HỖ TRỢ của NHÀ nước NHẰM tạo VIỆC làm CHO NÔNG dân bị THU hồi đất ở TỈNH HƢNG yên

Chương 1 Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1.1 Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước 9 1.2 Các công trình nghiên cứu của các tác giả ngoài

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong luận án là trung thực Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào

Tác giả

Trần Thị Thanh Thủy

CNH Công nghiệp hóa

DNNVV : Doanh nghiệp nhỏ và vừa

XKLĐ : Xuất khẩu lao động

XTĐT : Xúc tiến đầu tư

Chương 1 Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

luận án

1.1 Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước 9 1.2 Các công trình nghiên cứu của các tác giả ngoài nước 16 1.3 Những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu trong luận án 23

Chương 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về hỗ trợ của Nhà nước nhằm

tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

26

2.1 Khái quát về hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho

nông dân bị thu hồi đất

2.4 Kinh nghiệm hỗ trợ của một số địa phương nhằm tạo việc làm

cho nông dân bị thu hồi đất và bài học rút ra cho tỉnh Hưng Yên

56

Chương 3 Thực trạng hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho

nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên

66

3.1 Khái quát về thu hồi đất và nhu cầu hỗ trợ tạo việc làm cho nông

dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên

66

3.2 Thực trạng hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân

bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2010 – 2015

75

3.3 Đánh giá chung về hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho

nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên

98

Chương 4 Quan điểm, phương hướng và giải pháp hỗ trợ của Nhà

nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên

122

4.1 Dự báo bối cảnh mới có ảnh hưởng đến hỗ trợ của Nhà nước

nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên

122

4.2 Quan điểm và phương hướng hỗ trợ tạo việc làm cho nông

dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên

Trang Bảng 3.1 Cho vay vốn xuất khẩu lao động của Ngân hàng Chính sách

xã hội giai đoạn 2011-2015

84

Bảng 3.2 Cho vay của các tổ chức tín dụng nhà nước đối với phát triển

sản xuất trong nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Hưng Yên

88

Bảng 3.3 Cho vay vốn giải quyết việc làm của Ngân hàng Chính sách

xã hội giai đoạn 2011-2015

lý nhà nước về nhu cầu hỗ trợ tạo việc làm

127

Hình 2.1 Ảnh hưởng của hỗ trợ bằng tiền đến lợi ích của người nhận

Hình 2.3 Ảnh hưởng của hỗ trợ bằng hiện vật đến lợi ích của người

nhận hỗ trợ trong trường hợp người được nhận hỗ trợ ưa thích hiện vật được hỗ trợ

38

Hình 3.1 Tỷ lệ việc làm trên dân số của dân số từ 15 tuổi trở lên ở nông

thôn tỉnh Hưng Yên và các tỉnh đồng bằng sông Hồng (%)

67

Hình 3.2 Tỷ lệ thiếu việc làm của lao động từ 15 tuổi trở lên ở nông

thôn tỉnh Hưng Yên và các tỉnh đồng bằng sông Hồng (%)

68

Hình 3.3 Tỷ lệ thất nghiệp của lao động từ 15 tuổi trở lên ở nông thôn

tỉnh Hưng Yên và các tỉnh đồng bằng sông Hồng (%)

69

Hình 3.4 Diện tích đất bị thu hồi ở tỉnh Hưng Yên 70 Hình 3.5 Diện tích đất bị thu hồi theo địa giới hành chính 71 Hình 3.6 Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi theo địa giới hành

nghiệp, nông thôn

111

Hình 3.11 Giá trị của các khoản vay không cần tài sản bảo đảm phân

theo quy mô năm 2011 và 2012

112

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Công nghiệp hóa, đô thị hoá là xu thế phát triển tất yếu của mọi quốc gia Quá trình này thường gắn với việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ sản xuất nông nghiệp sang sản xuất công nghiệp, dịch vụ và dẫn đến tình trạng người bị thu hồi đất mất việc làm trong nông nghiệp Số lao động bị mất việc làm này nếu không tìm được việc làm mới để tạo thu nhập, đảm bảo đời sống sẽ dễ phát sinh nhiều nguy cơ mất ổn định xã hội tại địa phương Chính vì thế, hỗ trợ tạo việc làm cho người nông dân bị thu hồi đất là vô cùng quan trọng, liên quan trực tiếp tới sự ổn định xã hội của khu vực bị thu hồi đất

Cùng chung xu hướng chuyển đổi mục đích sử dụng đất với các địa phương khác trong cả nước, đất nông nghiệp ở Hưng Yên ngày càng bị thu hẹp dần và sẽ còn

bị thu hẹp hơn nữa bởi sự phát triển của các khu công nghiệp (KCN), khu đô thị trong tương lai Những năm qua, có tới 67% nông dân bị thu hồi đất ở Hưng Yên vẫn giữ nguyên nghề sản xuất nông nghiệp nhưng trên diện tích đất nhỏ hẹp hơn, 13% chuyển sang nghề mới và khoảng 20% không có việc làm hoặc có việc làm nhưng không ổn định Thu nhập của 37% số hộ nông dân bị thu hồi đất bị sụt giảm so với trước đây, và chỉ có 13% số hộ có thu nhập tăng hơn trước [53] Nguy cơ thất nghiệp, nghèo đói đe dọa người nông dân bị thu hồi đất sản xuất, đồng thời kéo theo nhiều hệ lụy khác như tệ nạn xã hội, mất ổn định trật tự ở nông thôn

Quá trình thu hẹp số lượng lớn đất sản xuất nông nghiệp ở Hưng Yên đặt ra thách thức lớn đối với Tỉnh trong việc hỗ trợ, tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất Tuy vậy, những kết quả đạt được còn khá khiêm tốn Điều đó thể hiện ở hiệu quả của hoạt động hỗ trợ người nông dân bị thu hồi đất giải quyết việc làm thấp Chính sách việc làm của Tỉnh chỉ quan tâm hỗ trợ học nghề, chưa chú trọng đến giới thiệu tìm việc làm cho lao động sau học nghề Hưng Yên thiếu các chính sách hỗ trợ tạo việc làm đặc thù cho đối tượng là nông dân bị thu hồi đất Các chính sách, các chương trình hỗ trợ tạo việc làm của Hưng Yên chủ yếu dựa vào các chính sách,

chương trình chung của Chính phủ; và triển khai, thực hiện các chương trình đó Nói cách khác, các ưu đãi của tỉnh trong vấn đề hỗ trợ tạo việc làm chỉ nằm trong khuôn khổ của cả nước Trong khi đó, với đặc thù là tỉnh có tốc độ công nghiệp hóa (CNH),

đô thị hoá nhanh, lượng lao động nông nghiệp bị mất việc làm sau thu hồi đất lớn, do

đó, Hưng Yên cần có những chính sách hỗ trợ tạo việc làm riêng cho các đối tượng này, với các biện pháp, giải pháp đặc thù mang tính hiệu quả hơn Và điều đó đang là một mảng trống lớn trong hoạch định chính sách ở Hưng Yên

Hỗ trợ nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, hiện đại hóa (HĐH) sẽ vẫn là vấn đề bức xúc của Hưng Yên trong thời gian tới Vấn

đề này nếu không được giải quyết sẽ tạo ra những hệ lụy tiêu cực cho phát triển kinh

tế - xã hội của địa phương, không chỉ tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định xã hội mà còn tạo

ra những vấn đề về an sinh xã hội ở nông thôn, tạo ra khoảng cách giàu nghèo, sự bất bình đẳng giữa khu vực phát triển công nghiệp, dịch vụ với khu vực nông thôn nơi có rất nhiều người thiếu hoặc không có việc làm

Với những lý do trên, tác giả cho rằng vấn đề hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên cần được nghiên cứu một cách

có hệ thống Trên cơ sở đặc điểm phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, cần nghiên cứu ảnh hưởng của nó đối với người nông dân bị thu hồi đất; hiệu quả các biện pháp hỗ trợ tạo việc làm đối với nông dân sau thu hồi đất hiện tại; quan điểm xây dựng các biện pháp hỗ trợ tạo việc làm để từ đó có thể tìm ra những giải pháp hỗ trợ tạo việc

làm thiết thực, hiệu quả hơn nữa Do đó, đề tài “Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên” được tác giả chọn làm chủ đề

nghiên cứu cho Luận án tiến sĩ kinh tế, chuyên ngành Quản lý kinh tế

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ một số vấn đề lí luận và thực tiễn về

hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong giai đoạn hiện nay, luận án đề xuất các giải pháp hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2016 - 2020

Nhiệm vụ nghiên cứu: Để thực hiện mục đích nghiên cứu nói trên, đề tài tập

trung giải quyết những nhiệm vụ chủ yếu sau:

+ Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

+ Làm rõ những vấn đề lí luận về hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở địa bàn cấp tỉnh trong giai đoạn hiện nay

+ Nghiên cứu kinh nghiệm hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở một số địa phương trong nước, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho tỉnh Hưng Yên

+ Phân tích, đánh giá thực trạng hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2010 - 2015

+ Đề xuất quan điểm, phương hướng và các giải pháp hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2016 - 2020

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hỗ trợ tạo việc

làm cho nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp ở tỉnh Hưng Yên từ phía chính quyền địa phương cấp tỉnh trong khuôn khổ cơ chế, chính sách chung của Nhà nước

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Địa bàn khảo sát được giới hạn ở tỉnh Hưng Yên

+ Về thời gian: Nghiên cứu thực trạng được thực hiện cho giai đoạn 2010 -

2015 Các giải pháp được đề xuất cho giai đoạn 2016 - 2020

Đối tượng hỗ trợ là người nông dân với nghề nghiệp chính là sản xuất nông nghiệp Loại đất bị thu hồi là đất nông nghiệp, thu hồi phục vụ mục đích phát triển sản xuất, kinh doanh và mục đích công ích

4 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Cách tiếp cận nghiên cứu:

Hỗ trợ của Nhà nước nhằm giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất là một biện pháp bổ trợ cho quá trình thu hồi đất nông nghiệp phục vụ cho các mục đích phát triển kinh tế, xã hội khác Do đó, hỗ trợ của Nhà nước có mối quan hệ nhất định tới vấn đề giải phóng mặt bằng (GPMB), bồi thường, đền bù Những vấn đề này cũng

vì thế có những ảnh hưởng, tác động nhất định tới hỗ trợ tạo việc làm Tuy nhiên, luận

án này nghiên cứu vấn đề hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất như một nội dung độc lập Mối quan hệ giữa nội dung hỗ trợ và GPMB, đền

bù, bồi thường chỉ được đề cập đến trong trường hợp thật sự cần thiết

Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất không chỉ bao gồm các biện pháp hỗ trợ tác động trực tiếp đến nông dân bị thu hồi đất mà còn bao gồm các biện pháp hỗ trợ tới các bên có liên quan trên thị trường lao động như bên cầu lao động, các trung gian trên thị trường Đồng thời, hỗ trợ của Nhà nước dành trực tiếp cho nông dân bị thu hồi đất chỉ hiệu quả khi gắn kết với môi trường phát triển kinh tế của địa phương Chính vì thế, hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong luận án được tiếp cận rộng, bao gồm cả hỗ trợ trực tiếp nông dân và các biện pháp khác có tác động đến cơ hội tìm việc làm của nông dân bị thu hồi đất

Khung phân tích: Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân

- Hỗ trợ cho bên cầu trên thị trường lao động

+ Ưu đãi đối với các đơn vị kinh tế sử dụng lao động là nông dân bị thu hồi đất

+ Ban hành quy định yêu cầu các đơn vị kinh

tế sử dụng đất thu hồi phải tuyển dụng lao động là nông dân bị thu hồi đất

+ Tạo lập môi trường, điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh trên địa bàn và thực hiện các hoạt động XTĐT

- Hỗ trợ cho trung gian trên thị trường lao động

Hỗ trợ cho các cơ sở dạy nghề

Hỗ trợ cho các tổ chức môi giới việc làm

Giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

Điều kiện hỗ trợ thành công

Phương pháp nghiên cứu:

Các phương pháp được sử dụng bao gồm:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Luận án phân tích và hệ thống hoá, khái quát hóa những vấn đề chung nhất về hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất; những căn cứ lý thuyết và thực tiễn để tạo ra những chính sách, những biện pháp có khả năng hỗ trợ tạo việc làm hiệu quả cho nông dân bị thu hồi đất

- Phương pháp thống kê, so sánh: Luận án phân tích, so sánh, đối chiếu các số liệu thống kê để đề xuất những phương hướng và giải pháp phù hợp nâng cao hiệu quả hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên hiện nay

- Phương pháp điều tra xã hội học, phỏng vấn chuyên gia: Trong quá trình làm luận án, tác giả đã xây dựng bộ câu hỏi và thiết kế phiếu điều tra để lấy ý kiến của nông dân bị thu hồi đất về các biện pháp hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên và tham khảo ý kiến các chuyên gia trong lĩnh vực nghiên cứu, các cán bộ tỉnh và huyện cũng như cán bộ quản lý một số ngành

có liên quan ở tỉnh Hưng Yên nhằm tìm ra những bất cập, nguyên nhân cũng như những giải pháp phù hợp cho việc giải quyết vấn đề hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân

bị thu hồi đất Luận án thiết kế 2 mẫu phiếu dành cho hai đối tượng là người nông dân bị thu hồi đất và cán bộ ở các địa phương Số người được lấy ý kiến là 246 người Trong đó, 70 phiếu cho cán bộ ở 70 xã/161 xã, phường, thị trấn của tỉnh Hưng Yên (mỗi huyện 5 xã, riêng huyện Khoái Châu 25 xã), trong đó có 10 phiếu xin ý kiến của chủ tịch ủy ban nhân dân (UBND), 10 phiếu xin ý kiến của phó chủ tịch UBND, 30 phiếu xin ý kiến của cán bộ địa chính, 10 phiếu xin ý kiến của cán bộ tài chính, 10 phiếu xin ý kiến của cán bộ lao động thương binh và xã hội Phiếu cho cán

Các xã lựa chọn để khảo sát là các xã thuộc địa bàn các huyện có diện tích đất

bị thu hồi lớn nhất Các hộ nông dân được lựa chọn là các hộ mất trên 30% đất nông nghiệp, nằm trong độ tuổi từ 18 đến 40 và từ 41 đến 60 Vì đối tượng khảo sát là hộ nông dân nên số người được hỏi nằm trong độ tuổi từ 18 tuổi trở lên Phương pháp thu thập số liệu là phát phiếu điều tra Nội dung điều tra được thể hiện ở mẫu phiếu đính kèm trong Luận án Luận án sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu

5 Đóng góp mới về khoa học và thực tiễn của luận án

+ Luận án phân tích hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trên 3 khía cạnh cơ bản là hỗ trợ trực tiếp cho người nông dân bị thu hồi đất; hỗ trợ cho bên cầu trên thị trường lao động để tăng khả năng tiếp nhận, hấp thụ lượng lao động bị đẩy ra từ quá trình thu hồi đất; hỗ trợ cho các trung gian trên thị trường lao động để các trung gian này làm cầu nối, xúc tác, thúc đẩy thị trường lao động hoạt động một cách hiệu quả nhất, tạo được nhiều việc làm nhất

+ Luận án phân tích và làm sáng tỏ các nguyên tắc hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất phải phù hợp với khả năng, năng lực của người bị thu hồi đất Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất cần phù hợp với yêu cầu của thị trường lao động Hỗ trợ của nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất có tính chất bổ sung, do đó hỗ trợ chỉ có tính thời hạn Hỗ trợ của Nhà nước liên quan đến sử dụng nguồn lực của Nhà nước, ưu đãi của Nhà nước cũng như việc tuân thủ các quy định của Nhà nước

Các nguyên tắc này được thực hiện vừa đảm bảo hỗ trợ của Nhà nước có hiệu quả trên nền tảng tôn trọng các yêu cầu, quy luật vận hành của thị trường lao động, vừa đảm bảo hỗ trợ tốt nhất cho người lao động bị mất việc làm do bị thu hồi đất tìm được việc làm bền vững

+ Luận án phân tích các phương thức hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất là hỗ trợ tài chính trực tiếp và hỗ trợ phi tài chính Luận

án khẳng định mỗi phương thức hỗ trợ có ưu điểm, nhược điểm riêng, có thể sử dụng

linh hoạt cho từng đối tượng hỗ trợ Đối với đối tượng nông dân bị thu hồi đất ở ngoài độ tuổi lao động, Nhà nước nên hỗ trợ bằng tiền Đối với người trong độ tuổi lao động bị thu hồi đất cần phân loại cụ thể Người có khả năng chuyển đổi nghề nghiệp, có khả năng chủ động trong tạo việc làm cho bản thân thì Nhà nước có thể

hỗ trợ bằng tiền Những người không có trình độ, không có tay nghề Nhà nước cần

hỗ trợ thông qua các chương trình đào tạo, trực tiếp hỗ trợ kết nối họ với thị trường lao động trong và ngoài nước

- Từ việc phân tích, đánh giá một cách có hệ thống thực trạng hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên, Luận án chỉ ra rằng hỗ trợ của Nhà nước cho nông dân bị thu hồi đất thực hiện chưa hiệu quả Tỉnh Hưng Yên chưa thật sự quan tâm đến vấn đề này, các biện pháp hỗ trợ được thực thi chưa phù hợp, chưa hiệu quả Các cơ sở quan trọng để hỗ trợ như thống kê, phân loại đối tượng nông dân bị thu hồi đất theo diện tích đất bị thu hồi, độ tuổi, giới tính, khả năng tham gia thị trường lao động, khả năng tự tạo việc làm… chưa được thực hiện bài bản, chính xác hơn là chưa được thực hiện Người nông dân bị thu hồi đất phải chủ động tìm việc làm cho bản thân Hỗ trợ của Tỉnh chưa sát đối tượng, mức hỗ trợ thấp nên tác động của các biện pháp hỗ trợ tới tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất còn rất hạn chế

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2016 –

2020 như xây dựng kế hoạch tạo việc làm cho nông dân trước khi thu hồi đất, chú trọng công tác thống kê, phân loại đối tượng hỗ trợ, phối hợp, lồng ghép các chương trình liên quan đến giải quyết việc làm để tạo nguồn lực đủ lớn, nâng cao hiệu quả hỗ trợ, nâng cao nhận thức, năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước trong hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất Để hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất, cần chú ý các biện pháp hỗ trợ kỹ thuật hơn là hỗ trợ bằng tiền mặt Đồng thời, tăng cường các biện pháp giám sát để đảm bảo hỗ trợ đến được với người nông dân bị thu hồi đất, đảm bảo đúng đối tượng

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

- Kết quả nghiên cứu của Luận án góp phần vào việc hoàn thiện chính sách hỗ trợ của tỉnh Hưng Yên nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trên địa bàn

- Luận án cũng có thể làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu khoa học có liên quan đến giải quyết việc làm cho lao động, giải quyết việc làm cho lao động nông thôn, giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận án gồm 4 chương, 13 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA CÁC TÁC GIẢ TRONG NƯỚC

1.1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến giải quyết việc làm cho lao động bị thu hồi đất

Các công trình nghiên cứu về giải quyết việc làm cho lao động bị thu hồi đất khá đa dạng Trong đó, các công trình chủ yếu nghiên cứu thực trạng cũng như biện pháp giải quyết việc làm cho lao động bị thu hồi đất ở các địa phương, tập trung vào các tỉnh, thành phố có tiến trình CNH, đô thị hóa diễn ra nhanh Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là các công trình sau đây:

- Đề tài khoa học cấp Bộ của tác giả Trần Thị Minh Ngọc về Giải quyết việc

làm cho nông dân bị thu hồi đất ở ngoại thành Hà Nội [39] Công trình này đã tổng

hợp quan điểm của Đảng, Nhà nước ta về giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất cũng như tính tất yếu phải giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH ở nước ta Thông qua nghiên cứu kinh nghiệm giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở một số nước trong khu vực và một số địa phương ở Việt Nam, cùng với phân tích thực trạng thu hồi đất và giải quyết việc làm cho người dân bị thu hồi đất ở ngoại thành Hà Nội, tác giả đã đề xuất một số giải pháp để giải quyết việc làm cho người dân bị thu hồi đất Các giải pháp tập trung phân tích là hỗ trợ dạy nghề cho lao động bị thu hồi đất, xuất khẩu lao động (XKLĐ), thu hút lao động vào các khu công nghiệp (KCN), cụm công nghiệp, hỗ trợ chuyển đổi nghề, khuyến khích phát triển nghề truyền thống…

- Luận án tiến sĩ kinh tế của NCS Nguyễn Văn Nhường: "Chính sách an sinh

xã hội đối với người nông dân sau khi thu hồi đất để phát triển các cụm công nghiệp (nghiên cứu tại Bắc Ninh)” [42] Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã đặt

chính sách an sinh xã hội đối với người nông dân sau khi thu hồi đất là một trọng tâm nghiên cứu chính do đó đã đi sâu vào phân tích những nội dung lý luận về chính sách

an sinh xã hội đối với nông dân bị thu hồi đất Thông qua đánh giá thực trạng đời sống người dân bị thu hồi đất nông nghiệp để xây dựng các KCN tại Bắc Ninh và thực trạng các chính sách an sinh xã hội đang có tác động tới đối tượng này, tác giả chỉ ra rằng, các chính sách an sinh chưa tác động tích cực, hiệu quả tới cải thiện đời sống, thu nhập, việc làm của người nông dân bị thu hồi đất Do đó, tác giả đã đề xuất các giải pháp xây dựng và hoàn thiện chính sách an sinh xã hội theo hướng hỗ trợ tạo việc làm, thu nhập, ổn định đời sống cho nông dân sau khi bị thu hồi đất cho mở rộng, phát triển các KCN

- Nguyễn Hữu Dũng, Phát triển KCN với vấn đề lao động việc làm [15] Tác

giả cho rằng, việc phát triển các KCN là một kênh giải quyết việc làm một cách hữu hiệu nhất đối với lao động nông thôn, đặc biệt là lao động ở các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất Bài viết cũng cho rằng, để lao động nông thôn, trong đó có lao động ở các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất có thể tiếp cận hoặc làm việc được ở các KCN cần phải có hàng loạt các chính sách tác động, nhất là tạo điều kiện để phát triển thị trường lao động Muốn vậy, vấn đề đào tạo nghề cho lao động nông thôn cần được đặt lên hàng đầu Nếu không chuyển đổi được nghề thì lao động ở các vùng bị mất đất trong quá trình CNH, HĐH sẽ luôn đứng ngoài quá trình ấy Và do đó, đời sống và thu nhập của người lao động nông thôn sẽ không thể cải thiện

- Nguyễn Tiệp, Một số giải pháp tạo việc làm gắn với giải quyết các vấn đề xã

hội tại Hà Nội [66] Theo tác giả của công trình nghiên cứu này, có khá nhiều khó

khăn trong giải quyết việc làm của người dân vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất

do quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ đất nông nghiệp sang đất sản xuất công nghiệp đã đào thải một lượng lớn lao động đang hoạt động trong nông nghiệp trong khi sản xuất công nghiệp không hấp thụ hết số lao động này một cách tương ứng Nguyên nhân chủ yếu là do việc thu hồi đất nông nghiệp chưa có sự gắn kết với quy hoạch, kế hoạch, chính sách và biện pháp chuyển đổi nghề, tạo việc làm mới, tăng thu nhập cho người lao động; việc tổ chức triển khai còn thiếu công khai, dân chủ, minh bạch, thiếu thông tin, tuyên truyền để người lao động chủ động học nghề,

chuyển nghề và tự tạo việc làm Để khắc phục tình trạng này cần hình thành một hệ thống các giải pháp đồng bộ, hỗ trợ tối đa người lạo động tìm việc làm, đảm bảo đời sống ổn định

- Nguyễn Tiệp, Xây dựng một số mô hình tạo việc làm đối với lao động bị mất

việc làm tại các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất, Trường Đại học Lao động

Xã hội cũng là một báo cáo đưa ra nhiều vấn đề nổi cộm trong quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất ở nước ta hiện nay [67] Cũng như các báo cáo khác, thông qua quá trình thống kê, phân tích số liệu từ các cuộc điều tra, tác giả đã chỉ ra những khó khăn trong quá trình giải quyết vấn đề việc làm cho lao động tại các hộ gia đình bị thu hồi đất nông nghiệp như: chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do trình độ thấp, ngoài độ tuổi tuyển dụng của doanh nghiệp, sự ỷ lại của người lao động vào chính sách hỗ trợ của Nhà nước; các hỗ trợ của Nhà nước chưa thực sự hiệu quả… Ngoài việc phân tích những khó khăn của người dân tại các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất, tác giả cũng đưa ra và phân tích một số giải pháp tạo việc làm hiệu quả ở một số địa phương hiện nay điển hình như đào tạo nghề, thu hút lao động làm việc tại các KCN; triển khai các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội (KT - XH), mở rộng mạng lưới đào tạo nghề tại địa phương vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất gắn với giải quyết việc làm cho người lao động

- Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Đánh giá thực trạng lao

động việc làm ở các khu vực bị thu hồi đất nông nghiệp và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ nhóm nông dân mất đất, Hà Nội [27] Báo cáo dựa trên dữ liệu phân tích

thông qua 3 địa bàn được lựa chọn nghiên cứu là Hải Dương, Nam Định và Nghệ

An Báo cáo đi sâu phân tích các vấn đề về đời sống, việc làm cũng như hiệu quả của các chính sách hỗ trợ dành cho nhóm nông dân bị thu hồi đất Theo đó, báo cáo chỉ

ra những khó khăn của người nông dân bị thu hồi đất trong việc tìm kiếm, chuyển đổi việc làm Chính sách hỗ trợ của Nhà nước cho nhóm nông dân bị thu hồi đất chưa hiệu quả đã dẫn tới thực trạng là việc làm họ dịch chuyển sang các công việc bấp bênh từ hoạt động làm thuê Tỷ lệ người dân được hưởng lợi từ hoạt động sản xuất của các doanh nghiệp hay các dịch vụ liền kề doanh nghiệp vì thế chỉ chiếm tỷ

lệ khá thấp

Nghiên cứu của Lê Quang Tôn về “Phục hồi thu nhập cho người dân sau tai định cư (TĐC) ở khu kinh tế (KKT) Dung Quất ” chỉ ra rằng cần triển khai nhanh chương trình chuyển đổi nghề nghiệp cho người dân ở khu vực này sau khi họ bị thu hồi đất Đặc biệt là tạo việc làm cho người ở trong độ tuổi lao động [79] Theo tác giả, trong chính sách phục hồi thu nhập, tạo việc làm là hoạt động trung tâm và có thể được thực hiện theo ba hướng: Tạo các việc làm trong lĩnh vực nông, ngư nghiệp;

hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm mới trong các lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ; hỗ trợ cuộc sống của người dân trong thời gian họ chưa có việc làm

Tuy vậy, chính sách hỗ trợ hậu TĐC KKT Dung Quất chưa được ban hành

cụ thể, mặc dù đây có thể nói là khâu quan trọng nhất trong công tác hỗ trợ, đền bù

và TĐC Một số công việc chính trong công tác hậu TĐC bao gồm hỗ trợ người dân tái phục hồi sản xuất ở khu vực TĐC mới, hỗ trợ và chuyển đổi nghề nghiệp cho người dân bị mất đất, đặc biệt là những người trong độ tuổi lao động thực hiện chưa thật sự hiệu quả [94] Vì vậy, cần tiến hành các biện pháp tư vấn và hỗ trợ TĐC trước GPMB từ sớm, đồng thời phải gia tăng sự tham gia của người dân để biết nhu cầu thực sự của họ đối với việc chuyển đổi nghề nghiệp Theo những khảo sát quan sát của tác giả, và tư vấn của chuyên gia ở ban quản lý (BQL) KKT Dung Quất, hiện nay, đối với đất được cấp cho TĐC của người dân (khoảng 250 – 500 m2), một phần được người dân xây dựng nhà để sống, một phần trồng rau ở một diện tích nhỏ còn lại (100 – 300 m2) với năng suất rất thấp, chỉ đủ để gia đình dùng Vì vậy, có thể ứng dụng công nghệ vào nông nghiệp giúp người dân (đối với những người đã lớn, không có khả năng chuyên đổi nghề nghiệp hoặc không vào làm việc ở các công ty, nhà máy trong KCN) có thể nâng cao năng suất trồng trọt

và tăng thêm thu nhập cho gia đình Các sản phẩm có lợi thế là nấm mèo và nấm rơm Đồng thời có thể phát triển hệ thống trồng thủy canh và công nghệ trồng rau sạch đối với nhiều loại rau vốn phù hợp với điều kiện khí hậu đã được trồng ở khu vực này như rau muống, xà lách, dưa leo Muốn triển khai thành công mô hình này, cần có một doanh nghiệp đi đầu phát triển thị trường và vùng sản xuất ở các

tỉnh miền Trung, từ đó mới có cơ sở chuyển giao công nghệ và hỗ trợ đầu ra cho các nông sản sạch cần phát triển Đối với các khu TĐC nằm gần khu dân cư và trục đường chính như khu TĐC Bình Trị Đông, Bình Thuận… có thể hỗ trợ người dân

chuyển đổi cơ cấu việc làm như chuyển sang hoạt động dịch vụ thương mại Bên

cạnh đó, cần có cơ chế gia tăng sự tham gia và hỗ trợ của doanh nghiệp đối với việc phục hồi thu nhập của người dân bị di dời thông qua hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp

và ưu tiên việc làm cho những người bị thu hồi đất nông nghiệp Các doanh nghiệp phải cam kết với người dân và chính quyền tạo được công ăn việc làm cho những người dân bị di dời Để tiện cho doanh nghiệp có thể tuyển dụng, phần kinh phí hỗ trợ đối với chuyển đổi nghề nghiệp có thể được cung cấp cho doanh nghiệp hoặc tổ chức đứng ra thực hiện hỗ trợ chuyển đổi ngành nghề cho các đối tượng có nhu cầu, Nhà nước sẽ kiểm soát chất lượng đào tạo đầu ra [79]

Như vậy, những công trình này đã phân tích ảnh hưởng của quá trình CNH, đô thị hóa tới việc làm và thu nhập của người nông dân; bước đầu đề xuất một số giải pháp cho vấn đề này Những công trình nghiên cứu trên thể hiện quan điểm của các nhà nghiên cứu, nhà khoa học và các cơ quan quản lý Nhà nước về biến động đất đai,

xu hướng chuyển đổi cơ cấu lao động, xu hướng phát triển đô thị, công nghiệp trong thời gian qua Các nghiên cứu đi sâu phân tích về tác động của quá trình CNH, đô thị hóa tới mức sống, việc làm, thu nhập, lao động của nông dân ở một số vùng, địa phương Nhìn chung, các công trình trên đã phần nào phản ánh được tác động của quá trình CNH, đô thị hóa tới việc làm của nông dân bị thu hồi đất, đề xuất các giải pháp để tạo việc làm cho đối tượng này Vai trò của Nhà nước trong tạo việc làm, hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất cũng được đề cập, được nghiên cứu, tuy nhiên đây không phải là nội dung trọng tâm

1.1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến giải quyết việc làm cho lao động bị thu hồi đất ở Hƣng Yên

Hưng Yên là tỉnh trung tâm của vùng Đồng bằng sông Hồng, là một trong các địa phương có quá trình chuyển dịch mục đích sử dụng đất từ sản xuất nông nghiệp sang các hoạt động sản xuất công nghiệp, phát triển đô thị khá mạnh mẽ Chính vì

thế vấn đề việc làm, giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở Hưng Yên cũng đã thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu

- Trần Văn Chử (chủ nhiệm đề tài), Vấn đề việc làm và đời sống nông dân bị

thu hồi đất nông nghiệp phục vụ cho phát triển các KCN ở tỉnh Hưng Yên [10]

Thông qua đánh giá thực trạng nông dân không có việc làm khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp tại Hưng Yên, tác giả đã đề xuất các giải pháp tạo việc làm và ổn định đời sống lâu dài cho nông dân Trong đó, tác giả đã nhấn mạnh vào hai giải pháp Một là, tạo điều kiện cho nông dân bị thu hồi đất cho phát triển các KCN gắn bó lâu dài với hoạt động, phát triển của doanh nghiệp thông qua quy hoạch các khu dịch vụ xung quanh các KCN và hình thức bán cổ phiếu ưu đãi của doanh nghiệp cho nông dân Hai là, đẩy mạnh đào tạo nghề: thông qua xã hội hoá công tác đào tạo nghề, đặc biệt là huy động nguồn lực của các doanh nghiệp, các Ban quản lý KCN vào công tác đào tạo nghề cho địa phương

Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Nguyễn Thanh Trà, Hồ Thị Lam Trà, Ảnh hưởng của

thu hồi đất đến đời sống, việc làm của nông dân huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên

[22] Nghiên cứu tập trung phân tích tình hình thu hồi đất để xây dựng các khu, cụm công nghiệp và ảnh hưởng của thu hồi đất nông nghiệp đến tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, việc làm và thu nhập của các hộ bị thu hồi đất, những thách thức của việc thu hồi đất trong quá trình phát triển Kết quả nghiên cứu cho thấy từ năm 2000 - 2010, huyện Văn Lâm đã thu hồi đất nông nghiệp của 14.260 lượt hộ; tổng diện tích đã thu hồi là 928,52 ha, trong đó đất nông nghiệp

là 736,50 ha Việc mất đất sản xuất nông nghiệp đã làm một bộ phận nông dân thiếu việc làm, nảy sinh một số tác động xã hội khác, ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống của họ Cụ thể, nhóm hộ có tỷ lệ thu hồi đất nông nghiệp nhiều (>70%) có tỷ lệ chuyển đổi nghề nghiệp cao (94,17%), do vậy thu nhập, đời sống văn hóa tinh thần của họ cũng tăng lên so với trước kia Kết quả điều tra thực tế vẫn còn một số hộ có thu nhập không thay đổi, một số hộ có thu nhập bị giảm đi so với trước kia, chủ yếu tập trung vào các hộ có tỷ lệ bị thu hồi đất ít (< 30%), nguyên nhân chính là do tâm

lý của người dân ngại thay đổi nghề nghiệp nên cố bám trụ trên diện tích đất nông nghiệp còn lại

Nghiên cứu “Ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp cho công nghiệp

hóa đến sinh kế của các hộ nông dân ở tỉnh Hưng Yên” do các tác giả Nguyễn Thị

Diễn, Vũ Đình Tôn, Philippe Lebailly thực hiện đã phân tích các tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp để phát triển các khu, cụm công nghiệp đến sinh kế của các

hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Hưng Yên [13] Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc thu hồi đất đã ảnh hưởng trực tiếp đến việc làm, an toàn lương thực của các hộ nông dân cũng như của địa phương đồng thời đẩy nhanh quá trình phân tầng xã hội nông thôn Sau khi thu hồi đất cho CNH, chỉ có 16,4% lao động trong các hộ điều tra tìm được việc làm trong các nhà máy Thách thức lớn nhất của việc thu hồi đất nông nghiệp để CNH là việc làm của nông dân sau khi chuyển giao đất cho các cơ sở sản xuất công nghiệp do đất nông nghiệp của các hộ còn lại rất ít Trong 3 thôn điều tra, diện tích đất nông nghiệp giảm trên 60% Tính trung bình một hộ chỉ còn dưới 800 m2 đất nông nghiệp Do đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng các nhà máy, lao động trong lĩnh vực nông nghiệp của các hộ điều tra so với trước khi thu hồi đất có giảm đi Thông thường mỗi hộ chỉ còn từ 1 đến 2 lao động làm nghề nông, trồng cấy trên diện tích đất còn lại hoặc chăn nuôi theo qui mô nhỏ Một số hộ thuê đất của các hộ khác trong thôn hoặc các thôn trong xã hoặc các xã lân cận để làm nông nghiệp Một phần lớn lao động ở các hộ phải tìm việc làm trong lĩnh vực khác mà chủ yếu là làm thuê dưới nhiều hình thức như làm thuê trong nông nghiệp, làm việc gia đình, phụ hồ, làm thuê trong các xưởng nhựa, bán hàng thuê… Các loại hình dịch vụ khác như buôn bán nhỏ, bán hàng rong, làm nghề phụ như chế biến nông sản, nghề may, nghề mộc, nghề nề, các dịch vụ cho công nhân các nhà máy công nghiệp cũng phát triển trong các xã điều tra Nhìn chung, những nông dân sau khi bị thu hồi đất làm bất cứ thứ việc gì có thu nhập để đảm bảo cuộc sống Làm việc trong các xí nghiệp công nghiệp

ở địa phương là mong muốn của rất nhiều hộ nông dân Mặc dù các doanh nghiệp đầu tư vào các địa phương đều cam kết tuyển dụng lao động địa phương, trong thực

tế số lượng lao động địa phương có việc làm trong các doanh nghiệp là rất thấp

Trong số 135 hộ điều tra với số lượng lao động là 452 người thì chỉ có 74 lao động (chiếm 16,2% tổng lao động) đang làm việc trong các doanh nghiệp trên địa bàn Yêu cầu cao về trình độ, đặc biệt là học vấn, điều kiện và kỷ luật lao động chặt chẽ là những nguyên nhân chủ yếu của việc rất ít lao động trong các hộ nông dân vùng CNH tìm được việc làm trong các nhà máy Một số lao động được nhận vào làm trong các doanh nghiệp nhưng do sức khỏe kém, không chấp hành tốt kỷ luật lao động hoặc do doanh nghiệp bị phá sản hay chấm dứt hợp đồng lao động phải quay trở lại với nghề nông hoặc tìm việc làm thuê

Như vậy, các công trình nghiên cứu xung quanh vấn đề việc làm, hỗ trợ tạo việc làm, chính sách việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, đô thị hóa đa dạng về số lượng, phong phú về nội dung Mặc dù không thể thống kê hết những chủ đề nghiên cứu liên quan nhưng có thể thấy, những hướng nghiên cứu thường chủ yếu tiếp cận từ khía cạnh tác động của thu hồi đất tới người nông dân bị thu hồi đất, thực trạng việc làm của nông dân sau khi bị thu hồi đất và khuyến nghị chính sách phù hợp trong đó có hỗ trợ tạo việc làm và hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất Nghĩa là hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất chỉ được tiếp cận một cách gián tiếp mà không được tiếp cận trực diện như một nội dung nghiên cứu chính Việc phân tích, đánh giá thực trạng các chính sách hỗ trợ của Nhà nước các cấp nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất chưa được nghiên cứu đầy đủ Hơn nữa, những công trình khoa học nghiên cứu về hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, đô thị hóa ở Hưng Yên hầu như không được bàn đến hoặc chỉ được nhắc đến thông qua việc nói đến những vấn đề chung của

cả vùng đồng bằng sông Hồng hay cả nước

1.2 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA CÁC TÁC GIẢ NGOÀI NƯỚC

Các công trình nghiên cứu của tác giả ngoài nước không đề cập trực diện đến

hỗ trợ của Nhà nước đối với người có đất bị thu hồi vì lý do đất đai ở hầu hết các quốc gia thuộc sở hữu tư nhân, khi Nhà nước thu hồi, họ được đền bù theo giá thị trường và trách nhiệm của Nhà nước là đảm bảo quyền lợi cho người có đất thu hồi được hoàn lại thiệt hại bằng tài chính Chính vì thế, những nghiên cứu về hỗ trợ của

Nhà nước đối với người dân thường không gắn với người có đất bị thu hồi, mà nằm trong chính sách an sinh xã hội nói chung

1.2.1 Nghiên cứu về tác động của mất đất tới đời sống người dân

Nghiên cứu về đất đai, thị trường đất đai, đặc biệt trong nông nghiệp ở các quốc gia nông nghiệp, đang phát triển, các quốc gia chuyển đổi thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của rất nhiều các nhà nghiên cứu nước ngoài trong những năm qua Tình trạng người dân, nhất là người nông dân bị mất đất vì những nguyên nhân khác nhau và ảnh hưởng của việc mất đất tới sinh kế, việc làm, đời sống của người dân cũng được tập trung nghiên cứu Nghiên cứu của Aklam-Lodhi, chỉ ra rằng người không có đất ở nông thôn đang tăng nhanh, những người này bị cách ly khỏi phương tiện sản xuất, và sinh sống bằng cách bán sức lao động của mình và là những người nghèo nhất trong xã hội nông thôn [97] Tương tự Zhou (1998) cho rằng việc tư nhân hóa quyền sử dụng đất ở Campuchia, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào và Việt Nam

là có hại vì đã làm tăng tình trạng mất đất ở nông thôn và ổ chuột ở thành phố [125] Dong cho rằng việc phân phối đất đai cho nông dân nhất thiết phải đồng đều để đáp ứng nhu cầu đời sống cơ bản của nông dân và nâng cao khả năng kiếm được việc làm của họ Nếu không thì những người không có đất và gần như không có đất sẽ bị thiếu

ăn Những người chỉ trích việc hình thành thị trường đất đai một cách tự do lo ngại rằng những người nghèo nhất sẽ bị đẩy vào cảnh mất đất và do vậy phụ thuộc vào công việc làm thuê bấp bênh, điều sẽ làm cho họ ngày càng khốn khó hơn Vai trò của chính quyền địa phương thường được chỉ ra như một nguyên nhân giải thích vì sao tình trạng mất đất gia tăng lại làm tăng thêm đói nghèo Mối quan hệ giữa thị trường đất đai với quản lý của địa phương còn nhiều bất cập chưa được giải quyết Việc chính quyền địa phương trưng dụng đất nông nghiệp trong quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất thường luôn dẫn đến sự phản đối của những người nông dân có đất bị trưng dụng, những người nông dân luôn cảm thấy rằng họ đã không được đền

bù một cách công bằng Người nông dân phải chịu thiệt hại nhiều hơn, lợi ích bị ảnh hưởng nhiều hơn trong quan hệ trên thị trường đất đai [108] Yeh và Li và Gou cho rằng nông dân nghèo ở Trung Quốc đã không được bồi thường thỏa đáng cho phần

đất bị trưng dụng [124], [111] Dasgupta và Ray phân tích mối liên hệ giữa thị trường đất đai và thị trường lao động [104] Theo nghiên cứu này, tồn tại tổn thất về phúc lợi khi có độ trễ hay khoảng cách trong sự điều chỉnh thị trường lao động và sự méo mó trong thị trường đất đai, đặc biệt trong bối cảnh người dân chưa quen với cơ chế thị trường Nếu nhiều người bán quyền sử dụng đất, thì lượng cung lao động trên thị trường lao động sẽ tăng lên, làm cho mức lương giảm xuống Giả sử quyết định bán đất được đưa ra trước khi đạt được điểm cân bằng mới trên thị trường lao động mới – mà thường thì kết quả này không thể đoán trước được và chi phí giao dịch khá lớn để người ta có thể mua lại đất (điều này chắc chắn xảy ra nếu giá trị đất đối với chủ mới cao hơn giá mua trước đó, nhất là khi người ta mua các mảnh đất nhỏ để dồn lại thành các thửa đất lớn) Khi mức lương bị giảm xuống do cải cách đất đai, người nông dân bán đất sẽ rơi vào cảnh khó khăn hơn Martin Ravallion và Dominique van

de Walle cho rằng, việc giữ đất nông nghiệp của Nhà nước (có thể vì mục đích công cộng hoặc các dự án phát triển phi nông nghiệp) có thể làm tăng tỷ lệ nghèo đói Điều này có thể xảy ra khi thị trường đất đai tự do phát triển và việc tái phân bổ đất đai dựa trên cơ sở thị trường [118]

Nghiên cứu trong tác phẩm DFID’s Sustainable Livelihoods Guidance Sheets cho rằng một sinh kế bền vững khi nó có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai trong khi không làm xói mòn nền tảng nguồn lực tự nhiên [107] Năm loại vốn sinh kế này bao gồm: (1) Vốn vật chất bao gồm cơ sở hạ tầng và các loại hàng hóa mà người sản xuất cần để hậu thuẫn sinh kế; (2) Vốn tài chính ngụ ý về các nguồn lực tài chính mà con người sử dụng để đạt được các mục tiêu sinh kế của mình; (3) Vốn xã hội nghĩa là các nguồn lực xã hội mà con người sử dụng để theo đuổi các mục tiêu sinh kế của mình, bao gồm quan hệ, mạng lưới, thành viên nhóm, niềm tin, sự phụ thuộc lẫn nhau và trao đổi cung cấp các mạng an ninh phi chính thống quan trọng; (4) Vốn con người đại diện cho các kỹ năng, tri thức, khả năng làm việc và sức khỏe tốt, tất cả cộng lại tạo điều kiện giúp con người theo đuổi các chiến lược sinh kế khác nhau và đạt được các mục tiêu sinh kế Ở cấp độ hộ gia đình, vốn

con người là yếu tố về số lượng và chất lượng lao động của hộ; yếu tố này khác nhau tùy thuộc vào kích cỡ của hộ, trình độ giáo dục và kỹ năng nghề nghiệp, khả năng quản lý, tình trạng sức khỏe, tri thức về các cấu trúc sở hữu chính thống và phi chính thống (như các quyền, luật pháp, chuẩn mực, cấu trúc chính quyền, các thủ tục); và (5) Vốn tự nhiên là tất cả những nguyên vật liệu tự nhiên để tạo dựng sinh kế Có rất nhiểu nguồn lực tạo thành vốn tự nhiên bao gồm cả các nguồn lực đất đai Quyền sử dụng đất hàm chứa nhiều ý nghĩa và giá trị quan trọng như một phương tiện sản xuất, một nguồn thu nhập và một loại tài sản có giá trị đặc biệt là đối với những người sống

ở các cộng đồng nông thôn và ven đô, đất đai là một nguồn tài sản có giá trị nhất và là một loại tư liệu quan trọng để đạt được mục tiêu sinh kế Vì thế, biến đổi trong các chế

độ sở hữu đất đai hay tiếp cận đất đai dường như sẽ ảnh hưởng đến an ninh sinh kế của người nông dân [106]

Paulo Filipe (2005) cho rằng ngầm ẩn trong khung sinh kế bền vững là một lý thuyết cho rằng con người dựa vào năm loại tài sản vốn, hay hình thức vốn, để giảm

nghèo và đảm bảo an ninh bảo sinh kế của mình, bao gồm: vốn vật chất (physical

capital), vốn tài chính (financial capital), vốn xã hội (social capital), vốn con người

(human capital) và vốn tự nhiên (natural capital), là những loại vốn đóng cả hai vai

đầu vào và đầu ra [110] Tiếp cận sinh kế bền vững cũng thừa nhận rằng các chính sách, thể chế và quá trình có ảnh hưởng đến sự tiếp cận và việc sử dụng các tài sản

mà cuối cùng ảnh hưởng đến sinh kế Khung sinh kế bền vững coi đất đai là một tài sản tự nhiên rất quan trọng đối với sinh kế nông thôn Theo Tim Hanstad, Robin Nielsn and Jennifer Brown (2004), quyền đất đai đóng một vị trí quan trọng về nhiều mặt và tạo cơ sở để người nông dân tiếp cận các loại tài sản khác và những sự lựa chọn sinh kế thay thế [113] Chẳng hạn, đảm bảo an ninh tiếp đối với cận đất có thể

là một mục tiêu sinh kế Theo Paulo Filipe (2005), đất đai cũng là một tài sản tự nhiên mà qua đó có thể đạt được các mục tiêu sinh kế khác như bình đẳng giới và sử dụng bền vững các nguồn lực [110] Ở một số quốc gia, việc thiếu tiếp cận đối với đất đai là một hạn chế quan trọng đối với sinh kế của nhiều người và những người không có đảm bảo quyền của mình đối với đất đai thì khi diễn ra thu hồi thường bị

đền bù một cách không công bằng [107] Ví dụ, theo Chris Huggins, Prisca Kamungi, Joan Kariuki, Herman Musahara, Jonstone Summit Oketch, Koen Vlassenroot and Judi W Wakhungu (2005), tiếp cận một cách không đầy đủ đối với đất đai là nhân tố cơ bản làm hạn chế khả năng cải thiện cuộc sống của hàng ngàn cư dân nông thôn như ở một số vùng của Cộng hòa Dân chủ Congo, Burundi, Keynia, Uganda nơi có mật độ dân số rất đông [114]

Nghiên cứu của Cernea chỉ ra nhiều bằng chứng thực nghiệm đã cho thấy những rủi ro mà người dân ở các khu TĐC phải đương đầu, khiến họ trở nên bị nghèo hóa sau các dự án phát triển Các nguy cơ đó bao gồm nguy cơ mất đất, thất nghiệp, vô gia cư, rơi vào ngưỡng nghèo, tăng tình trạng bệnh tật và tử vong, thiếu

an ninh lương thực, không tiếp cận được các tài sản chung, và sự chia tách các mạng lưới xã hội Ngoài ra, người dân bị thu hồi đất còn chịu một số thiệt hại vật chất [102], [103]

Bên cạnh những nguy cơ trên, các bằng chứng cho thấy tùy theo lĩnh vực và điều kiện cụ thể ở địa phương mà những người bị di dời còn chịu những rủi ro khác ngoài các rủi ro nêu trên Trẻ em thường chịu những hậu quả lớn trong quá trình TĐC Chứng cứ ở Ấn Độ được L K Mahapatra; A B Ota; A Agnihotri, chỉ ra, cho thấy nguy

cơ nghèo sẽ tăng 8 lần nếu như trẻ em bị ảnh hưởng do dừng việc học [116]

Nghiên cứu của Cernea chỉ ra, trong thực tế, việc di dời thường cắt ngang việc học của trẻ em và một phần trẻ em không đi học trở lại [103] Sau khi TĐC, do thu nhập của hộ giảm xuống, nhiều trẻ em đã phải đi làm sớm hơn bình thường, do đó làm tăng nguy cơ mất học của trẻ em ở các vùng TĐC Chính những rủi ro như trên

sẽ đưa các hộ TĐC và con cái của họ rơi vào ngưỡng nghèo trong một tương lai không xa

1.2.2 Nghiên cứu về các giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực tới đời sống người dân bị thu hồi đất

Thu hồi đất và di chuyển chỗ ở của người dân có thể gây ra sự thiếu thốn nghiêm trọng và những tổn hại về KT - XH, môi trường nếu không có một kế hoạch cẩn thận Theo Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), để tránh hoặc tối thiểu hoá

những tổn thất khi thực hiện dự án thì việc thu hồi đất và TĐC là không thể tránh khỏi, những kế hoạch này nên được lên kế hoạch và thực hiện như một dự án phát triển ADB chỉ ra rằng những người ảnh hưởng nên được hỗ trợ để họ cải thiện mức sống, hoặc ít nhất là khôi phục cuộc sống của họ, bằng cuộc sống cũ, hoặc cao hơn trước khi họ bị thu hồi đất và di chuyển [95] Theo Ngân hàng thế giới (WB, 2004), phục hồi thu nhập là một phần quan trọng của chính sách thu hồi đất khi những người bị ảnh hưởng mất đi cơ sở sản xuất, kinh doanh, việc làm hoặc các nguồn thu nhập khác [121] Các phương án tạo thu nhập bao gồm: (i) Tín dụng trực tiếp đối với kinh doanh nhỏ và tự làm; (ii) Xây dựng các kỹ thuật thông qua đào tạo; (iii) Hỗ trợ trong việc tìm kiếm các cơ hội trong doanh nghiệp Nhà nước và tư nhân và (iv) Ưu tiên đối với những người bị ảnh hưởng trong việc tuyển chọn lao động liên quan đến

dự án hoạt động Hiểu theo nghĩa rộng hơn, không phải chỉ là thu nhập mà còn cả sinh kế bền vững cho những đối tượng bị tổn thương do thu hồi đất Một sinh kế bền vững khi nó có khả năng ứng phó và phục hồi nếu bị tác động hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai trong khi không làm xói mòn nền tảng nguồn lực tự nhiên

Trong vòng bốn thập niên qua, hầu hết các quốc gia đang phát triển đã tiến hành rất nhiều dự án, di dời một số lượng lớn người dân Trung Quốc là một trong những nước có hình thức sở hữu đất đai giống Việt Nam và quan tâm đến việc phục hồi cuộc sống của người dân trong TĐC từ rất sớm Theo Ngân hàng Thế giới, một

dự án TĐC thành công điển hình ở Trung Quốc và được Ngân hàng Thế giới đưa vào diện “thực thi tốt” là dự án đập thủy điện Shuikou (Trung Quốc) Điểm quan trọng của dự án này là các nhà TĐC Trung Quốc đã lên kế hoạch kỹ lưỡng, tổ chức thực hiện và giám sát công tác TĐC theo hướng hỗ trợ người dân phục hồi được thu nhập [120] Trong dự án TĐC này, các mục tiêu chính bao gồm việc đền bù đầy đủ cho tất

cả thiệt hại về sản xuất, tài sản và nhà cửa, để tạo điều kiện cho phục hồi nền tảng sản xuất và mức thu nhập; để thực hiện các mục tiêu này, việc sắp xếp lao động dựa trên đất được ưu tiên hàng đầu, việc di dời trong khoảng cách ngắn nhất và duy trì các cấu trúc xã hội làng xã và hành chính đã tồn tại sẵn Việc đền bù có thể bằng tiền

mặt, nhưng hầu hết là được đưa vào các gói hỗ trợ phát triển làng xã cho cùng các

hộ Những hộ bị mất đất Nhà nước được giúp đỡ để khai thác đất mới, hoặc phục hồi sản xuất ở nông trại khác hay các việc làm phi nông nghiệp Phương thức đền bù này hạn chế việc trả tiền mặt trực tiếp cho người dân trong khi tăng cường các biện pháp

hỗ trợ kỹ thuật Kết quả cho thấy từ 1992-1995, thu nhập của những hộ bị di dời đã được phục hồi và tăng cao hơn so với lúc trước khi TĐC Điều đáng chú ý là việc làm trong nông nghiệp chỉ đóng góp khoảng 26% (so với dự kiến ban đầu là 75%), đồng thời số việc làm phi nông nghiệp lại đóng góp 75% đối với việc tăng thêm thu nhập trong giữa năm 1995 – 1996 Số việc làm trong các lĩnh vực phi nông nghiệp chiếm 65% [120]

Một nghiên cứu của Ấn Độ, Sinha cho thấy chính sách an cư tổng quát phải là

sự kết hợp giữa bồi thường bằng tiền mặt, một công việc cho từng hộ và hỗ trợ TĐC [119] Các chương trình thu hồi đất phải dựa trên nhu cầu thực sự về đất Các thông tin đối với người dân trong vùng bị thu hồi phải được tập hợp thông qua các nghiên cứu

xã hội học, đồng thời, tăng cường sự tham gia của người dân đối với việc thiết lập dự

án TĐC cho họ Đáng lưu ý, chính sách này còn có cơ chế quản lý được tiền đền bù để tránh các trường hợp người dân nhận được tiền bồi thường và sử dụng vào rượu và các mục đích tiêu dùng khác Người dân bị mất đất sẽ được cung cấp một lượng tiền bồi thường đủ để duy trì cuộc sống bình thường của họ, phần còn lại sẽ được đầu tư vào những lĩnh vực khác như đầu tư vào vốn con người, đặc biệt là trẻ em thuộc vùng TĐC Kết hợp thúc đẩy vốn con người ở các vùng TĐC như cung cấp các đợt huấn luyện và chuyển đổi nghề nghiệp, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào dự án Việc thành lập được một hội đồng về TĐC sẽ tạo cơ hội cho người dân được huấn luyện kỹ thuật và có được việc làm ngay khi việc di dời được tiến hành

Việc thu hồi đất, di dời và TĐC cho người dân ngày càng cần được hiểu một cách đa chiều, kinh tế, văn hóa và xã hội; mỗi khía cạnh đều tác động lẫn nhau Nghiên cứu của Goyal còn cho thấy một điểm quan trọng là việc ổn định lâu dài của người dân còn được đảm bảo nếu như số tiền đền bù từ đất đai và tài sản được đầu tư đúng đắn Một nghiên cứu ở Ấn Độ cho thấy trong một dự án làm cảng (Jawaharlal

Nehru Port ở cảng Bombay), 83% số tiền đền bù được các hộ sử dụng để sửa nhà, mua sắm vật dụng và trả nợ, chỉ có 15% số tiền này được dùng để đầu tư sinh lợi Trong khi đó, một dự án dẫn nước khác cho thấy hầu hết các hộ đều đầu tư số tiền của mình vào các mục đích sinh lợi và trở nên khá hơn Những kinh nghiệm này cho thấy việc đền bù bằng tiền mặt cho đất đai nhà cửa chỉ đúng về nguyên tắc đền bù, tuy nhiên cần phải có các quá trình hỗ trợ để chuyển những khoản tiền này thành những cơ hội giúp người dân kiếm sống [112]

Nghiên cứu của Martin Ravallion and Dominique van de Walle, Land in Transition: Reform and Poverty in Rural Vietnam, Washington, The World Bank and Palgrave Macmillan Nghiên cứu này chỉ ra rằng tình trạng không có đất nông nghiệp

có xu hướng gia tăng ở Việt Nam Tuy nhiên đây là nhân tố tích cực thúc đẩy quá trình giảm nghèo ở Việt Nam nói chung do nhiều hộ gia đình nông nghiệp nắm bắt được nhiều cơ hội việc làm mới, đặc biệt là làm thuê để được trả công Tuy vậy, trong số các hộ gia đình không có đất vẫn có những đối tượng bị thiệt thòi Những nhu cầu của người bị mất đất chưa được đáp ứng tốt bởi cả các thể chế thị trường và phi thị trường Chẳng hạn, nhu cầu được hỗ trợ tín dụng của người bị mất đất đang bị cản trở Do đó, chính sách cần tập trung vào tạo cơ hội cho người bị mất đất tiếp cận tín dụng để họ có cơ hội đầu tư, tạo việc làm trong lĩnh vực phi nông nghiệp [118]

1.3 NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN ĐƯỢC TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU TRONG LUẬN ÁN

1.3.1 Những vấn đề đã thống nhất

Từ tổng quan tình hình nghiên cứu trên, có thể nhận thấy rằng đã có khá nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

Các công trình nghiên cứu trên đã làm sáng tỏ tác động của thu hồi đất đến việc làm của người bị thu hồi đất Theo đó, quá trình thu hồi đất nông nghiệp để chuyển sang mục đích sản xuất công nghiệp, thương mại vừa có tác động tích cực, vừa có tác động tiêu cực đến vùng có đất bị thu hồi Tác động tích cực là làm thay đổi diện mạo của địa phương, dịch chuyển cơ cấu kinh tế của địa phương theo hướng hiện đại, tạo năng suất và giá trị gia tăng trong sản xuất cao hơn so với thời điểm

trước thu hồi đất Người dân địa phương có cơ hội có được điều kiện sống tốt hơn, có việc làm với thu nhập cao hơn trước khi bị thu hồi đất Tác động tiêu cực trực tiếp của quá trình thu hồi đất là làm mất việc làm hoặc giảm việc làm hiện tại của người sản xuất nông nghiệp, theo đó họ sẽ bị mất toàn bộ hoặc một phần thu nhập

Tác động tích cực và tiêu cực là hai xu hướng diễn ra song hành Việc phát huy những tác động tích cực, giảm thiểu tác động tiêu cực phụ thuộc rất nhiều vào sự can thiệp của Nhà nước Tác động tích cực sẽ được khuyếch đại, tác động tiêu cực sẽ được giảm thiểu khi có sự chuẩn bị trước, kỹ lưỡng, khi có kế hoạch cụ thể về phương án, phương thức giải quyết việc làm cho người lao động bị mất việc làm do quá trình thu hồi đất gây ra Thậm chí, hỗ trợ của Nhà nước cho nông dân bị thu hồi đất để tạo việc làm cho họ phải được thực hiện trước khi quá trình thu hồi đất diễn ra

Các biện pháp hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất đã được chỉ ra bao gồm hỗ trợ về tín dụng, hỗ trợ đào tạo, hỗ trợ tìm việc làm, ưu tiên tuyển chọn lao động vào làm việc tại các dự án sử dụng đất bị thu hồi…

Các nghiên cứu ở nước ngoài tiếp cận vấn đề Nhà nước hỗ trợ nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong một khung sinh kế tổng thể, mang tính dài hạn

Do đó, đối với người bị thu hồi đất, hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm ngoài các biện pháp thường thấy như đã nêu ở trên còn bao gồm cả các biện pháp như huấn luyện kỹ thuật để nâng cao năng lực sử dụng vốn, tài sản và hoạt động sản xuất, kinh doanh Để tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất, phương thức hỗ trợ cần được xem xét, đánh giá kỹ lưỡng cho phù hợp với đặc điểm đối tượng hỗ trợ, đặc điểm kinh tế, xã hội của vùng, địa phương

1.3.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và những vấn đề đƣợc nghiên cứu trong luận án

1.3.2.1 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Cho đến nay, ở Việt Nam còn rất ít các công trình nghiên cứu một cách đầy

đủ, hệ thống và toàn diện về hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất Điều này đòi hỏi cần tập trung, làm rõ một số nội dung cấp thiết đang đặt

ra, bao gồm:

- Khung khổ lý luận mang tính hệ thống và tương đối đầy đủ về hỗ trợ của

Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

- Cơ chế, chính sách vận hành và các biện pháp hỗ trợ của Nhà nước đối với người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất và những vấn đề bất cập nảy sinh trong quá trình hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

- Cách thức, biện pháp cần thực hiện để nâng cao hiệu quả hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

1.3.2.2 Những vấn đề nghiên cứu trong luận án

Tìm kiếm giải pháp hiệu quả để hỗ trợ người nông dân bị thu hồi đất tìm được việc làm có ý nghĩa vô cùng quan trọng nhưng cũng hết sức khó khăn vì đây là vấn

đề lớn, chịu sự tác động của rất nhiều yếu tố Trong phạm vi Luận án này, nghiên cứu sẽ tập trung vào giải quyết những vấn đề thuộc thẩm quyền giải quyết của cấp tỉnh Do đó, Luận án tập trung nghiên cứu các nội dung chính sau đây:

- Lý luận về hỗ trợ của chính quyền tỉnh nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trên địa bàn tỉnh

- Thực trạng hỗ trợ của chính quyền tỉnh Hưng Yên – một trong những điểm nóng của cả nước về thu hồi đất, nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trên địa bàn tỉnh

- Giải pháp để tiếp tục hỗ trợ nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Hưng Yên trong thời gian tới

2.1.1.1 Khái niệm thu hồi đất

Thu hồi đất là biện pháp pháp lý được sử dụng để làm chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai Thu hồi đất thể hiện dưới hình thức pháp lý là một quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền Xét về nội dung, thu hồi đất là việc sử dụng quyền lực nhà nước để thu lại quyền sử dụng đất đã được giao cho cá nhân, tổ chức

để nhằm phục vụ lợi ích của nhà nước và xã hội Thông thường, đất được thu hồi được sử dụng cho các mục đích mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn hoặc để phục vụ các mục đích phi kinh tế nhưng quan trọng như an ninh, quốc phòng

2.1.1.2 Ảnh hưởng của thu hồi đất đến việc làm của nông dân bị thu hồi đất

Một là, thu hồi đất làm mất việc làm hiện tại của người nông dân

Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ phục vụ sản xuất nông nghiệp sang phục vụ sản xuất công nghiệp, thương mại, dịch vụ, đô thị sẽ dẫn đến một bộ phận không nhỏ những người nông dân thuộc diện bị thu hồi đất sản xuất nông nghiệp mất việc làm hoặc buộc phải chuyển đổi việc làm Đối với nông dân, đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu, vì vậy, mất đất sản xuất đồng nghĩa với mất tư liệu sản xuất, mất việc làm, không còn kế sinh nhai Người nông dân lao động dựa trên tư liệu sản xuất chính là đất đai Khi đất đai bị thu hồi, đồng nghĩa với việc người nông dân mất tư liệu sản xuất, mất việc làm hiện tại trong nông nghiệp và kỹ năng làm việc đã được tích lũy trong một thời gian dài gắn bó với công việc Đối với người nông dân bị thu hồi toàn bộ đất sản xuất, họ chắc chắn mất toàn bộ việc làm gắn với đất

Hai là, thu hồi đất sẽ dẫn tới tình trạng thiếu việc làm của người nông dân

Nông dân bị thu hồi một phần đất sản xuất rơi vào tình cảnh không có đủ tư liệu sản xuất Những người này không hoàn toàn thất nghiệp do không hoàn toàn mất

việc làm mà chỉ thiếu việc làm Tuy nhiên, điều này có ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống của họ do không có đủ đất sản xuất, họ khó có thu nhập đảm bảo nuôi sống gia đình và khó có thể tiết kiệm, tích lũy

Ba là, thu hồi đất sẽ dẫn tới yêu cầu phải chuyển đổi nghề nghiệp của người

nông dân

Do không còn tư liệu sản xuất, người nông dân bị thu hồi đất đang trong độ tuổi lao động và còn có khả năng lao động buộc phải tìm kiếm công việc khác, buộc phải chuyển đổi sang nghề nghiệp khác Nghề nghiệp chuyển đổi có thể tốt hơn, tạo

ra thu nhập cao hơn so với nghề cũ hoặc ngược lại, người nông dân có nghề mới nhưng thu nhập thấp hơn hoặc bấp bênh hơn nghề cũ Việc người nông dân có chuyển đổi được sang các nghề nghiệp có năng suất lao động cao hơn, thu nhập tốt hơn hay không phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố thuộc về bản thân người nông dân, trong đó đặc biệt phải kể đến vai trò của nhà nước

Như vậy, có thể thấy rằng, quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất để CNH, đô thị hóa đã tác động lớn tới nhóm dân cư bị thu hồi đất, biến họ trở thành những người thiếu việc làm hoặc thất nghiệp tuỳ theo diện tích đất bị thu hồi và đặt

ra yêu cầu buộc họ phải chuyển đổi nghề nghiệp sang lĩnh vực khác

2.1.2 Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

2.1.2.1 Khái niệm và sự cần thiết phải có sự hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

* Khái niệm hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

- Quan niệm về việc làm

Cho đến nay, có khá nhiều định nghĩa khác nhau về việc làm Tuy nhiên, dù đĩnh nghĩa theo cách nào, quan niệm về việc làm đều được hiểu rộng hơn, đúng đắn

và khoa học hơn, đó là các hoạt động của con người nhằm tạo ra thu nhập, mà không

bị pháp luật cấm Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) quan niệm “Việc làm được coi là hoạt động có ích mà không bị pháp luật ngăn cấm có thu nhập bằng tiền hoặc bằng hiện vật” Ở Việt Nam Điều 13, Chương II Bộ luật Lao động nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định: “Mọi hoạt động lao động tạo ra nguồn thu nhập không

bị pháp luật cấm đều được thừa nhận là việc làm” [49]

Theo tác giả, việc làm cho nông dân sau khi bị thu hồi đất là những hoạt động

kinh tế mà người nông dân sau khi thu hồi đất có thể tiếp cận và sử dụng chúng để tạo ra nguồn thu nhập hợp pháp cho bản thân và gia đình

- Quan niệm về tạo việc làm

Tạo việc làm là tạo ra các cơ hội để người lao động có việc làm và tăng được thu nhập, phù hợp với lợi ích của bản thân, gia đình, cộng đồng, xã hội và pháp luật Tạo việc làm là nhằm khai thác triệt để tiềm năng của một con người, nhằm có được việc làm hợp lý và việc làm có hiệu quả

Tạo việc làm có nội dung khá phong phú bao gồm tạo ra việc làm mới hoặc tăng thêm công việc, giảm tình trạng có việc làm nhưng thời gian làm việc ít, năng suất lao động thấp hoặc tăng thu nhập cho việc làm hiện tại Việc làm có thể được một chủ thể tạo ra cho một chủ thể khác, đồng thời mỗi chủ thể có nhu cầu việc làm cũng có thể tự tạo ra việc làm cho chính mình

Có rất nhiều chủ thể tham gia vào việc tạo việc làm cho người lao động nói chung, tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất nói riêng Trong cơ chế thị trường, việc làm được tạo ra thông qua các hoạt động tương tác giữa lực lượng cung, cầu trên thị trường lao động Nhà nước có vai trò tạo lập môi trường, tham gia quản lý, giám sát, hỗ trợ hoạt động của thị trường để đảm bảo thị trường vận hành đúng các quy định mà Nhà nước đặt ra Theo điều 13 Bộ luật Lao động nước CHXHCN Việt Nam thì "Giải quyết việc làm, bảo đảm cho người lao động có khả năng lao động đều có

cơ hội có việc làm là trách nhiệm của Nhà nước, của các doanh nghiệp và của toàn

xã hội" [49]

Đối với người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp, Nhà nước có vai trò quan trọng hơn trong việc hỗ trợ tạo việc làm

- Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất là các biện pháp trực tiếp hoặc gián tiếp của Nhà nước nhằm tạo điều kiện thuận lợi, tạo cơ hội cho người nông dân bị mất đất tìm được việc làm phù hợp với khả năng, có thu nhập tối thiểu bằng mức thu nhập trước khi bị thu hồi đất Các biện pháp hỗ trợ trực

tiếp bao gồm hỗ trợ về nguồn lực, các biện pháp tác động trực tiếp đến người nông dân bị thu hồi đất Các biện pháp hỗ trợ gián tiếp bao gồm hỗ trợ về nguồn lực, tạo lập môi trường, cơ chế chính sách thuận lợi cho các tổ chức, đơn vị kinh tế, từ đó gián tiếp tạo việc làm cho người nông dân bị thu hồi đất Các biện pháp hỗ trợ gián tiếp còn bao gồm hỗ trợ cho các tổ chức trung gian trên thị trường lao động như tổ chức giới thiệu việc làm, các cơ sở đào tạo nghề…

Hỗ trợ của chính quyền cấp tỉnh nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất là các biện pháp mà chính quyền cấp tỉnh thực hiện nhằm tạo điều kiện thuận lợi, tạo cơ hội cho người nông dân bị mất đất tìm được việc làm phù hợp với khả năng, tăng được thu nhập Các biện pháp mà chính quyền cấp tỉnh thực hiện bao gồm cụ thể hóa, tổ chức thực hiện các biện pháp, chính sách của cấp Trung ương và ban hành, tổ chức thực hiện các biện pháp, chính sách của cấp tỉnh được phép thực hiện theo phân cấp quản lý

Mục tiêu hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

là gia tăng về số lượng, chất lượng việc làm cho nông dân bị thu hồi đất Bên cạnh

đó, Nhà nước có thể thông qua các biện pháp hỗ trợ để hình thành hoặc điều chỉnh

cơ cấu lao động trong các ngành nghề theo mục tiêu mong muốn của Nhà nước

Một là, mục tiêu về số lượng Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất cần tạo ra sự gia tăng về số người nông dân bị thu hồi đất tham gia vào các công việc mới sau khi bị thu hồi đất Tức là gia tăng số nông dân

bị thu hồi đất tham gia vào lực lượng lao động hoặc tăng thời gian lao động, giảm tình trạng thất nghiệp bán thời gian Các công việc mới bao gồm các công việc trong nông nghiệp, công nghiệp hoặc dịch vụ Các công việc mới có thể là các công việc trong khu vực chính thức hoặc phi chính thức

Hai là, mục tiêu về chất lượng việc làm cho nông dân bị thu hồi đất Chất lượng việc làm cho nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp là mục tiêu cao hơn mục tiêu về số lượng Mục tiêu chất lượng việc làm là tạo ra các việc làm ổn định, có thu nhập xứng đáng với công sức người lao động, môi trường làm việc an toàn, người lao động có triển vọng phát triển cá nhân, có cơ hội thăng tiến Người lao động thường gắn bó lâu dài với các việc làm có chất lượng Thông thường, việc làm có chất lượng là các việc làm trong khu vực chính thức

Ba là, hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất còn hướng tới mục tiêu điều chỉnh cơ cấu lao động trong các ngành nghề phù hợp với định hướng, mục tiêu phát triển của quốc gia, địa phương Chẳng hạn, với mục tiêu trở thành nước công nghiệp, Nhà nước sẽ tập trung hỗ trợ tạo việc làm trong các ngành công nghiệp, dịch vụ

* Sự cần thiết phải hỗ trợ nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất:

- Nhà nước cần hỗ trợ nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất do đất đai là tư liệu sản xuất chính và quan trọng nhất trong sản xuất nông nghiệp Đất nông nghiệp được thu hồi với mục đích phát triển kinh tế xã hội, phục vụ lợi ích công cộng Việc thu hồi đất nông nghiệp để chuyển đổi sang mục đích sử dụng khác gây thiệt hại trực tiếp cho người có đất bị thu hồi Do đất là tư liệu sản xuất không thể thiếu trong sản xuất nông nghiệp, việc làm của nông dân gắn chặt với đất sản xuất, do đó, cho dù được đền bù thỏa đáng, người bị thu hồi đất cũng không thể thích ứng ngay với việc chuyển sang làm việc trong các ngành nghề, lĩnh vực khác Khi bị thu hồi đất, một bộ phận lao động nông nghiệp mất việc làm truyền thống, thất nghiệp hoặc buộc phải chuyển đổi nghề nghiệp nhưng rất khó khăn, bởi đa số

họ đều có trình độ học vấn thấp, không có tay nghề, thiếu vốn để tổ chức việc làm Hơn nữa, đối với họ, việc tìm kiếm một nghề để ổn định cuộc sống là không đơn giản, vì thiếu những điều kiện cơ bản như vốn, mặt bằng sản xuất, công nghệ… Do

đó, hỗ trợ tạo việc làm cho họ để ổn định cuộc sống là vô cùng cần thiết, nhất là giai đoạn đầu

- Nhà nước phải hỗ trợ nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất để ngăn ngừa nguy cơ bất ổn về chính trị, xã hội do tình trạng mất việc làm, không có thu nhập gây ra Ở các quốc gia nông nghiệp, nông dân thường chiếm tỷ trọng đông đảo trong xã hội Lao động trong nông nghiệp thường chiếm tỷ trọng lớn trong lực lượng lao động Vì thế nếu lực lượng lao động này bị mất việc làm, thiếu việc làm không chỉ tạo ra tác động tiêu cực đến nền kinh tế mà còn tạo ra những tác động tâm

lý, xã hội tiêu cực, tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định chính trị, xã hội, gây sức ép tiếp nhận lao động nhập cư lên các đô thị Đối với người lao động, mất việc làm là mất

nguồn thu nhập, mất kế sinh nhai, con người sẽ mất đi phương cách sống chủ yếu nhất để thể hiện và khẳng định mình Vì vậy, bản thân người lao động và gia đình

họ dễ rơi vào tình trạng khốn khó, túng quẩn, khủng hoảng về tinh thần, thiếu niềm tin vào cuộc sống, mặc cảm, tự ti, dễ bị tổn thương, thậm chí bất mãn về chính trị, gây nên các tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật làm đảo lộn nếp sống lành mạnh và ảnh hưởng xấu đến thuần phong, mỹ tục, gây bất ổn xã hội

- Nhà nước cần hỗ trợ để giải quyết việc làm cho người nông dân bị thu hồi đất xuất phát từ những đặc điểm của hoạt động sản xuất nông nghiệp và lao động trong nông nghiệp

Một là, Nhà nước phải hỗ trợ nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

do tính chất rủi ro cao của sản xuất nông nghiệp và năng lực hạn chế của người bị thu hồi đất Ngành sản xuất nông nghiệp phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên, thời tiết, khí hậu cũng như có những điểm rất khác biệt so với ngành công nghiệp trong chế biến, bảo quản, cất trữ Những đặc điểm đó làm sản xuất nông nghiệp gặp nhiều rủi ro trong sản xuất Cũng vì vậy, tỷ suất lợi nhuận ngành nông nghiệp thường thấp hơn so với các ngành khác Do đó, khả năng tích lũy, mở rộng sản xuất khá hạn chế, đặc biệt trong điều kiện sản xuất phân tán, manh mún, nhỏ lẻ Ở các nước đang phát triển, nông dân được xếp vào nhóm yếu thế trong xã hội Khi thu hồi đất, nhóm yếu thế mất đi phương tiện sinh kế Chính vì thế, việc hỗ trợ của Nhà nước để tạo việc làm mới cho nông dân bị thu hồi đất là vô cùng cấp thiết

Hai là, chất lượng lao động của nông dân còn thấp Ở Việt Nam, nông dân có

truyền thống chịu thương, chịu khó; cần cù, chăm chỉ Tuy vậy, so với các ngành khác, trình độ văn hoá, chuyên môn kỹ thuật của nông dân thấp, ít được đào tạo bài bản; trình độ họ có được chủ yếu nhờ truyền nghề Những hiểu biết của nông dân vẫn đang chủ yếu tập trung ở các kỹ thuật canh tác, sản xuất vốn là yếu tố mang nặng tính kinh nghiệm Đây là yếu tố cản trở lớn đến việc áp dụng khoa học - kỹ thuật vào sản xuất, góp phần tăng năng suất lao động và hiệu quả đầu tư, sản xuất Điều đó ảnh hưởng đến mức thu nhập và đời sống của người nông dân, lao động nông nghiệp thấp hơn các ngành nghề khác ngay cả khi chưa bị mất đất – tư liệu sản xuất chủ yếu trong nông nghiệp

Ba là, việc làm của nông dân mang tính thời vụ Trong sản xuất nông nghiệp,

thời gian gián đoạn lao động là rất lớn Thời gian cây trồng, vật nuôi chịu sự tác động của tự nhiên trong quá trình sinh trưởng chiếm tỷ lệ cao Do vậy, nhu cầu về việc làm

có biên độ dao động lớn giữa các kỳ thu hoạch Kết quả là phần đa nông dân trở nên nhàn rỗi trong giai đoạn đó Chính đặc điểm này đã ảnh hưởng lớn đến mức độ sử dụng lao động khi thời vụ đến và tình trạng thiếu việc làm của nông dân trong thời gian nông nhàn

Bốn là, khả năng tự tạo việc làm của nông dân thấp Năng suất lao động trong

nông nghiệp thấp cùng với tình trạng thiếu việc làm làm cho việc tích lũy, tiết kiệm của nông dân thấp Nguồn lực hạn chế dẫn tới việc người nông dân ít có khả năng

mở rộng sản xuất từ đó làm cho khả năng tự tạo việc làm của nông dân thấp Các nước đang phát triển phần lớn là các nước có xuất phát điểm thấp (nghèo, trình độ văn hóa, khoa học kỹ thuật thấp), đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn Quá trình đô thị hóa đã tạo ra nhiều cơ hội cho người lao động có việc làm nâng cao thu nhập, ổn định đời sống, song tình trạng đói, nghèo, thiếu vốn đầu tư đã hạn chế việc mở rộng cơ sở sản xuất hoặc phát triển các ngành nghề mới, thu hút lao động mới khỏi lĩnh vực nông nghiệp (mất đất, không có đất để canh tác do đô thị hóa ) hoặc một bộ phận lao động nông nghiệp thiếu việc làm lúc thời vụ nông nhàn Do đó,

để tự giải quyết việc làm cho mình là rất khó khăn, để giải quyết vấn đề việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa cần phải có sự quan tâm giúp đỡ của Nhà nước cũng như các cấp, các ngành liên quan

2.1.2.2 Nguyên tắc hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân

bị thu hồi đất

Một là, hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất

phải phù hợp với khả năng, năng lực của người bị thu hồi đất Đối tượng nông dân mất đất cần có sự hỗ trợ của Nhà nước khá đa dạng Do đặc thù, tính chất công việc, lao động sử dụng trong sản xuất nông nghiệp có những điểm khá khác biệt so với lao động trong các ngành nghề, lĩnh vực khác Lao động nông thôn rất dồi dào và đa dạng về độ tuổi, lao động ở độ tuổi nào cũng có khả năng thích ứng lớn với sản xuất

nông nghiệp Đặc điểm này thể hiện rõ nét ở các nước đang phát triển, ở các quốc gia

có nền nông nghiệp lạc hậu Chính vì vậy, trong sản xuất nông nghiệp tuổi bắt đầu có thể tham gia vào hoạt động nông nghiệp thường sớm hơn nhiều và kết thúc cũng muộn hơn so với quy định của các quốc gia, mặc dù lực lượng lao động chính trong nông nghiệp vẫn là những người nằm trong độ tuổi lao động Chính vì thế khi Nhà nước thu hồi đất, hỗ trợ giải quyết việc làm không chỉ hỗ trợ đối với lực lượng lao động trong độ tuổi lao động mà còn hỗ trợ cả những người quá tuổi lao động nhưng thực tế vẫn đang lao động và phải dựa vào thu nhập từ lao động trong nông nghiệp như nguồn sinh kế chủ yếu, thường xuyên và không có thu nhập nào thay thế

Như vậy, việc làm được tạo ra phải phù hợp với nhu cầu của người nông dân, với khả năng đáp ứng yêu cầu của người nông dân đối với việc làm mới Nguyên tắc này đòi hỏi việc hỗ trợ phải phân loại được đúng đối tượng cần hỗ trợ, nhu cầu, khả năng của đối tượng cần hỗ trợ Hỗ trợ tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở độ tuổi trẻ hay trong độ tuổi lao động rất khác với hỗ trợ cho nông dân lớn tuổi hoặc ngoài độ tuổi lao động Các biện pháp hỗ trợ của Nhà nước sẽ hiệu quả khi phù hợp với kỹ năng, tuổi tác của người bị thu hồi đất

Hai là, hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất cần

phù hợp với yêu cầu của thị trường lao động Thị trường lao động bao gồm thị trường lao động ở địa phương, khu vực, quốc gia và quốc tế Di chuyển lao động giữa các vùng là xu hướng ngày càng phổ biến Khi bị thu hồi đất, nông dân có thể dịch chuyển sang làm việc ở các địa phương khác Hỗ trợ của Nhà nước nhằm tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất cần xác định được nhu cầu của thị trường lao động ở từng khu vực, để từ đó có định hướng đào tạo nghề, giải quyết việc làm phù hợp với yêu cầu của thị trường lao động ở từng khu vực

Tuy nhiên, về cơ bản, với năng lực hạn chế, người nông dân khó tìm được việc làm với thu nhập ổn định ở các địa điểm khác Nếu có thể, tỷ lệ này trong tổng số những người không có việc làm do bị thu hồi đất chiếm tỷ trọng không cao Do đó, hỗ trợ tạo việc làm ngay tại địa phương là giải pháp hợp lý hơn cả Tuy vậy, thị trường lao động tại mỗi địa phương có những đặc điểm hết sức riêng biệt Chính vì thế, các biện