, có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Tuy nhiên, thái độ rèn luyện chung là như vậy nhưng

về cơ bản ở mỗi bài dạy học theo chủ đề lại có những giá trị LS khác nhau, do đó

để HS có được thái độ đúng đắn với LS, đồng thời cũng phải phù hợp với những nội dung bài học theo chủ đề được triển khai, GV cần phải xác định cụ thể những thái độ mà HS cần đạt được sau mỗi bài học theo chủ đề

Về kĩ năng: Thông qua tổ chức dạy học theo chủ đề có thể giúp HS rèn

luyện và phát triển những kĩ năng, kĩ xảo trong học tập như: kĩ năng trình bày các

sự kiện cơ bản, kĩ năng quan sát, khai thác tranh ảnh, bản đồ, lược đồ LS, kĩ năng lập bảng niên biểu hệ thống các sự kiện theo chủ đề, kĩ năng trả lời câu hỏi, kĩ năng tìm kiếm, sưu tầm và xử lí thông tin…Việc học tập theo chủ đề cũng giúp HS rèn được các kĩ năng tư duy LS: so sánh, phân tích, nhận xét, đánh giá các sự kiện, hiện tượng, nhân vật LS Ngoài ra, dạy học theo chủ đề còn góp phần rèn luyện kĩ năng sống cho HS Đó là những phẩm chất năng lực, kĩ năng cần thiết cho cuộc sống như hợp tác, làm việc nhóm, thuyết trình, giải quyết vấn đề

Ví dụ như khi tiến hành dạy học chủ đề “Bức tranh văn hóa Việt Nam từ

thế kỉ X đến thế kỉ XVIII” (Lịch sử 10 - chương trình chuẩn), về kiến thức GV sẽ

phải đưa ra được các mức độ, khả năng cơ bản của HS như: biết, hiểu, phân tích,

Về kỹ năng: đối với chủ đề học này HS sẽ được học các kĩ năng như: kĩ

năng quan sát, khai thác tranh ảnh, nhân vật LS như ảnh chùa Một Cột, Bia Tiến sĩ trong Văn Miếu, Nguyễn Trãi…; kĩ năng so sánh được sự khác nhau về tư tưởng, tôn giáo, giáo dục, văn học, nghệ thuật giữa các giai đoạn LS

- Làm việc nhóm theo các hoạt động mà GV phân công nhiệm vụ cho HS tìm hiểu về các thành tựu của văn hóa Việt Nam (thế kỉ X – XVIII)

- Kĩ năng liên hệ thực tế, sau khi học xong chủ đề“Bức tranh văn hóa Việt

Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XVIII”, GV có thể cho HS liên hệ thực tế về sự bảo tồn

và phát triển nền văn hóa dân tộc hiện nay, giáo dục của nước ta hiện nay trong bối cảnh hội nhập khu vực và quốc tế

Về thái độ, với chủ đề học này HS sẽ được rèn luyện thái độ nhìn nhận LS

như: Giáo dục cho HS tình cảm yêu mến và trân trọng những thành tựu văn hoá thấm đậm chất dân gian, giáo dục truyền thống yêu nước, ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc Thấy được sự hạn chế của nền giáo dục, khoa học kĩ thuật thời phong kiến, từ đó liên hệ tới thực tế ngày nay

Như vậy, việc tổ chức dạy học theo chủ đề cho HS trong DHLS có vai trò

và ý nghĩa to lớn Hoạt động này không chỉ tạo điều kiện cho người học chủ động, tích cực, sáng tạo trong việc lĩnh hội kiến thức, nắm được những kiến thức LS cơ bản mà còn góp phần giáo dục tư tưởng, tình cảm đúng đắn tốt đẹp cho HS, ngoài

31

ra còn rèn cho các em những thao tác tư duy, kĩ năng cần thiết trong học tập, cuộc sống Nếu vận dụng hợp lý và hiệu quả cách hoạt động này sẽ góp phần lớn vào việc gây hứng thú học tập LS cho HS, góp phần nâng cao hiệu quả DHLS ở trường THPT và thực hiện việc đổi mới PPDH theo xu hướng phát triển năng lực người học hiện nay

1.1.4 Quy trình tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường phổ thông

Căn cứ vào đặc điểm của tri thức LS, sự nhận thức LS của HS và thực tế DHLS trong nhà trường phổ thông, chúng tôi xác định quy trình tổ chức DHLS theo chủ đề được tiến hành theo các bước sau:

Bước 1 Xác định tên chủ đề Xác định tên chủ đề có ý nghĩa quan trọng

Tên chủ đề vừa phản ánh những nội dung cần giải quyết trong chủ đề, vừa gợi

hứng thú, sự tò mò tìm hiểu của HS.Ví dụ, khi dạy học lớp10, Chương IV.Việt

Nam ở nửa đầu thế kỉ XIX (2 tiết) với 2 bài: Bài 25.Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa dưới triều nguyễn (nửa đầu thế kỷ XIX) (1 tiết) và Bài 26.Tình hình xã hội ở nửa đầu thế kỷ XIX và phong trào đấu tranh của nhân dân (1 tiết) Trên cơ sở hai

bài này, GV có thể thiết kế lại nội dung dạy học thành chủ đề với tên gọi “triều

Nguyễn ở nửa đầu thế kỉ XIX” Đặt tên chủ đề cần phải chú ý các yếu tố như là: độ

phù hợp với nội dung bài học, ngắn ngọn nhưng có khả năng khái quát được bài học và đặc biệt là phải khác biệt so với đề mục và tạo được ấn tượng với HS Tên chủ đề với ví dụ trên, giúp HS hiểu được nhà Nguyễn được thành lập trong bối cảnh nào, có gì khác so với các triều đại phong kiến trước kia, đã có những chính sách về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội như thế nào, có đóng góp gì cho LSDT,

có thể lí giải được vì sao dưới triều Nguyễn có nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân nổ

ra và nước ta sớm trở thành đối tượng xâm lược của các nước tư bản Phương Tây – đặc biệt là thực dân Pháp

Bước 2 Xác định mục tiêu chủ đề Cũng giống như khi tiến hành bài học

truyền thống, việc xác định mục tiêu chủ đề là bước quan trọng tiếp theo trong tiến trình tổ chức một bài dạy theo chủ đề Hiện nay, theo chương trình giáo dục hiện hành thì mục tiêu chủ đề được xác định dựa trên chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ

32

và định hướng các năng lực cần hình thành Ví dụ, khi kết hợp bài 19 (Những cuộc

kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỷ X – XV) với bài 23 (Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất, bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỷ XVIII) thành chủ đề

“Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ thế kỉ X – XVIII” Với chủ đề này, mục tiêu chủ đề được xác định là giúp HS: Về kiến thức,trình bày được những nét chính (nguyên nhân, diễn biến, kết quả, ý

nghĩa) các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm như hai lần chống Tống, ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên, chống quân xâm lược Minh và khởi nghĩa Lam Sơn, kháng chiến chống quân xâm lược Xiêm 1785 và Thanh 1789; phân tích sự khác nhau giữa hai cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý và chống Mông – Nguyên thời Trần; so sánh khởi nghĩa Lam Sơn với các cuộc kháng chiến thời Lý, Trần; lập bảng thống kê các cuộc kháng chiến và khởi nghĩa chống ngoại xâm (thế kỉ X – XV); biết được những việc làm của Vương triều Quang Trung và đánh giá những việc làm đó; đánh giá công lao của phong trào Tây Sơn trong việc thống nhất đất nước; nêu được sự hiểu biết về Nguyễn Huệ và đánh giá vai trò của ông trong hai cuộc kháng chiến chống Xiêm và chống Thanh Phân tích được nguyên nhân thắng lợi của các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X-XVIII; đánh giá được ý nghĩa LS và bài học kinh nghiệm của các cuộc kháng

chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X – XVIII Về kỹ năng: rèn luyện kỹ năng sử dụng

bản đồ, lược đồ để trình bày diễn biến các cuộc kháng chiến; rèn luyện kỹ năng phân tích, so sánh, đánh giá các sự kiện, nhân vật LS; kỹ năng lập bảng thống kê

để rút ra nhận xét, đánh giá Về tư tưởng, thái độ: giáo dục lòng yêu nước, ý thức

bảo vệ nền độc lập và thống nhất của tổ quốc; bồi dưỡng ý thức đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau giữa các dân tộc; bồi dưỡng niềm tự hào dân tộc và lòng biết ơn với các thế hệ tổ tiên, các anh hùng dân tộc đã chiến đấu quên mình vì Tổ quốc; tự hào về

tinh thần đấu tranh của người nông dân Việt Nam Về định hướng các năng lực cần

hình thành: năng lực tự học, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, giao tiếp, hợp

tác, sử dụng ngôn ngữ; năng lực nhận biết, tái hiện những nét chính về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm; năng lực so sánh, phân tích, rút ra bài học LS

33

Bước 3 Xây dựng nội dung chủ đề Đây là bước quan trọng thứ ba trong

tiến trình tổ chức DHLS theo chủ đề Bước này thể hiện rõ điểm mới của dạy học theo chủ đề so với dạy học truyền thống Những kiến thức trong chủ đề được sắp xếp lại, theo một hệ thống lôgíc giúp HS hiểu mối liên hệ chặt chẽ giữa các kiến

thức LS, tạo nên sự phong phú, hấp dẫn HS khi học LS.Ví dụ, khi kết hợp bài 18

(Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X – XV) với bài 22 (Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI – XVIII) thành chủ đề “Xây dựng và phát triển kinh tế Đại Việt thế kỉ X - XVIII” Chủ đề này, GV có thể dự kiến dạy học như sau: 1.Tìm hiểu những thành tựu về nông nghiệp; 2 Khám phá những thành tựu về thủ công nghiệp; 3 Những thành tựu về thương nghiệp

Bước 4 Thiết kế tiến trình dạy học chủ đề lịch sử Đây là bước cuối cùng

trong tiến trình tổ chức bài dạy theo chủ đề Bước này cũng thể hiện rõ điểm mới của dạy học chủ đề được tổ chức theo các hoạt động học của HS, phát huy tính tích cực, chủ động của các em trong dạy học và kiểm tra, đánh giá Ví dụ, khi kết hợp

bài 20 (xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X – XV) với bài 24 (Tình hình văn hóa ở các thế kỉ XVI – XVIII) thành chủ đề: Bức tranh văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XVIII Chủ đề văn hóa này được tổ chức dạy trong 2 tiết: Tiết 1: Hoạt động 1 Những thành tựu về tư tưởng, tôn giáo; Hoạt động 2 Tìm hiểu những thành tựu về giáo dục Tiết 2: Hoạt động 3.Tìm hiểu những thành tựu

về văn học; Hoạt động 4 Tìm hiểu những thành tựu về nghệ thuật, khoa học-kĩ thuật Hai tiết này giúp HS biết được những thành tựu điển hình của văn hóa Việt

Nam thế kỉ X - XVIII, bản sắc của văn hóa Việt Nam, biết được sự giao thoa giữa văn hóa Việt Nam với các nền văn hóa khác Bồi dưỡng cho các em niềm tự hào dân tộc, ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Trên đây là một số bước cơ bản trong quy trình tổ chức bài dạy theo chủ đề trong môn LS nói chung, những bước cơ bản này sẽ giúp cho các GV định hình được tiến trình tổ chức các chủ đề học LS một cách đơn giản và dễ hiểu, làm cho bài học trở nên lôgíc, hấp dẫn, từ đó giúp HS hứng thú, tích cực hơn khi học bộ môn LS

34

1.2 Thực trạng việc tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường THPT

1.2.1 Điều tra thực trạng

Trong những năm gần đây, giáo dục nước ta đang thực hiện bước chuyển

từ dạy học theo hướng tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người học Để thực hiện được điều đó, cần phải đổi mới PPDH từ dạy học theo hướng nặng về truyền thụ kiến thức, ghi nhớ máy móc sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực và phẩm chất người học Dạy học theo chủ đề

là một PPDH có thể đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học LS

Thực tế việc dạy các chủ đề LS ở các trường THPT hiện nay như thế nào?

Để có những nhận xét khách quan, chính xác, chúng tôi đã tiến hành điều tra, khảo sát 25 GV Lịch sử, 160 HS ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Trà Vinh: trường THPT thành phố Trà Vinh, THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành, THPT Nhị Trường, THPT Dương Quang Đông

- Nội dung điều tra GV: tập trung vào các vấn đề quan niệm của GV về dạy học theo chủ đề; tác dụng của việc DHLS theo các chủ đề như thế nào? Mức

độ mà GV xây dựng và tổ chức DHLS theo các chủ đề; mức độ GV sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học hiện đại khi tổ chức DHLS theo chủ đề; những khó khăn, hạn chế và đề xuất của các GV về vấn đề triển khai tổ chức DHLS theo chủ đề cho HS

- Nội dung điều tra HS: tập trung vào vấn đề nhận thức của HS về bộ môn

LS trong nhà trường phổ thông, về vấn đề dạy học theo chủ đề trong học tập LS; thái độ của các em đối với các PPDH tích cực khi áp dụng DHLS theo chủ đề; những khó khăn và đề xuất của các em về vấn đề DHLS theo chủ đề

Sau khi tiến hành điều tra khảo sát, qua thống kê, phân tích, tổng hợp kết quả xử lý số liệu điều tra của 25 GV (xem phụ lục 1) và 160 HS (xem phụ lục 2) chúng tôi đã thu được kết quả như sau:

* Về phía giáo viên