Vì vậy, em xin chọn đề tài số 03: “Phân tích vai trò của hoạt động giáo dục trong các giai đoạn tố tụng điều tra vụ án hình sự, xét xử vụ án hình sự; giáo dục cải tạo phạm nhân.. Trong
Trang 1PHÂN TÍCH VAI TRÒ CỦA HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC TRONG CÁC GIAI ĐOẠN
TỐ TỤNG ( ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ, XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ; GIÁO DỤC
CẢI TẠO PHẠM NHÂN) RÚT RA KẾT LUẬN CẦN THIẾT
MỞ ĐẦU
Tâm lý học nói chung và tâm lý học tư pháp nói riêng luôn có tầm quan trọng lớn trong hoạt động tố tụng hình sự Trong các giai đoạn tố tụng khác nhau thì vai trò của các hoạt động tâm lý lại càng thể hiện rõ ràng, nó phụ thuộc vào nhiệm vụ mà giai đoạn
đó phải thực hiện Có rất nhiều hoạt động tâm lý khác nhau trong các giai đoạn tố tụng như: hoạt động nhận thức, thiết kế, giáo dục, giao tiếp… Việc nghiên cứu vai trò của hoạt động giáo dục giúp ta có thể hiểu toàn diện và sâu sắc hơn về vấn đề lý luận và thực tiễn
Vì vậy, em xin chọn đề tài số 03: “Phân tích vai trò của hoạt động giáo dục trong các giai đoạn tố tụng ( điều tra vụ án hình sự, xét xử
vụ án hình sự; giáo dục cải tạo phạm nhân) Rút ra kết luận cần thiết” để làm bài tập học kỳ của mình
NỘI DUNG
Trang 2I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC TRONG HOẠT ĐỘNG TƯ PHÁP
1 Khái niệm hoạt động giáo dục
Hoạt động giáo dục được coi là một chức năng tâm lý cơ bản của hoạt động tư pháp,
theo đó Hoạt động giáo dục là quá trình tác động có hệ thống và có mục đích đến tâm lý người bị giáo dục, để luyện tập cho họ những thói quen cũng như những phẩm chất tâm lý mà người giáo dục mong muốn.
2 Mục đích của hoạt động giáo dục trong hoạt động tư pháp
Thứ nhất, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa đồng thời tăng cường ý thức pháp luật của mọi công dân Thông qua hoạt đông của các cơ quan bảo về pháp luật trong các quá trình tố tụng để giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật của công dân
Thứ hai, phòng ngừa hành vi tội và hành vi vi phạm pháp luật Thực tế cho thấy nhiều người thiếu hiểu biết, coi thường pháp luật nên cần phải giáo dục ý thức pháp luật cho mọi người vừa có tác dụng răng đe vừa có tác dụng phòng ngừa tội phạm
Thứ ba, giáo dục, cải tạo và cảm hóa người phạm tội Đây là mục tiêu chủ yếu, quan trọng nhất của hoạt động giáo dục trong hoạt động tư pháp Giáo dục phải hướng đến loại bỏ những phẩm chất tâm lý tiêu cực ở người phạm tội làm nảy sinh và phát triển các phẩm chất tâm lý tích cực để đưa họ trở về với xã hội
3 Đặc điêm của hoạt động giáo dục trong hoạt động tư pháp
Trước hết, hoạt động giáo dục là một quá trình tác động không mang tính tự phát
mà là quá trình tác động có chủ định, có mục đích rõ ràng Quá trình giáo dục trong hoạt
Trang 3động tư pháp là một quá trình tác động có hệ thống, có nghĩa là chức năng giáo dục được tiến hành một các đồng bộ và có sự kế tục Kết quả của hoạt động giáo dục ở giai đoạn trước sẽ là tiền đề, là cơ sở để tiến hành hoạt động giáo dục ở giai đoạn tiếp theo
Thứ ba, hoạt động giáo dục không những hướng tới các công dân mà còn hướng tới một đối tượng đặc biệt, đó là người phạm tội
Thứ ba, hoạt động giáo dục trong hoạt động tư pháp được tiến hành trong những điều kiện đặc biệt Trong giai đoạn điều tra, hoạt động giáo dục được tiến hành thông qua hoạt động điều tra như xét hỏi, đối chất… Trong giai đoạn xét xử, hoạt động giáo dục được tiến hành thông qua hoạt động xét xử công khai, trực tiếp tại phiên tòa … Trong giai đoạn cải tạo, hoạt động giáo dục được tiến hành trong điều kiện của trại cải tạo, thông qua các chế độ giam giữ, sinh hoạt, học tập và lao động đặc biệt dành cho phạm nhân
Thứ tư, giáo dục trong hoạt động tư pháp mang tính cưỡng chế cao Người phạm tội là người không phù hợp với xã hội Để họ có thể hòa nhập với cộng đồng và được xã hội công nhận thì buộc phải giáo dục và cải tạo lại nhân cách của người phạm tội
II VAI TRÒ CỦA HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC TRONG CÁC GIAI ĐOẠN TỐ
TỤNG
1 Vai trò của hoạt động giáo dục trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự.
Ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự, vai trò của hoạt động giáo dục chủ yếu được thực hiện thông qua các điều tra viên Trong giai đoạn này, điều tra viên cũng đã bắt đầu
Trang 4thực hiện chức năng giáo dục của mình mặc dù đây không phải là hoạt động chính, chủ yếu của giai đoạn này Hoạt động giáo dục này được thể hiện cụ thể như sau:
Trong khi tiến hành điều tra, mỗi một cử chỉ, hành vi của điều tra viên cần được cân nhắc và mang tính giáo dục nhất định Có như vậy cuộc hỏi cung mới có kết quả tích cực Điều tra viêc có thể cung cấp các tin tức bổ sung cho người làm chứng, người bị hại, hoặc gợi ý, động viên họ để đánh giá, giải thích đúng nội dung sự kiện, cũng như các hiện tượng xoay quanh sự kiện Do đó trong giai đoạn điều tra cần phải xây dựng cơ sở cho hoạt động giáo dục sau này Sự hình thành cơ sở giáo dục cho các giai đoạn hoạt động tư pháp khác có thể biểu hiện bằng sự thu nhập thông tin cần thiết để tổ chức quá trình giáo dục tiếp theo của Tòa án và các tổ chức khác được giao nhiệm vụ giáo dục người phạm tội Điều tra viên cũng cần thu nhập những thông tin của bị can, để các cơ quan tiếp theo
sẽ tiếp tục giáo dục họ: đó là những thông tin về nhân phẩm, phẩm chất, thói quen, môi trường sinh sống… và hình thành ý thức pháp luật cho bị can Thông qua tác phong làm việc nghiêm túc, khoa học của điều tra viên để bị can nêu gương điều tra viên trong việc tuân thủ pháp luật Qua đó, tiến hành giáo dục ý thức pháp luật cho các công dân và thực hiện việc phòng ngừa tội phạm
Hoạt động giáo dục của điều tra viên nhằm loại bỏ những tổn thương ở tinh thần của người bị hại và người làm chứng Bởi vì hành vi của bị can có thể gây ra cho những người này những trạng thái tâm lý tiêu cực Bằng những hành động mang tính giáo dục và nhân văn, điều tra viên có thể giúp họ trấn an lại tinh thần, bĩnh tĩnh nhớ lại những tình
Trang 5tiết quên của vụ án hay khai thật sự việc, loại bỏ những ý nghĩ tiêu cực, nuôi dưỡng những ý nghĩ tích cực…
Chức năng giáo dục của điều tra viên thể hiện rõ nét trong hoạt động đấu tranh với
bị can buộc họ phải báo đúng sự thật, tử bỏ con đường phạm tội, khắc phục những hậu quả đã gây ra… ở đây sự đấu tranh của điều tra viên có tác động, ảnh hưởng rất lớn đến bị can Sự tác động này theo hướng làm khơi dậy trong bị can cảm xúc về tội lỗi của mình
Sự đối xử công bằng, lịch sự và nhân đạo của điều tra viên sẽ kích thích sự suy nghĩ của
bị can về tội lỗi của mình, sẽ làm cho họ phân tích đúng đắn về những sai lầm mà mình
đã mắc phải, vạch ra những phẩm chất tiêu cực mà mình mắc phải, đồng thời suy nghĩ đúng về hình phạt mà tòa án sẽ áp dụng đối với họ Tuy nhiên, trong quá trình phân tích hành vi phạm tội của bị can, điều tra viên cần chú ý và thận trọng khi kết án về tích chất phạm tội của bị can, nhân thân và động cơ phạm tội của họ
Giáo dục thông qua việc đấu tranh với bị can được thể hiện cụ thể ở điều tra viên
có thể công khai tranh luận về các tình tiết của vụ án Thông thường là bị can tự đấu tranh với bản thân họ, vì vậy, điều quan trọng là điều quan trọng là điều tra viên cần nắm bắt được các trạng thái này để những phẩm chất tốt đẹp trong con người bị can chiến thắng
Hoạt động kích thích và khơi dậy lòng tự trọng và nguyện vọng giáo dục của bị can là một quá trình phức tạp và lâu dài, xong có thể thực hiện được Trong quá trình cảm hóa, sự giáo dục có hai bước phát triển: thứ nhất, đó là quá trình cung cấp tri thức, kinh nghiệm, thói quen; thứ hai là quá trình tự giáo dục một cách tích cực, sáng tạo, sử dụng
Trang 6các tri thức, kinh nghiệm và thói quen mới Nếu như không có quá trình cải tạo thì không đạt được mục đích của giáo dục Dưới sự tác động tích cực của điều tra viên trong bị can dần trỗi dậy ý thức tự giáo dục Biểu hiện rõ nét nhất là sự thành khẩn nhìn nhận tội lỗi và nghiêm khắc tự phê phán hành vi của bản thân Biểu hiện tích cực nhất lòng mong muốn
tự giáo dục là bị can trực tiếp trình bày với điều tra viên hoặc với tập thể của họ nguyện vọng được phấn đấu, rèn luyện trở thành một con người tốt Khi điều tra viên khơi dậy được tính tích cực của bị can thì hoạt động giáo dục trong giai đoạn điều tra sẽ nhanh chóng đạt hiệu quả và khi đó sẽ nuôi dưỡng trong bị tinh thần chấp nhận các tác động giáo dục của tòa án và cơ quan cải tạo phạm nhân sau này
Như vậy, từ sự khẳng định trên có thể khẳng định rằng hoạt động giáo dục có vai trò quan trọng và không thể thiếu trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự tuy nhiên nó không phải đóng vai trò chủ đạo, sở dĩ như vậy là xuất phát từ nhiệm vụ của giai đoạn điều tra là thu thập những tài liệu, thông tin nhằm xác định sự thật vụ án nên hoạt động nhận thức mới là hoạt động chủ đạo của giai đoạn này Tuy nhiên, không thể phủ nhận được tầm quan trọng của hoạt động giáo dục trong giai đoạn này
2 Vai trò của hoạt động giáo dục trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự
Hoạt động giáo dục trong xét xử cũng như trong điều tra đều hướng tới giáo dục
bị can và mọi công dân Tòa án giáo dục mọi người có ý thức tôn trọng pháp luật, rèn luyện thói quen tuân thủ pháp luật, cần làm cho mọi người tin rằng bất cứ hành vi vi
Trang 7phạm pháp luật nào cũng sẽ bị tòa án và xã hội lên án, giáo dục mọi công dân có ý thức tham gia vào hoạt động đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm Tòa án cần giáo dục cho mọi gười có mặt tại phòng xử án ý thức tôn trọng đối với hoạt động xét xử
Tác động giáo dục của Tòa án là một hình thức hoạt động thông qua chính phiên tòa xét xử: qua việc nghiên cứu công khai, trực tiếp, đầy đủ, khách quan, cụ thể các tình tiết của vụ án tại phiên tòa Hiệu quả tác động giáo dục của Tòa án thể hiện ở tính chất cụ thể, trực tiếp khi xét xử, nó tác động vào nhận thức của những người tham dự phiên tòa
về các chứng cứ cho dù mỗi chứng cứ đó có thể gây xúc động tích cực hoặc tiêu cực
Phiên tòa không chỉ có tích nhất giáo dục đối với những người tham gia tố tụng , tiến hành tố tụng mà còn đối với mọi công dân Hoạt động giáo dục của Tòa án thực hiệntrong phiên tòa và ngoài phiên tòa cụ thể: Ngoài phiên tòa thể hiện ở việc thẩm phán trò chuyện với các bị cáo, với nhân thân của họ, với người đại diện của cơ quan, tổ chức
và đồng thời được thực hiện trong lời phát biểu công khai về kế hoạch sắp tới; Trong phiên tòa được thể hiện bởi cá nhân thẩm phán, bởi hội đồng xét xử và những người tham gia xét xử như kiểm sát viên, luật sư… từ đó, giáo dục nâng cao tinh thần trách nhiệm đối với những lãnh đạo tập thể đã có những thiếu sót, tạo điều kiện cho tội phạm, cụ thể: + Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, Tòa án không chỉ lập kế hoạch nhận thức trong giai đoạn xét hỏi mà còn lập kế hoạch thực hiện tác động giáo dục Vì vậy, có thể mời thêm người làm chúng, đại diện toàn thể xã hội, nghiên cứu điều kiện sống và điều kiện giáo dục của bị cáo… để thực hiện mục đích nói trên
Trang 8Trong giai đoạn xét xử, đặc điểm của những phương pháp tác động giáo dục là cùng một lúc phải tác động đến cả bị cáo và tất cả những người có mặt tại phiên tòa Thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư phải luôn ý thức được rằng mọi hoạt động của họ phải đảm bảo cả chức năng giáo dục Họ phải tác động bị cáo để bị cáo nhận ra và mong muốn sửa chữa lỗi của mình Họ cần phải tác động đến tất cả những người có mặt tại phiên tòa, hình thành trong họ ý thức pháp luật, chỉ ra cho họ những biện pháp đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, củng cố tâm lý cần thiết cho họ
Tác động giáo dục của Tòa án thể hiện cả khi tuyên án Vì lẽ đó mà bả án của Tòa tuyên phải đúng, đáp ứng với những yêu cầu của pháp luật đó là phải phù hợp “ đúng người, đúng tội, đúng pháp luật” Tuy nhiên bản án cũng cần phân tích mức độ nguy hiểm cho hành vi tội phạm, càng dễ hiểu càng tốt, bản án càng được truyền bá rộng rãi càng tốt để mọi công dân đều có thể biết qua đó giáo dục ý thức pháp luật của họ
Tác động của Tòa án còn được tiếp tục sau khi Tòa án đã tuyên án Nếu sau khi kết án người bị kết án được hưởng án reo hoặc bị cải tạo không giam giữ thì Toà án cần kết hợp chặt chẽ biện pháp đó với biện pháp giáo dục tại địa phương cư trú, làm việc giúp
họ tổ chức quá trình giáo dục và kiểm tra quá trình cải tạo của họ Còn trong trường hợp
bị kết án tù, hoạt động giáo dục phải được thể hiện rõ ràng, cụ thể trong giai đoạn thi hành án vì đối tượng giáo dục đã thu hẹp Vì vậy các phương pháp tác động giáo dục cũng thay đổi Tác động giáo dục đối với bị cáo và với mọi công dân có mặt tại phiên tòa
Trang 9Như vậy, có thể thấy trong giai đoạn xét xử hoạt động giáo dục cũng đóng vai trò rất quan trọng, cần thiết tuy nhiên nó không đóng vai trò chủ đạo Khong là chủ đạo vì chức năng chính của giai đoạn này là việc tổ chức, điều khiển việc xét xử người phạm tội phải bảo đảm pháp chế nhà nước, bảo vệ quyền lợi hợp pháp bị xâm hại nên chức năng giáo dục không thể trở thành hoạt động chủ yếu, trung tâm
3 Vai trò của hoạt động giáo dục trong giai đoạn giáo dục, cải tạo phạm nhân
Xuất phát từ nhiệm vụ của giai đoạn này và giáo dục, cải tạo và cảm hóa người
phạm tội; cũng như giáo dục mọi công dân có ý thức tuân thủ pháp luật Do đó trong giai đoạn giáo dục, cải tạo phạm nhân hoạt động giáo dục giữ vai trò chính, chủ đạo và có vị trí trung tâm Trong quá trình giáo dục, cải tạo phạm
nhân, hoạt động giáo dục cá nhân phạm nhân được thể hiện rõ ràng Đây là chức năng giáo dục đặc biệt này được thể hiện qua những nét đặc trưng cơ bản dưới đây của hoạt động giáo dục
Thứ nhất, ở giai đoạn giáo dục, cải tạo phạm nhân phương pháp giáo dục đặc thù được vạch ra rõ ràng Đây chính là quá trình giáo dục, cải tạo phạm nhân có những thói quen và những phẩm chất tích cực nhất định Muốn giáo dục cho họ có những phẩm chất tích cực thì phải loại bỏ ở họ những phẩm chất tiêu cực
Thứ hai, điều kiện giáo dục đặc biệt, có sự kiểm tra xã hội nghiêm khắc, ngặt nghèo, đó là phạm nhân phải sống cách ly khỏi xã hội và phải chấp hành chế độ của trại
Trang 10Quá trình giáo dục phải luôn luôn kết hợp với thuyết phục và cưỡng chế tuy nhiên yếu tố cưỡng chế giữ vai trò quan trọng hơn cả
Trong điều kiện giáo dục đặc biệt ở trại thì yếu tố cưỡng chế giữ vai trò quan trọng hơn cả Chế độ của trại tạo điều kiện làm thay đổi những nhu cầu, thói quen xấu và phẩm chất nhân cách tiêu cực của phạm nhân… Xuất hiện mối quan hệ bất bình đẳng một cách rõ nét giữa ban giám thị trại và phạm nhân.Quan hệ bất đẳng này do pháp luật quy định và được duy trì như thế trong quá trình cải tạo phạm nhân lâu dài Pháp luật quy định Ban giám thị trại giam được quyền kiểm tra, giám sát các phạm nhân trong cuộc sống, lao động, dạy nghề và giao tiếp; đối với các phạm nhân bị hạn chế thì hoạt động giáo dục được thể hiện thông qua sự tác động của chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc
cơ quan, tổ chức nơi trước đây phạm nhân cư trú hoặc làm việc
Thứ ba, cải tạo trong trại được tiến hành trong nhóm các phạm nhân, trong nhóm luôn luôn tồn tại những phẩm chất tâm lý tiêu cực nhất định vì họ là người có tội lỗi Do
đó, khi tiến hành hoạt động giáo dục, cải tạo ban giám thị trại phải luôn cân nhắc những mâu thuẩn trong giao tiếp giữa các phạm nhân Điều đó đòi hỏi ban giám thị trại phải chuẩn bị và sử dụng các phương pháp tác động đặc thù với mục đích giáo dục, cải tạo và các phương pháp phải được sử dụng thường xuyên, đúng hoàn cảnh với các nhóm phạm nhân Ở đây tác động giáo dục phải được tiến hành song song đồng thời đến nhóm phạm nhân và cá nhân phạm nhân trong nhóm đó