Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học phần thế giới quan và phương pháp luận môn những nguyên lý của chủ nghĩa mác – lênin ở trường đại học sư phạm – đại học thái nguyên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ĐOÀN THỊ HỒNG NHUNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC PHẦN THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ B

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

ĐOÀN THỊ HỒNG NHUNG

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC PHẦN THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN Ở TRƯỜNG ĐẠI

HỌC SƯ PHẠM - ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà nội - 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

ĐOÀN THỊ HỒNG NHUNG

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC PHẦN THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN Ở TRƯỜNG ĐẠI

HỌC SƯ PHẠM - ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành: LL & PPGD Giáo dục Chính trị

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Việt Thắng

Hà nội - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản luận văn này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi Các số liệu và tài liệu trích dẫn trong luận văn là trung thực Kết quả nghiên cứu này không trùng với bất cứ công trình nào đã được công bố trước

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ Bảng 1.1 Kết quả nhận thức của GV về đặc trưng của PPTLN

Bảng 1.2 Mức độ kết hợp PPTLN với các PPDH khác

Bảng 1.3 Kết quả tìm hiểu về những khó khăn ảnh hưởng đến việc vận dụng PPTLN

Bảng 1.4 Kết quả nhận thức của SV về đặc trưng của PPTLN

Bảng 1.5 Kết quả tìm hiểu về những khó khăn mà SV gặp phải trong giờ học

có vận dụng PPTLN

Bảng 3.1 Kết quả học tập của đối tượng TN

Bảng 3.4 Kết quả kiểm tra nội dung bài học của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

Bảng 3.3 Kết quả kiểm tra nội dung bài học của thực nghiệm lần thứ hai

Biểu đồ 1.1 Thể hiện mức độ sử dụng PPTLN trong dạy học của GV

Biểu đồ 3.4 Kết quả kiểm tra sinh viên sau thực nghiệm lần 2

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Tóm tắt cô đọng các luận điểm cơ bản và đóng góp mới của luận văn 4

9 Cấu trúc luận văn 5

Chương 1 7

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC PHẦN THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC 7

1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận 7

1.1.1 Thảo luận nhóm và các hình thức thảo luận nhóm 7

1.1.2 Đặc trưng và quy trình của phương pháp thảo luận nhóm 11

1.1.4 Vai trò của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận 21

1.1.4.1 Đặc trưng tri thức phần thế giới quan và phương pháp luận môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin 21

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận 24

1.2.1 Khái quát về địa bàn khảo sát 24

1.2.2 Thực trạng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN 28

Tiểu kết chương 1 39 Chương 2 41 NHỮNG NGUYÊN TẮC VÀ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN PHẦN TRIẾT HỌC Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM – ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN 41 2.1 Những nguyên tắc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học 41

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo mục tiêu môn học 41 2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo đúng quy trình sử dụng phương pháp thảo luận nhóm 46 2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo vai trò chủ đạo của người dạy và chủ động của người học 49

2.2 Những biện pháp nhằm phát huy ưu điểm của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên52

2.2.1 Chuẩn bị bài giảng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận 52 2.2.2 Tổ chức dạy học sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận 57

2.2.3 Lựa chọn các hình thức kiểm tra, đánh giá tương ứng với phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận 64

Đánh giá dựa trên xây dựng phiếu hướng dẫn đánh giá theo tiêu chí (Rubric) 67

Tiểu kết chương 2 69

Chương 3 71

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM BIỆN PHÁP SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN PHẦN TRIẾT HỌC Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM – ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN 71

3.1 Kế hoạch thực nghiệm 71

3.2 Tổ chức thực nghiệm 74

3.3 Các tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm 76

3.4 Kiểm tra, đánh giá sau thực nghiệm 78

Tiểu kết chương 3 83

KẾT LUẬN 85

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Để đáp ứng được tốc độ phát triển nhanh chóng và yêu cầu của xã hội hiện đại, dạy học hiện nay dần chuyển sang dạy học định hướng phát triển năng lực, đó là hoạt động dạy học không chỉ giới hạn trong việc truyền thụ hệ thống tri thức mà còn nhằm phát triển toàn diện nhân cách, phẩm chất của người học thông qua việc phát triển các năng lực của người học Nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực không chỉ có năng lực về chuyên môn mà còn

có những phẩm chất, năng lực cần thiết khác, giáo dục đại học hiện nay vẫn đang tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học

Phương pháp dạy học giữ vai trò quan trọng, ảnh hưởng lớn đến chất lượng dạy học, đặc biệt việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực có tác động mạnh tới quá trình dạy học của GV và SV, góp phần hình thành và phát triển các năng lực quan trọng giúp người học thích ứng và hội nhập với điều kiện làm việc hiện đại Trong đó, thảo luận nhóm được đánh giá là một phương pháp dạy học tích cực giúp hình thành và phát triển các năng lực hợp tác, năng lực làm việc nhóm, năng lực tư duy và diễn đạt, năng lực nêu vấn

đề, năng lực giải quyết vấn đề Đây là một phương pháp dạy học tích cực ngày càng khẳng định được vai trò của mình trong việc hỗ trợ người học phát triển các kỹ năng, năng lực cần thiết trong môi trường làm việc ngày càng khắc nghiệt, cạnh tranh và năng động hiện nay Thảo luận nhóm có những ưu điểm nổi bật trong việc tăng cường học tập và trao đổi theo nhóm, tăng tính liên kết và kỹ năng làm việc giữa các cá nhân với nhau, đổi mới hoạt động dạy học giữa GV và SV theo hướng cộng tác, phản hồi từ hai bên trong quá trình dạy học Như vậy, phương pháp thảo luận nhóm đáp ứng được mục tiêu

đổi mới và tích cực hóa hoạt động dạy học hiện nay, góp phần hình thành năng lực cần thiết cho người học, đó là năng lực hợp tác giải quyết vấn đề theo nhóm góp phần nâng cao khả năng thích ứng và làm việc hiệu quả của cá nhân người học

Từ thực tiễn dạy học các môn lý luận chính trị ở các trường đại học, cao đẳng nói chung và trường đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên nói riêng, trong đó có môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin còn nhiều khó khăn và hạn chế, xuất phát từ nhiều nguyên nhân như nội dung chương trình, thời gian giảng dạy, sách giáo trình và đặc biệt là việc sử dụng các phương pháp dạy học của GV trong quá trình dạy học chưa thực sự hiệu quả, chưa phát huy được tính tích cực, chủ động, chưa tạo được hứng thú học tập cho sinh viên Trong đó, phương pháp thảo luận nhóm đã được sử dụng nhiều trong hoạt động dạy học nhưng vẫn chưa phát huy được hết những ưu điểm của nó trong việc tác động đến người học, giúp người học hình thành các năng lực cần thiết.Vì vậy, cần nghiên cứu các biện pháp nâng cao hiệu quả của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin nhằm tăng tính tích cực, chủ động và sáng tạo cho người học

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học phần thế giới quan và phương pháp luận môn Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin ở trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên” làm luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp giảng dạy GDCT

2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu các biện pháp sử dụng phương pháp thảo luận nhóm nhằm nâng cao chất lượng dạy và học phần thế giới quan và phương pháp luận môn

Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

- Nghiên cứu quá trình dạy học phần thế giới quan và phương pháp luận môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin tại trường Đại học

Sư phạm – ĐHTN

3.2 Đối tượng nghiên cứu

- Luận văn nghiên cứu việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm – ĐHTN

4 Giả thuyết khoa học

- Sử dụng các biện pháp hợp lí sẽ giúp phát huy được ưu điểm của

phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận cho sinh viên trường đại học Sư phạm - ĐHTN

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN

- Khảo sát, đánh giá thực trạng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN hiện nay

- Xây dựng các nguyên tắc, các biện pháp sử dụng hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa

Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN

- Tiến hành thực nghiệm kiểm chứng tính khả thi của các biện pháp đã

đề xuất

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: nghiên cứu việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN

Về địa điểm nghiên cứu: khảo sát thực trạng và tiến hành thực nghiệm ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN

7 Phương pháp nghiên cứu

- Luận văn sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin, quán triệt các quan điểm của Đảng và nhà nước về đổi mới phương pháp dạy học

- Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết, gồm: Phương pháp phân tích tổng hợp các tài liệu, các công trình nghiên cứu có liên quan

- Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn bao gồm: phương pháp quan sát, phương pháp điều tra, phỏng vấn, phương pháp so sánh thống kê toán học, phương pháp xin ý kiến chuyên gia, phương pháp thực nghiệm, so sánh đối chiếu

8 Tóm tắt cô đọng các luận điểm cơ bản và đóng góp mới của luận văn

8.1 Những luận điểm cơ bản của đề tài

- Khái quát cơ sở lý luận về dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm như khái niệm, đặc điểm, vai trò…

- Đánh giá thực trạng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN

- Sử dụng các biện pháp đề xuất làm nâng cao hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận cho sinh viên ở trường đại học Sư phạm – ĐHTN

8.2 Đóng góp mới của tác giả

- Đề xuất biện pháp sử dụng hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận cho sinh viên trường đại học Sư phạm - ĐHTN

- Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được kết cấu thành 3 chương và 8 tiết

Chương 1: Cơ sở khoa học của việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác – Lênin ở trường đại học

Chương 2: Những nguyên tắc và biện pháp sử dụng hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học phần thế giới quan và phương pháp luận môn Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác –Lênin ở trường đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm biện pháp sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học phần thế giới quan và phương pháp luận môn

Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác –Lênin ở trường đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên

Chương 1

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC PHẦN THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC

1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận

1.1.1 Thảo luận nhóm và các hình thức thảo luận nhóm

Phương pháp dạy học được hiểu là tổng hợp các hình thức hoạt động của người dạy và người học trong quá trình dạy học, nhằm thực hiện nội dung dạy học Phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn, được sử dụng trong dạy học ở nhiều nước trên thế giới, đó là những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Trong đó, hoạt động dạy học hướng vào tích cực hóa việc học tập và nhận thức của người học, hạn chế lối truyền thụ một chiều, tiếp nhận tri thức thụ động của người học Thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học tích cực đã được sử dụng trong dạy học ở các trường cao đẳng, đại học hiện nay

Có rất nhiều quan niệm khác nhau về phương pháp thảo luận nhóm, trước hết cần phải hiểu về khái niệm nhóm và khái niệm thảo luận, có thể hiểu nhóm là một mô hình tổ chức bao gồm hai hay nhiều cá nhân, tương tác và phụ thuộc lẫn nhau nhằm đạt được các mục tiêu cụ thể hay nhóm là một hiện tượng xã hội, một sự tập hợp của hai hay trên hai người có sự tác động lẫn nhau nhằm đạt được mục tiêu chung Trong khí đó, thảo luận được hiểu là sự bàn bạc, trao đổi hay tranh luận của một nhóm người để làm sáng tỏ và đi đến thống nhất trong nhận thức, hành động nhằm giải quyết một vấn đề nào đó mà

mọi người cùng quan tâm Thảo luận khoa học nhằm làm sáng tỏ kiến thức, tìm hiểu chân lý, tìm cách vận dụng chân lý vào thực tiễn Dưới đây là các quan niệm khác nhau về phương pháp thảo luận nhóm như:

Theo tác giả Trần Bá Hoành: “Thảo luận là một dạng tương tác nhóm trong đó các thành viên hợp sức giải quyết một vấn đề cùng quan tâm, nhằm đạt tới một sự hiểu biết chung về vấn đề đó” [18, 157]

Theo tác giả Phan Trọng Ngọ: “Thảo luận nhóm là phương pháp trong

đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra

ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó” [29,223]

Cùng nói về vấn đề thảo luận nhóm, tác giả Phan Thị Hồng Vinh trong

cuốn Phương pháp dạy học cho rằng thảo luận là hình thức tổ chức cho người

học trao đổi, tranh luận các vấn đề học tập, để tự rút ra được các kết luận theo yêu cầu bài học

Theo tác giả Nguyễn Văn Cường “Dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó SV của lớp học được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp.” [12, 98] Tác giả Phan

Trọng Ngọ cũng cho rằng:“Thảo luận nhóm là phương pháp trong đó nhóm

lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến

chung của nhóm mình về vấn đề đó.” [29, 223] Thống nhất với các quan điểm trên, Nguyễn Trọng Sửu trong công trình “Dạy học nhóm – phương pháp dạy học tích cực” viết: “Dạy học nhóm là một hình thức của xã hội học

tập, trong đó SV của một lớp được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian nhất định, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ

sở phân công và hợp tác làm việc, kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước lớp.”[36, 21]

Trên cơ sở phân tích và tổng hợp nội dung các khái niệm trên, chúng tôi

cho rằng: Thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học mà trong đó lớp học sẽ được chia thành các nhóm nhỏ để sinh viên có phương pháp học tập chủ động, tích cực nghiên cứu, thảo luận về các nhiệm vụ; từ đó đạt được mục tiêu học tập dưới sự tổ chức, hướng dẫn và điều khiển của GV

Như vậy, thảo luận nhóm là một phương pháp dạy học hiện đại, lấy người học làm trung tâm, tích cực hóa hoạt động nhận thức và giải quyết vấn đề của sinh viên Dưới sự hướng dẫn của GV, sinh viên trong lớp sẽ được tổ chức, sắp xếp làm việc cùng nhau theo các nhóm nhỏ Mỗi thành viên trong nhóm đều được tham gia vào giải quyết các nhiệm vụ học tập trong khoảng thời gian nhất định

* Các hình thức thảo luận nhóm

Thảo luận theo nhóm có rất nhiều hình thức và mỗi hiệu quả của chúng tùy thuộc vào ý đồ, tính chất sử dụng của người dạy Một số hình thức thảo luận nhóm phổ biến là:

- Nhóm nhỏ thông thường

Lớp học sẽ được chia thành các nhóm nhỏ (3 đến 5 người) để thảo luận chủ đề được giao, sau đó đưa ra kết luận tập thể về các vấn đề đó Đây là một hình thức chia nhóm cơ bản thường được sử dụng kết hợp với các kỹ thuật dạy học khác trong một bài học, tiết học Nội dung thảo luận của nhóm thường là các nội dung nhỏ, thời gian thảo luận ngắn từ 5 đến 10 phút

- Nhóm rì rầm

Nhóm “cực nhỏ” được chia khoảng 2 – 3 người (thường là cùng bàn) để trảo đổi và thống nhất câu trả lời trước chủ đề được giao Nhóm hoạt động hiệu quả nhất khi GV cung cấp đầy đủ, chính xác các dữ liệu, gợi ý và nêu rõ

yêu cầu đối với câu trả lời để các thành viên tập trung giải quyết Việc chia lớp thành những nhóm nhỏ hoặc nhóm “rì rầm” là biện pháp khắc phục hiện tượng “người ngoài cuộc” làm tăng hiệu quả của PPTLN

- Nhóm đồng tâm (nhóm bể cá)

GV chia lớp thành hai nhóm: nhóm thảo luận và nhóm quan sát (sau đó

có thể thay đổi vị trí cho nhau) Nhóm nhỏ hơn 6 đến10 người có nhiệm vụ thảo luận và trình bày vấn đề được giao, còn các thành viên khác trong lớp đóng vai người quan sát và phản biện Hình thức nhóm này rất có hiệu quả đối với việc làm tăng ý thức trách nhiệm cá nhân trước tập thể và tạo động cơ cho những người trình bày ý tưởng của mình trước tập thể

- Nhóm khép kín và nhóm mở

Nhóm khép kín là các thành viên trong nhóm làm việc trong khoảng thời gian dài, thực hiện trọn vẹn một hoạt động học tập, từ giai đoạn đầu tới cuối cùng

Nhóm mở là các thành viên có thể tham gia một hoặc vài giai đoạn phù hợp với khả năng và sở thích của mình Hình thức này mang lại cho người học nhiều khả năng lựa chọn vấn đề để thực hiện hiệu quả, chủ động về thời gian, sức lực

Tóm lại, có nhiều hình thức thảo luận theo nhóm Mỗi hình thức đều có đặc điểm và ưu thế nổi trội của mình Tùy thuộc vào từng tính chất, nội dung của bài học cũng như các điều kiện dạy học khác mà GV có thể lựa chọn hình

thức thảo luận phù hợp hoặc sáng tạo kết hợp các hình thức thảo luận theo nhóm với nhau một cách linh hoạt, khóa học

1.1.2 Đặc trưng và quy trình của phương pháp thảo luận nhóm

1.1.2.1 Đặc trưng của phương pháp thảo luận nhóm

Thảo luận là một trong những phương pháp dạy học phổ biến ở các trường cao đẳng, đại học Việc thảo luận giúp sinh viên có điều kiện, môi trường để thể hiện sự hiểu biết, năng lực đánh giá vấn đề cũng như thực hành ứng xử Thảo luận là cơ hội để sinh viên rèn luyện khả năng diễn đạt, khả năng lập luận lô gíc, học hỏi lẫn nhau, cùng nhau đối thoại để giải quyết một vấn đề lý luận hoặc thực tiễn đặt ra Sinh viên tập duyệt nghiên cứu tài liệu, nâng cao năng lực tự học; bước đầu biết phân tích, phê phán, lập luận, dẫn chứng để bảo vệ ý kiến trong quá trình thảo luận

Theo công văn số 83/BGDĐT- ĐH&SĐH ghi: “GV chủ trì thảo luận theo lớp do trường bố trí với quy mô phù hợp, bảo đảm cho tất cả sinh viên đều có cơ hội phát biểu thảo luận Nội dung thảo luận cần hướng vào kiến thức cơ bản của môn học, đặc biệt lưu ý việc liên hệ thực tiễn đất nước và chuyên ngành đào tạo của sinh viên Khi kết thúc thời gian thảo luận, GV cần tổng kết, giải đáp cụ thể những thắc mắc của sinh viên Đối với những vấn đề mới phát sinh trong quá trình thảo luận mà chưa có điều kiện giải đáp thì cần định hướng, gợi mở sinh viên tiếp tục tìm hiểu nhằm phát huy sự nghiên cứu, tính sáng tạo của sinh viên” Theo đó, thảo luận được tiến hành theo phương

pháp GV trực tiếp hướng dẫn

Do yêu cầu “Thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng chuyển quá trình dạy học ở bậc đại học/ cao đẳng thành quá trình tự học của sinh viên có tổ chức và hỗ trợ tối ưu của GV…”, phương pháp thảo luận được

tổ chức theo hướng sinh viên tự tổ chức dưới sự hướng dẫn, giám sát của GV

(Được tổ chức sau khi sinh viên đã làm quen với thảo luận, tùy theo kế hoạch của từng GV)

Mỗi một phương pháp dạy học đều có quy trình riêng, thảo luận nhóm

cũng như vậy, quy trình thảo luận nhóm bao gồm: quy trình thực hiện PPTLN tổng quát, quy trình thực hiện PPTLN trong dạy học một vấn đề và quy trình thực hiện PPTLN trong dạy học tổng kết chương

1.1.2.2 Quy trình chung của phương pháp thảo luận nhóm

Quy trình chung của PPTLN bao gồm các 3 giai đoạn là giai đoạn lập kế hoạch thảo luận, tổ chức thảo luận và đánh giá kết quả thảo luận, trong đó có hoạt động và nhiệm vụ cụ thể đối với GV và SV Chúng ta cần nhắc lại, sử dụng PPTLN trong dạy học không hề đơn giản, mà cần sự tập trung, đầu tư thời gian, tâm huyết của người GV trong việc nghiên cứu và ứng dụng PPDH linh hoạt, phát huy ưu điểm, khắc phục nhược điểm để thu lại giờ thảo luận bổ ích cho SV Mỗi một PPDH đều có quy trình riêng, PPTLN cũng như vậy, quy trình thể hiện rõ các giai đoạn, các bước, đối tượng thực hiện, nhiệm vụ,

hoạt động cụ thể Trước hết, là quy trình thực hiện PPTLN đối với GV:

- Giai đoạn 1 Lập kế hoạch thảo luận

Sử dụng PPTLN trong dạy học đòi hỏi GV phải thành thạo về khả năng

tổ chức và điều khiển thảo luận, biết rõ lợi ích, điều kiện thực hiện thảo luận

và cũng cần biết có thể áp dụng hình thức dạy học này cho những loại mục tiêu nào Lập kế hoạch cho buổi thảo luận là giai đoạn rất quan trọng, nó có vai trò chỉ đạo, định hướng cho toàn bộ hoạt động của GV và SV, ảnh hưởng rất lớn đến toàn bộ kết quả của bài học

Yêu cầu cơ bản của giai đoạn này là kế hoạch chuẩn bị thảo luận của

GV cần phải được lập và thông báo cho SV ở buổi hoặc tiết học trước

Giai đoạn này bao gồm 3 bước sau:

Bước 1 Xác định mục tiêu của bài học (Về kiến thức, kĩ năng, thái độ)

Bước 2 Xác định phạm vi nội dung tri thức, xây dựng, thiết kế nội

dung bài học

Bước 3 Lựa chọn phương pháp, phương tiện dạy học, hướng dẫn sinh

viên chuẩn bị thảo luận

Bước 4: Trên cơ sở đó xác định nội dung, xây dựng chủ đề thảo luận, cách chia nhóm, hình thức thảo luận

Khi đã chọn được vấn đề thảo luận, GV giao nhiệm vụ cho SV tìm đọc tài liệu tham khảo, tra cứu thông tin trước Nội dung chuẩn bị dựa trên việc GV thiết kế hệ thống câu hỏi hay hướng dẫn cách thức thực hiện và yêu cầu sinh viên chuẩn bị Từ yêu cầu của GV, SV tự ý thức được mục tiêu, nội dung của bài học, tài liệu và thông tin liên quan, phương pháp tiến hành, kế hoạch thực hiện và nhiệm vụ của nhóm, của cả lớp Trước khi thảo luận, GV cần kiểm tra các vấn đề về: SV chuẩn bị nội dung như thế nào? SV đã sẵn sàng tham gia thảo luận hay chưa? Tình hình chuẩn bị các điều kiện, phương tiện phục vụ thảo luận như thế nào? Về cách sắp xếp bàn ghế, về máy chiếu, bảng phấn…

- Giai đoạn 2 Tổ chức thảo luận

Tổ chức thảo luận là giai đoạn có tính quyết định hiệu quả của toàn bộ quá trình dạy học theo PPTLN Giai đoạn này gồm 7 bước phản ánh các thao tác hoạt động của thầy và trò nhằm giúp SV lĩnh hội được mục tiêu bài học

Cụ thể đó là:

Bước 4 Nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức của bài học

Bước 5 Thành lập nhóm, hướng dẫn cách làm việc của mỗi nhóm, giao

nhiệm vụ cho mỗi nhóm

Dựa trên mục tiêu và nhiệm vụ bài học, GV tiến hành thành lập nhóm

và giao nhiệm vụ cụ thể cho cho mỗi nhóm học tập, mỗi nhóm tự bầu nhóm trưởng, thư kí, số lượng SV mỗi nhóm có thể từ 2 đến 10 SV Tuy nhiên, số lượng SV trong mỗi nhóm lý tưởng là 5 đến 8 thành viên Số lượng thành

viên mỗi nhóm cần phù hợp vì ảnh hưởng tới cơ hội phát biểu, trao đổi và tham gia ý kiến cũng như thống nhất lựa chọn quyết định của nhóm Phiếu học tập được chuẩn bị sẵn, trong đó có nội dung nhiệm vụ học tập (chiếu lên màn hình hoặc viết lên bảng) Phiếu học tập có nội dung rõ ràng, giúp SV hiểu rõ bản chất, nội dung, thời gian thực hiện nhiệm vụ học tập Số lượng chủ đề cho một lần thảo luận chỉ nên có khoảng từ 2 – 3 chủ đề GV cần giải thích cho SV hiểu rõ nhiệm vụ, mục tiêu thảo luận của các nhóm

Bước 6 Yêu cầu SV tiến hành nghiên cứu cá nhân

Để thực hiện được bước này, GV cần hướng dẫn SV xác định rõ vấn đề cần giải quyết Cụ thể mục tiêu cần đạt là gì, tình trạng hiện nay thế nào, có những mâu thuẫn nào và phải giải quyết ra sao, ghi chép lại những ý kiến của

cá nhân

Bước 7 Tổ chức thảo luận theo cặp

Giai đoạn này 2 SV sẽ trao đổi, bàn bạc (thường là 2 SV ngồi cùng bàn), hình thức này giúp tránh được hiện tượng “người ngoài cuộc” Trong bước này GV cần giám sát chặt chẽ để nắm bắt tình hình, động viên khuyến khích SV tham gia thảo luận, hướng dẫn SV cách khai thác, xử lý thông tin

Bước 8: Tổ chức thảo luận trong nhóm

Trên cơ sở SV đó trao đổi theo cặp, các em mang ý tưởng chung của mình trình bày trước nhóm để cả nhóm sẽ góp ý, bổ sung và đánh giá Lúc này mỗi ý kiến của cá nhân đó mang lại tính đại diện và có đồng minh Điều này giúp SV tự tin và mạnh dạn hơn trong quá trình thảo luận

Trong giai đoạn này, GV cần định hướng hoạt động của nhóm: chỉ dẫn ngắn, quy định thời gian…Điều khiển hoạt động của mỗi nhóm: đưa ra câu hỏi kích thích tư duy, thúc đẩy hoạt động của nhóm, qua lại giữa các nhóm để nắm bắt tình hình thảo luận, điều chỉnh, khích lệ, động viên tinh thần thảo luận của

SV

Bước 9: Tổ chức thảo luận toàn lớp và khẳng định nội dung học tập

Ở giai đoạn này, GV yêu cầu: Đại diện nhóm trình bày trước lớp kết quả thảo luận Các nhóm còn lại góp ý, bổ sung Cuối cùng, GV tổng hợp, khái quát những nội dung cơ bản, bổ sung và hoàn thiện kiến thức, kỹ năng cho sinh viên

Bước 10: Trọng tài cố vấn, kết luận kiểm tra

Ở bước này, GV thực hiện vai trò trọng tài cố vấn của mình để đánh giá kết quả học tập của SV, chỉ ra những vấn đề đó đạt được và chưa đạt được của từng nhóm

- Giai đoạn 3: Tổng kết

Mục đích chính của giai đoạn này là giúp SV củng cố và hệ thống tri thức, kỹ năng đạt được Rút ra được những bài học và kinh nghiệm trong quá trình học tập của mình Giao nhiệm vụ cho bài học tiếp theo Cụ thể:

Bước 11: Củng cố kiến thức, kĩ năng, kiểm tra kết quả học tập (có thể

bằng cách đưa ra câu hỏi, bài tập… để SV làm ngay hoặc về nhà tự nghiên cứu) Hình thức đánh giá có thể tổ chức cho SV tự đánh giá lẫn nhau hoặc GV đánh giá

Bước 12: Nêu nhiệm vụ mới của bài học

Trên cơ sở bài vừa học, dựa vào nội dung bài học tiếp theo, GV đưa ra những yêu cầu, nhiệm vụ và hướng dẫn cho các cá nhân tự nghiên cứu chuẩn bị cho bài học mới tiếp theo

Quy trình thực hiện PPTLN đối với SV:

- Giai đoạn 1 Lập kế hoạch thảo luận

Kế hoạch chuẩn bị thảo luận của SV ở giai đoạn này cũng phải tuân theo 3 bước tương ứng sau đây:

Bước 1 Xác định nhiệm vụ của bài học

Bước 2 Trên cơ sở yêu cầu, hướng dẫn của GV, SV tự nghiên cứu nội

dung của bài học bằng cách đọc trước giáo trình, tài liệu tham khảo

Bước 3 Xác định phương tiện học tập

- Giai đoạn 2 Tổ chức thảo luận

Bước 4: Thảo luận chung cả lớp, xác định nhiệm vụ thảo luận

Bước 5 Tham gia nhóm, tiếp nhận nhiệm vụ và tự nghiên cứu

Tham gia vào nhóm theo sự hướng dẫn, yêu cầu của GV Sau đó, thảo luận, phân tích các vấn đề để đi đến thống nhất về nhận thức Lập kế hoạch hoạt động của nhóm, phân công nhiệm vụ của mỗi thành viên trong nhóm

Bước 6 Sau khi tiếp nhận nhiệm vụ học tập, SV tích cực, chủ động

tiến hành nghiên cứu cá nhân, xác định trọng tâm kiến thức, lập dàn ý trả lời

Bước 7 Hợp tác với SV cùng bàn Đó chinh là việc trao đổi, lắng

nghe, bổ sung, thống nhất và sửa chữa sản phẩm mà bản thân tự nghiên cứu ở bước 2

Bước 8 Hợp tác với SV trong nhóm Đại diện các cặp trình bày kết quả

thảo luận Các thành viên của nhóm đưa ra ý kiến nhận xét, đánh giá Phân tích, sửa chữa, bổ sung để hoàn thiện sản phẩm nghiên cứu của nhóm mình

Bước 9 Tham gia thảo luận lớp Trình bày kết quả thảo luận của nhóm

mình Thảo luận chung toàn lớp, lắng nghe, phản hồi, bổ sung, hoàn thiện kiến thức bài học,

Bước 10: Hợp tác với thầy, tự kiểm tra đánh giá: SV theo dõi, ghi chép

sự đánh giá kết luận của GV và tự rút ra kết luận và hoàn chỉnh bổ sung sản phẩm học tập của mình

- Giai đoạn 3: Tổng kết

Bước11: Củng cố kiến thức, kĩ năng (thực hiện các nhiệm vụ của GV giao cho)

Bước 12: Nhận nhiệm vụ mới của bài học Ghi chép nhiệm vụ được

giao tìm hiểu và chuẩn bị (đọc giáo trình, tìm kiếm thông tin chuẩn bị cho bài học tiếp theo)

Quy trình thực hiện PPTLN tổng quát đối với GV và SV

Giai đoạn Bước Hoạt động của giảng viên Hoạt động của sinh viên

phương tiện dạy học

Chuẩn bị phương tiện học

tập

4

Xây dựng chủ đề thảo luận, chia nhóm, hình thức

quyết vấn đề

7 Tổ chức thảo luận theo cặp Hợp tác với bạn cùng bàn

8 Tổ chức thảo luận trong

1.1.3 Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp thảo luận nhóm

1.1.3.1 Ưu điểm của phương pháp thảo luận nhóm

Là một trong những phương pháp dạy học tích cực, PPTLN có những ưu điểm và thế mạnh nhằm giúp SV chủ động, sáng tạo và tích cực hơn trong quá trình học tập, nghiên cứu, đó là:

Thứ nhất, TLN tạo cơ hội cho các thành viên trong nhóm được bộc lộ sự

hiểu biết và quan điểm của mình về nội dung và phương pháp học tập; giúp

SV phát triển khả năng diễn đạt, trao đổi suy nghĩ và quan điểm một cách rõ ràng, tăng cường khả năng chịu đựng và sự quan tâm của người học Điều này đặc biệt có ích đối với những SV nhút nhát, ngại ngùng, ít phát biểu trong lớp Thảo luận có thể giúp người học khai thác được nhiều khía cạnh của một vấn

đề, giúp người học chấp nhận và đào sâu thêm những giả thiết của mình

Thứ hai, tạo cơ hội thuận lợi để các thành viên trong nhóm học hỏi lẫn

nhau SV tập lắng nghe ý kiến của người khác một cách kiên nhẫn và lịch sự, thể hiện và bảo vệ quan điểm của mình, thuyết phục cũng như nhận xét, đánh giá ý kiến của các thành viên khác trong nhóm, từ đó điều chỉnh, bổ sung kiến

Thứ ba là tạo cơ hội để các thành viên trong lớp học làm quen, trao đổi và

hợp tác với nhau, hình thành thói quen tương tác trong học tập, góp phần làm tăng bầu không khí hiểu biết, tin cậy thân thiện và đoàn kết giữa các SV Thảo luận nhóm là cơ hội tốt để SV được học tập, trao đổi với nhau Phát huy tính chủ động, sáng tạo của SV, tạo sự đoàn kết, hợp tác giữa các thành viên trong nhóm và mở rộng giao lưu với các SV khác, góp phần tích cực trong quá trình xây dựng nội dung bài học

Thứ tư là tạo yếu tố kích thích thi đua giữa các thành viên trong nhóm,

đặc biệt là trong việc học tập các chủ đề có tính sáng tạo cao Rèn luyện, phát triển các kĩ năng tư duy phân tích, tổng hợp … Thảo luận tăng cường tính linh hoạt tư duy của người học, thông qua bàn bạc, trao đổi ý kiến, người học hiểu

rõ được những đặc điểm của quá trình thảo luận dân chủ.Thảo luận tạo điều kiện cho người học trở thành người tham gia sáng tạo tri thức, có thể giúp người học phát triển năng lực phân tích và tổng hợp, nhận thức vấn đề một cách rõ ràng, sinh động và thực tiễn

Thứ năm là tạo cơ hội cho GV thu nhận thông tin phản hồi về người

học Đây là một trong những ưu điểm nổi bật của PPTLN so với các phương pháp dạy học khác Giữa GV và SV có sự trao đổi, chia sẻ với nhau, GV dựa trên sự quan sát buổi thảo luận có thể định hướng, hỗ trợ và đánh giá được hiệu quả làm việc của SV, kịp thời có những biện pháp giúp đỡ SV hòa nhập

và thể hiện được năng lực của bản thân trong tập thể lớp

Như vậy, nếu PPTLN được tổ chức tốt sẽ tăng cường tính tích cực, chủ động của SV, giúp SV tập trung vào bài học, phát triển khả năng tư duy và phê phán, phân tích vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, các kỹ năng giao tiếp

và xã hội quan trọng khác

1.1.3.2 Nhược điểm của phương pháp thảo luận nhóm

Bên cạnh những ưu điểm trên thì PPTLN còn có những hạn chế nhất

định:

Thứ nhất là tổ chức giờ TLN có hiệu quả, đòi hỏi người GV phải có

khả năng xây dựng, thiết kế những tri thức trong bài học thành tình huống có vấn đề, lựa chọn chủ đề thảo luận Giới hạn thời gian học tập mỗi tiết học trên lớp (50 phút/ tiết), nếu GV không có kế hoạch và sử dụng PPTLN hợp lí sẽ không hoàn thành được mục tiêu dạy học, dễ gây mất thời gian ở khâu tập hợp, phân chia nhóm, điều chỉnh các hoạt động làm việc đảm bảo không hỗn loạn, gây ồn ào trong quá trình thảo luận Để tổ chức một buổi học bằng PPTLN có hiệu quả thì cả GV và SV đều phải chuẩn bị, đầu tư nhiều về thời gian và công sức

Thứ hai là sự chênh lệch về trình độ, khả năng giữa các SV trong lớp làm

ảnh hưởng tới hoạt động làm việc chung của nhóm SV có trình độ trung bình, yếu kém thường tự ti, nhút nhát, không có cơ hội thể hiện, nêu ý kiến riêng của mình, vì có thể làm ảnh hưởng tới hiệu quả và thời gian làm việc của nhóm Do đó, những SV này sẽ càng mặc cảm, bất mãn, lơ là và không chú ý vào buổi thảo luận Số lượng SV trong lớp quá đông cũng gây những khó khăn cho việc vận dụng thảo luân nhóm vào việc dạy và học

Thứ ba là hiệu quả học tập của nhóm phụ thuộc rất nhiều vào tinh thần

tham gia của các thành viên trong nhóm, thảo luận chỉ có một vài người tham gia tích cực thì dẫn đến tình trạng có một vài người là chủ động còn các thành viên khác là khách ngồi nghe, để mặc cho người khác dẫn dắt và quyết định Khi đó thảo luận nhóm trở thành sự độc diễn cá nhân, hệt như phương pháp thuyết trình của GV Còn các thành viên khác trở thành người quan sát hay người ngoài cuộc – một hiện tượng khá phổ biến trong thảo luận hiện nay

Thứ tư là sự tác động từ bên ngoài như sự giám sát thường xuyên của GV,

yếu tố thi đua giữa các nhóm cũng ảnh hưởng ít nhiều đến quá trình thảo luận

Có thể thấy rằng thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học phát huy được tính tích cực, tự giác của người học Nó đó tạo ra được một môi trường học tập thuận lợi mà ở đó trí tuệ tập thể đó được phát huy cũng như vai trò hoạt động xã hội của cá nhân được trải nghiệm Vì vậy, cần có quy trình và biện pháp tổ chức thảo luận khoa học, hợp lí thì có thể khắc phục được những hạn chế trên và phát huy những thế mạnh của PPTLN

1.1.4 Vai trò của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận

1.1.4.1 Đặc trưng tri thức phần thế giới quan và phương pháp luận môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin

Nội dung kiến thức phần thế giới quan và phương pháp luận môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin bao gồm hệ thống các khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật khách quan chi phối toàn bộ đời sống thực tiễn của con người Các tri thức triết học mang tính khái quát hóa, trừu tượng hóa cao, có tính quy luật và lôgíc chặt chẽ Những tri thức này có tính định hướng mạnh mẽ, hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học cho SV trong quá trình nghiên cứu, học tập phần học này Là những tri thức triết học, mang tính khách quan khoa học, có liên hệ sâu sắc với thực tiễn, được thực tiễn chứng minh, có tác động mạnh mẽ tới khả năng nhận thức, phân tích và giải quyết vấn đề của SV

Với đặc trưng như vậy, đòi hỏi cần sử dụng những PPDH phù hợp giúp

SV có thể nhận thức, lĩnh hội tri thức một cách hứng thú, tích cực và chủ động Có thể thấy, môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin

có đặc thù giống như các môn lý luận chính trị khác, SV thường gặp khó khăn trong việc hiểu và vận dụng nội dung môn học, nhất là một bộ phận SV có

tâm lý e ngại, không có hứng thú và không có thiện cảm đối với môn học Vì vậy, GV rất cần nghiên cứu và sử dụng những PPDH tích cực giúp SV ham

mê nghiên cứu và học tập phần thế giới quan và phương pháp luận, một phần học có vai trò quan trọng đối với quá trình học tập của SV ở bậc đại học Tri thức phần thế giới quan và phương pháp luận có phạm vi nội dung kiến thức rộng lớn, phong phú, đa dạng, chứa đựng nhiều vấn đề mâu thuẫn, sinh động phù hợp với việc tổ chức cho SV bàn luận, giúp làm sáng tỏ vấn đề, tránh sự nhàm chán, khô khan trong hoạt động dạy học

Việc dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin cũng như các môn lý luận chính trị khác trong bối cảnh hiện nay, đòi hỏi phải đổi mới và vận dụng những phương pháp dạy học hiện đại, tích cực mới có thể thu hút được sự chú ý, quan tâm, nghiên cứu của người học Để dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin có hiệu quả, không thể phủ nhận vai trò của PPTLN, một trong những phương pháp giúp người học sôi nổi, tích cực hơn trong nhận thức, khắc phục tính khô khan, trừu tượng của nội dung môn học

1.1.4.2 Mối quan hệ giữa PPTLN với môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận

Dựa trên đặc trưng tri thức của phần thế giới quan và phương pháp luận

môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, có thể thấy sử dụng PPTLN phù hợp với việc nâng cao chất lượng dạy học cho SV Phương pháp thảo luận nhóm sẽ tạo ra được môi trường học tập thuận lợi, sôi nổi, tạo

ra cơ hội tối đa cho mỗi thành viên trong nhóm bộc lộ sự hiểu biết và quan tâm của mình với nội dung và phương pháp học tập vì ở đó mỗi thành viên trong nhóm trao đổi hợp tác và giúp đỡ lẫn nhau để giải quyết các nhiệm vụ học tập, cụ thể là những SV có trình độ khá, giỏi có điều kiện giúp đỡ những

SV có trình độ trung bỡnh, yếu kém PPTLN sẽ tạo ra yếu tố kích thích thi

đua giữa các thành viên trong nhóm, đặc biệt là trong học tập các chủ đề mang tính sáng tạo cao

Trong quá trình dạy học phần thế giới quan và phương pháp luận, PPTLN có vai trò quan trọng thúc đẩy và làm tăng hứng thú, sự tập trung của người học thông qua việc cộng tác học tập với nhau PPTLN có vai trò giúp phát huy tính tích cực, chủ động, tự lực của SV: trong thảo luận nhóm, SV phải tự giải quyết nhiệm vụ học tập, đòi hỏi sự tham gia tích cực của các thành viên; đồng thời, các thành viên cũng có trách nhiệm về kết quả làm việc của mình

Phát triển năng lực cộng tác làm việc của SV: SV được luyện tập kỹ năng cộng tác, làm việc với tinh thần đồng đội, các thành viên có sự quan tâm

và khoan dung trong cách sống, cách ứng xử Giúp cho SV có điều kiện trao đồi, rèn luyện khả năng ngôn ngữ thông qua cộng tác làm việc trong nhóm, phát triển năng lực giao tiếp, biết lắng nghe, chấp nhận và phê phán ý kiến người khác Giúp cho SV có sự tự tin trong học tập, vì SV học tập theo hình thức hợp tác và qua giao tiếp xã hội - lớp học, tạo sự mạnh dạn, phát triển các

kỹ năng ứng xử

Hình thành phương pháp nghiên khoa học cho SV: thông qua thảo luận nhóm, nhất là quá trình tự lực giải quyết các vấn đề bài học, giúp các em hình thành dần phương pháp nghiên cứu khoa học, rèn luyện và phát triển năng lực khoa học trong mọi vấn đề cuộc sống Tăng cường tri thức, hiệu quả trong học tập: qua học nhóm, SV có thể nắm bài ngay trên lớp, hình thành những tri thức sáng tạo thông qua sự tự tư duy của mỗi thành viên Áp dụng phương pháp này sẽ khích thích SV tìm kiếm những nguồn tri thức có liên quan đến vấn đề thảo luận Trên cơ sở đó, SV sẽ chủ động, tích cực hơn trong việc làm phong phú kiến thức cho bản thân thông qua quá trình tìm kiếm, thu thập, phân tích thông tin Như vậy, nếu tổ chức thảo luận nhóm sẽ tăng cường tính

tích cực, chủ động của SV, giúp SV tập trung vào bài học, phát triển được các

kỹ năng tư duy phê phán, các kỹ năng giao tiếp xã hội quan trọng khác

Ý nghĩa của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin:

Đối với SV: Thảo luận nhóm giúp SV hiểu và nắm chắc những nội dung

cơ bản của bài học; góp phần củng cố và khắc sâu những kiến thức; mở rộng

và nâng cao khả năng vận dụng những thế giới quan và phương pháp luận vào thực tiễn cuộc sống; giúp SV hình thành các kỹ năng quan trọng như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác, kỹ năng tư duy, phân tích, phát hiện vấn đề

Đối với GV: Sử dụng PPTLN trong dạy học thế giới quan và phương

pháp luận môn Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin, GV có điều kiện khắc phục hạn chế của PPDH truyền thống, sáng tạo hơn trong việc vận dụng các PPDH tích cực trên lớp; GV có thể đánh giá một cách khá chính xác khả năng tiếp thu, đặc thù, năng lực SV, tạo điều kiện cho việc hỗ trợ SV hoàn thiện phương pháp tự học, tự nghiên cứu; giúp cho GV có điều kiện trực tiếp bổ sung những tri thức sai lệch, chưa chuẩn xác, định hướng kiến thức phù hợp cho SV; Giúp GV biết được năng lực nhận xét, đánh giá, khả năng vận dụng lý luận vào thực tiễn xã hội của SV, từ đó định hướng phương pháp học

tập, nghiên cứu phù hợp, khoa học cho SV

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận

1.2.1 Khái quát về địa bàn khảo sát

1.2.1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội – văn hóa tỉnh Thái Nguyên và khu vực Đông Bắc

Tỉnh Thái Nguyên được coi là trung tâm chính trị, kinh tế, giáo dục của vùng trung du miền núi đông bắc, là cửa ngõ giao lưu kinh tế - xã hội giữa

vùng trung du miền núi với vùng đồng bằng Bắc Bộ; với vị trí địa lí phía Bắc giáp với tỉnh Bắc Kạn, phía Tây giáp với các tỉnh Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, phía Đông giáp với các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Giang và phía Nam tiếp giáp với thủ đô Hà Nội (cách 80 km) Địa hình tự nhiên không phức tạp lắm so với các tỉnh trung du miền núi khác, đây là một thuận lợi của Thái Nguyên cho canh tác nông lâm nghiệp và phát triển kinh tế - xã hội nói chung

Thái Nguyên có vị trí rất thuận lợi về giao thông, cách sân bay quốc tế nội bài 50 km, cách biên giới Trung Quốc 200 km, cách trung tâm Hà Nội 75

km và cảng Hải Phòng 200 km và còn là điểm nút giao lưu thông qua hệ thống đường bộ, đường sắt, đường sông kết nối với các tỉnh thành

Tài nguyên khoáng sản phong phú về chủng loại thuận lợi cho việc phát triển các ngành công nghiệp luyện kim, khai khoáng… Được thiên nhiên ưu đãi về khí hậu và đất đai, diện tích rừng tự nhiên là 102.190 ha, diện tích đất nông nghiệp chiếm hơn 20%, Thái Nguyên có nhiều khả năng để phát triển nông lâm, công nghiệp, du lịch và các loại hình dịch vụ khác

Dân số Thái Nguyên khoảng gần 1,2 triệu người, trong đó có 8 dân tộc chủ yếu sinh sống đó là Kinh, Tày, Nùng, Sán dìu, H’mông, Sán chay, Hoa và Dao Ngoài ra, Thái Nguyên được cả nước biết đến là một trung tâm đào tạo nguồn nhân lực lớn thứ ba sau thủ đô Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh với

hệ thống các trường Đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp, các trung tâm dạy nghề, mỗi năm đào tạo được số lượng lớn nhân lực cho thị trường lao động

Tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh trong những năm gần đây phát triển theo chiều hướng tích cực nhất là trong hoạt động sản xuất kinh doanh, một số ngành nghề trọng điểm đều có sự tăng về năng lực sản xuất; các thành phần kinh tế đều có sự tăng trưởng, nhất là kinh tế ngoài quốc doanh đã khẳng định

vị trí của mình trong nền kinh tế nhiều thành phần song cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức như: thiên tai, dịch bệnh gia súc; kết cấu hạ tầng vẫn còn kém phát triển, kết cấu hạ tầng khu vực nông thôn miền núi tuy vẫn còn tình trạng thiếu và xuống cấp; điều kiện sinh hoạt ở một số xã miền núi còn hạn chế Nhìn chung, Thái Nguyên đã có những bước phát triển tích cực về kinh tế, xã hội trong những năm gần đây, tuy nhiên, vẫn là một trong những tỉnh còn gặp nhiều khó khăn, chậm phát triển

1.2.1.2 Vài nét về trường đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên

Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, trước đây là trường Đại học Sư phạm Việt Bắc, được thành lập vào tháng 7 năm 1966 theo Quyết định số 127/CP của Chính phủ Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Năm

1991, Chính phủ quyết định sáp nhập Trường Cao đẳng Sư phạm Việt Bắc vào Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc Đến năm 1994, Chính phủ quyết định thành lập Đại học Thái Nguyên, Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc trở thành trường thành viên của Đại học Thái Nguyên

Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên là cơ sở đào tạo và bồi dưỡng trọng điểm đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục phục vụ sự nghiệp giáo dục – đào tạo, phát triển kinh tế - xã hội của khu vực Trung du miền núi phía Bắc và của cả nước Với lịch sử hơn 50 năm xây dựng và phát triển, điều kiện cơ sở vật chất kỹ thuật, các phòng học, phòng làm việc của trường được trang bị khá đầy đủ, thuận tiện cho việc giảng dạy Đội ngũ GV giảng dạy các môn Lý luận chính trị, nhất là môn Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin đều là những thầy, cô có chuyên môn vững vàng, kinh nghiệm và nhiệt huyết trong công việc Các thầy, cô rất chú trọng nghiên cứu, đổi mới, vận dụng các PPDH tích cực vào giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng dạy học và tăng hứng thú của SV đối với môn học Là một trong những

cơ sở đào tạo giáo viên lâu năm, nên việc nghiên cứu, cập nhật và sử dụng các

PPDH tích cực, hiện đại được coi là một trong những nhiệm vụ quan trọng của các GV và nhà trường Nhất là đối với những SV được đào tạo để trở thành giáo viên trong tương lai càng cần phải được tiếp cận với các PPDH tích cực, hiện đại Nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học trong trường, đội ngũ GV đã chủ động sử dụng các phương pháp dạy học mới và đạt hiệu quả nhất định, trong đó có PPTLN

Sinh viên học tại trường chủ yếu là con em đồng bào dân tộc các tỉnh miền núi phía Bắc như Mông, Tày, Nùng… xuất phát từ những vùng có điều kiện học tập còn gặp nhiều khó khăn hạn chế, ảnh hưởng của phong tục, tập quán đến quá trình nhận thức, học tập Ví dụ như về ngôn ngữ, một số SV gặp khó khăn trong diễn đạt và vận dụng kiến thức trong việc thực hiện các nhiệm

vụ, mục tiêu học tập Lứa tuổi SV dao động từ 18 đến 25, độ tuổi có đặc điểm tâm sinh lý khá ổn định, đặc biệt là sức sáng tạo, hứng thú, tò mò trong việc tìm hiểu, tiếp cận những tri thức và phương pháp học tập mới

Tuy nhiên, đối với những sinh viên năm đầu đại học vẫn còn bỡ ngỡ, lúng túng, chưa thích ứng được với môi trường học tập mới, vẫn chưa tìm được phương pháp học tập phù hợp cho bản thân Phương pháp nghiên cứu và học tập có vai trò quan trọng trong việc quyết định kết quả học tập của sinh viên cũng như hình thành, phát triển các năng lực, kỹ năng cần thiết cho cuộc sống thực tế và nghề nghiệp sau này Chính vì vậy, GV có vị trị quan trọng, tác động trực tiếp tới quá trình học tập của SV, thúc đẩy SV hứng thú, tích cực, chủ động hơn trong tích lũy tri thức Đặc biệt là hướng dẫn, định hướng, rèn luyện cho SV khả năng tự học, tự nghiên cứu, tăng tính tự giác, chủ động trong tiếp thu kiến thức Bản thân SV phải nhận thức được vai trò của mình trong quá trình dạy học ở bậc cao đẳng, đại học, đó là chủ động, tự lực trong học tập và có phương pháp học tập khoa học, phù hợp, khác với khi học ở trung học phổ thông, học sinh chủ yếu học và làm theo các hướng dẫn của

thầy, cô trên lớp Để có thể giúp SV nhận thức và rèn luyện các PPDH tích cực đòi hỏi GV phải tâm huyết, nhiệt tình, sáng tạo trong giảng dạy, nhất là đối với các môn Lý luận chính trị

1.2.2 Thực trạng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin phần thế giới quan và phương pháp luận ở trường đại học Sư phạm - ĐHTN

Việc sử dụng PPTLN không còn mới lạ đối với GV đại học, nhất là trong giảng dạy các môn Lý luận chính trị, trong đó có môn những nguyên lý

cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin Có thể thấy, GV sử dụng PPTLN thường xuyên, liên tục trong quá trình dạy học, tuy nhiên, PPTLN đã phát huy được hết ưu điểm và thế mạnh của mình trong việc tác động tích cực tới hoạt động dạy học của SV hay chưa vẫn là một vấn đề cần phải nghiên cứu và đánh giá

Để tìm hiểu thực trạng vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin trường Đại học Sư phạm - ĐHTN, chúng tôi tiến hành điều tra, phỏng vấn và khảo sát ý kiến của SV và các GV tham gia giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin của trường Kết quả khảo sát các GV giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin trường Đại học Sư phạm – ĐHTN cụ thể như sau Kết quả cho thấy:

- Đánh giá của GV về mức độ sử dụng PPTLN trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin (Câu 1 - phụ l)

Biểu đồ 1.1 Thể hiện mức độ sử dụng PPTLN trong dạy học của GV

Từ biểu đồ trên cho thấy GV sử dụng PPTLN khá thường xuyên trong quá trình dạy học so với các PPDH khác (62.5% và 37.5%) Như vậy, GV khá thường xuyên sử dụng PPTLN trong dạy học môn NNL nhưng vẫn có tỷ lệ khá lớn GV sử dụng PPTLN còn ít, đặt ra câu hỏi tìm hiểu tại sao các giảng viên ít khi sử dụng PPTLN

- Về đánh giá sự cần thiết của việc sử dụng PPTLN, kết quả là 100% GV tham

gia khảo sát cho rằng sử dụng PPTLN là cần thiết trong dạy học môn NNL

- Nhận thức của GV về đặc trưng của PPTLN (Câu 4 – Phụ lục 2)

Bảng 1.1 Kết quả nhận thức của GV về đặc trưng của PPTLN

(%)

1 SV tự hợp tác với nhau để giải quyết các yêu cầu,

2 SV ở các nhóm trao đổi, thảo luận các nhiệm vụ học tập

theo sự tổ chức, hướng dẫn và điều khiển của GV 62.5

3 GV cho các nhóm SV thảo luận những nội dung của bài

4 GV tổ chức các nhóm SV trao đổi, thảo luận những vấn đề do GV lựa chọn 12.5

5 GV yêu cầu một số SV hỗ trợ các sinh viên khác trong

62.5 37.5

0

Mức độ sử dụng PPTLN (%)

Thường xuyên Đôi khi

Chưa bao giờ

Kết quả thu được ở bảng trên cho thấy: Phần lớn GV (62.5%) có nhận thức đúng về đặc trưng của PPTLN Tuy nhiên, vẫn còn một số GV (37.5%) nhận thức chưa đúng về PPTLN, cho rằng TLN chỉ là hoạt động một chiều của các SV trong nhóm hoặc các nhóm với nhau…Vì vậy, cần tìm hiểu nguyên nhân làm giảm hiệu quả của PPTLN trong dạy học môn NNL

- Sự kết hợp giữa PPTLN với các PPDH khác (Câu 7 – Phụ lục 2)

Khảo sát mức độ sử dụng kết hợp PPTLN với các PPDH khác của GV trong quá trình dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin (Câu 2 - Phụ lục 2)

Bảng 1.2 Kết quả điều tra về mức độ sử dụng kết hợp PPTLN với các PPDH khác

- Về mục đích sử dụng phương pháp thảo luận nhóm (Câu 5 - Phụ lục 2)

Khi được hỏi về mục đích sử dụng phương pháp thảo luận nhóm, các giảng viên cho biết họ muốn giúp SV chủ yếu ở việc: Ôn tập và củng cố kiến thức; Khái quát và hệ thống kiến thức; Liên hệ kiến thức với thực tiễn

Kết quả trên cho thấy, mục đích sử dụng PPTLN chủ yếu thực hiện trong các giờ ôn tập và củng cố kiến thức, khái quát hóa và hệ thống hoá kiến thức Còn việc áp dụng PPTLN giúp SV phát triển kỹ năng, năng lực , tích cực hơn trong học tập còn hạn chế Đây là một hạn chế cần phải được khắc phục, bởi nếu thảo luận nhóm chỉ nhằm mục đích ôn tập, củng cố, khỏi quát hoá…thì không khai thác hết tất cả những ưu thế và hiệu quả của PPTLN

- Quy trình TLN mà giảng viên đó sử dụng vào trong quá trình dạy học môn NNL (Câu 8 – Phụ lục 2):

- Tuân thủ các bước trong tiến trình dạy học 37.5%

- Áp dụng tự do không dựa theo khuôn mẫu chung nào 25%

- Bỏ qua một số bước không cần thiết, chỉ thực hiện những

bước cơ bản 37.5% Qua khảo sát, bên cạnh một số GV sử dụng PPTLN theo đúng quy trình thì vẫn có một bộ phận GV áp dụng tự do không dựa theo khuôn mẫu chung nào hoặc bỏ qua một số bước không cần thiết, chỉ thực hiện những bước cơ bản Như vậy, thực tế tổ chức thảo luận nhóm trên lớp, GV cũng chưa sử dụng đúng, đầy đủ quy trình PPTLN, một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới hiệu quả thảo luận nhóm

- Những khó khăn mà giảng viên gặp phải trong quá trình dạy học có vận dụng PPTLN (Câu 9 – Phụ lục 2):

Bảng 1.3 Kết quả tìm hiểu về những khó khăn ảnh hưởng

đến việc vận dụng PPTLN

STT NHỮNG KHÓ KHĂN KHI VẬN DỤNG PPTLN Tỷ lệ%

2 Quy trình sử dụng PPTLN phức tạp, tốn thời gian 32,3

4 Cơ sở vật chất chưa đáp ứng được nhu cầu học tập 60,2

Kết quả trên cho thấy, có hai nhóm khó khăn chủ yếu nhất ảnh hưởng đến việc vận dụng PPTLN:

- Những khó khăn chủ quan:

Trong những khó khăn chủ quan ảnh hưởng đến TLN thì thói quen sử dụng PPDH truyền thống là khó khăn cơ bản ảnh hưởng đến việc không thường xuyên sử dụng PPTLN trong dạy học của giảng viên

Khó khăn thứ hai là do năng lực tổ chức điều khiển thảo luận của giảng viên còn hạn chế Năng lực này thể hiện ở kĩ thuật phân chia và điều khiển các nhóm thảo luận, thể hiện ở khả năng xử lý khéo léo các tình huống bất ngờ diễn ra trong quá trình thảo luận

Một khó khăn chủ quan nữa thuộc về SV, đó là tính tích cực chủ động chưa cao, chưa nhiệt tình với việc học, vẫn còn tư tưởng ỷ lại, trông đợi vào thầy cô

Ngoài ra còn một số khó khăn khác như:

+ Trường Đại học Sư phạm - ĐHTN là trường đào tạo các SV ngành sư phạm, với đặc thù môi trường đào tạo nên đa phần SV còn nhút nhát, ngại giao tiếp, thể hiện bản thân, chưa sôi nổi trong các hoạt động học tập

+ Do đặc thù trường nằm ở khu vực trung du miền núi phía Bắc nên số lượng SV các dân tộc thiểu số tương đối cao, nên khả năng diễn đạt, trình bày còn hạn chế, đồng thời ảnh hưởng từ phong tục, tập quán đến phương pháp học tập và khả năng vận dụng tri thức vào thực tế

- Những khó khăn khách quan:

Thứ nhất là việc thực hiện quy trình thảo luận nhóm còn máy móc, hoặc quá đơn giản, chưa đáp ứng được yêu cầu, điều kiện để tổ chức thảo luận hiệu quả

Thứ hai là khó khăn về cơ sở vật chất chưa đảm bảo, thiếu tài liệu giáo trình,, bàn ghế không cơ động, số lượng SV một lớp quá đông cũng là những

lý do gây cản trở cho phương pháp TLN,

Tóm lại: Dựa vào kết quả khảo sát của GV, PPTLN được nhận thức là