Một hướng tiếp cận đoạn trích Trao Duyên

Góp mặt trong sách"Giảng văn văn học Việt Nam" - NXBGD-1997 tác giả Lê Bảo có một bài viết khá tâm huyết, khám phá nhiều phơng diện nghệ thuật của đoạn "Trao duyên" nhằm làm nổi rõ dòng

Một hớng Tiếp cận đoạn trích

"Trao duyên" (truyện kiều) - Nguyễn du

I Lý do chọn đề tài :

Khi nói đến văn học cổ điển nớc nhà thì tác phẩm đầu tiên mà mọi ngời chúng

ta phải nghĩ tới ngay là Truyện Kiều - Nguyễn Du Không ai có thể phủ nhận rằng: trong toàn bộ văn học Việt Nam ngày xa, Truyện Kiều là một áng văn chơng tiêu biểu

đợc xem là “quốc văn” của văn học Việt Nam Ngay từ khi mới ra đời tác phẩm đã là

đối tợng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và từ đó đến nay việc nghiên cứu Truyện

Kiều không bao giờ đứt đoạn, nó luôn phát triển cùng ngành văn bản học và ngữ văn

học Hơn nữa trong chơng trình văn học ở trờng phổ thông, Nguyễn Du và Truyện

Kiều chiếm vị trí không thể thiếu, tính cả chơng trình văn THCS và THPT Nguyễn Du

và Truyện Kiều chiếm một thời lợng lớn Trong đó Truyện Kiều đợc học với t cách tác phẩm và nhiều đoạn trích “Toàn bộ Truyện Kiều là một bi kịch."Trao duyên" là

một bi kịch nhỏ trong bi kịch lớn ấy (” Lê Trí Viễn), đồng thời đây là đoạn tập trung thể

hiện nghệ thuật miêu tả nội tâm và t tởng nghệ thuật của Nguyễn Du trong Truyện Kiều Vì vậy nó là một đoạn trích hay nhng cũng rất khó tiếp cận, thu hút những sự

tìm tòi khám phá của các nhà nghiên cứu và của giáo viên giảng dạy môn văn Qua nhiều năm giảng dạy, tích lũy chúng tôi mạnh dạn đề xuất một hớng tiếp cận đoạn trích này

II Những con đờng đã mở :

Nh trên đã nói, "Trao duyên" là một đoạn trích đặc sắc của Nguyễn Du trong

Truyện Kiều Từ xa đến nay các thế hệ nhà thơ, nhà văn đều đồng thanh về vẻ đẹp của

nó và mỗi ngời đều có hớng nghiên cứu phân tích và khai thác đoạn trích trên nhiều bình diện riêng biệt

Tản Đà - con ngời của hai thế kỉ từng nhận xét: Trong cả quyển Kiều, văn tả tình“

không mấy đoạn dài hơn nh đây Đoạn này thật lâm ly, mà nh thế mới hết tình sự”

Tuy nhiên cách nói đó còn mang tính chất chung chung cha cạn lẽ

Hoài Thanh- tác giả Thi Nhân Việt Nam đã từng luận bàn đến đoạn trích Trao

Duyên trong bài viết Chuyện Thơ, nhng chủ yếu tác giả đi vào khám phá, bình giá sự

tinh tế của cụ Tố Nh ở sự thấu hiểu tấc lòng nàng Kiều trong nỗi tình li biệt

Góp mặt trong sách"Giảng văn văn học Việt Nam" - NXBGD-1997 tác giả Lê Bảo

có một bài viết khá tâm huyết, khám phá nhiều phơng diện nghệ thuật của đoạn "Trao

duyên" nhằm làm nổi rõ dòng tâm trạng của nhân vật nh tác giả khẳng định: ý thức về“

thân phận của con ngời trong tác phẩm là kết quả của những yếu tố nghệ thuật kết hợp lại một cách nhuần thấm tự nhiên, trong đó có nhịp điệu, các thành ngữ, việc miêu tả thời gian tâm lý trong cái dòng phát triển biện chứng của những trạng huống tâm hồn"

Song tác giả cha chú ý tới sự xuất hiện của dòng chảy thời gian tâm lý ngay từ đầu

đoạn trích mà chỉ mới chú ý vào phần sau, chính nó tạo nên nhịp độ chung cho đọan

trích cũng nh quy định ngôn ngữ, hành động của nhân vật trong việc trao duyên Với lại đây là một bài viết chuyên sâu e rằng thời lợng của nó sẽ khó cho việc áp dụng vào bài giảng trên lớp với trình độ của học sinh Giáo viên sẽ gặp nhiều khó khăn, lúng túng giữa việc cân bằng nội dung bài giảng với giờ dạy

Trần Đình Sử với bài viết "Trao duyên" trong cuốn "Giảng văn chọn lọc văn học

Việt Nam" - NXB Đại học quốc gia Hà Nội – 2001, đã phân tích sâu sắc ngôn ngữ

nhân vật, chỉ ra cách sử dụng từ ngữ độc đáo, ý nghĩa trong việc Kiều thuyết phục Vân thay mình trả nghĩa chàng Kim và phần nào cũng đã làm nổi bật đợc diễn biến tâm trạng của nhân vật Thúy Kiều

Sách giáo viên (10NC)- một cuốn sách có tầm định hớng cụ thể chi tiết cho giáo viên trong soạn giảng cũng viết bài này khá rõ ràng, chu đáo với mục đích "làm rõ" chủ đề "bi kịch tình yêu tan vỡ", khám phá lôgíc trong diễn biến tâm trạng và ngôn ngữ biểu đạt Tác giả chia đoạn trích làm hai phần với hai nội dung chủ yếu: "Thúy Kiều

nhờ Thúy Vân thay mình trả nghĩa Kim Trọng" - "Tâm trạng của Kiều sau khi trao

duyên” Bài viết này phù hợp với nội dung câu hỏi hớng dẫn học bài ở sách giáo khoa

(4 câu hỏi): Câu hỏi 1 yêu cầu học sinh tìm bố cục, định hớng cách phân tích đoạn trích Câu 2 hớng học sinh tìm hiểu ý nghĩa của một số từ ngữ, thành ngữ trong việc thuyết phục Thúy Vân cuả Thúy Kiều Câu 3 đòi hỏi phân tích tâm trạng mâu thuẫn

của Thúy Kiều qua câu: "Chiếc vành với bức tờ mây- Duyên này thì giữ, vật này của

chung ".Câu 4 yêu cầu học sinh phân tích tâm trạng Kiều sau khi trao duyên

Chung quy, ta thấy rằng các bài viết đã có những thành công nhất định, nhng về mặt nào đó vẫn có hạn chế nh việc tách riêng hai phần đoạn trích, để khám phá sức thuyết phục trong lời lẽ của nhân vật ở phần 1 và khám phá diễn biến tâm trạng ở phần

2 Cha tác giả nào khám phá đoạn trích từ phía tìm hiểu dòng thời gian tâm lý Chính

sự cảm nhận thời gian của nhân vật trong đoạn trích đã quy định cách thể hiện ngôn ngữ, hành động cũng nh thể hiện diễn biến tâm trạng nhân vật

Vì thế để khám phá sâu sắc diễn biến tâm lý nhân vật chúng tôi đề xuất khám phá đoạn trích từ cái nhìn thời gian nghệ thuật

III Cơ sở đề ra giải pháp

1 Cơ sở lý luận :

Có thể nói rằng sự phát triển của ngành thi pháp học ở nớc ta đã mở rộng con

đờng tiếp cận tác phẩm văn học cho nhiều học giả và ngời yêu văn học, đó là phơng tiện hữu hiệu khám phá sự phong phú đa dạng và hấp dẫn của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Một trong những cách tiếp cận tác phẩm của thi pháp học là nghiên cứu thời gian nghệ thuật của tác giả xây dựng trong tác phẩm của mình Không gian, thời gian

là hai phơng thức tồn tại của tất cả các sự vật khách quan vì thế thời gian nghệ thuật (cùng với KGNT) là yếu tố quan trọng mà nhà văn sử dụng để kiến tạo thế giới nghệ thuật trong tác phẩm của mình Nó là một yếu tố nghệ thuật đợc soi sáng thông qua lăng kính chủ quan của nhà văn, đợc nhào nặn và sáng tạo để giúp nhà văn mô tả nhân

vật, phản ánh đời sống một cách chân thực nhất Con ngời tùy theo tâm trạng, t tởng, tình cảm và ý thức mà cảm nhận thời gian một cách khác nhau cho nên các nhà văn tập

trung xây dựng trong tác phẩm của mình một hình tợng thời gian với sự tập hợp các yếu tố thời gian cá biệt để tạo nên nhịp độ đời sống trong tác phẩm Vì thế khám phá

đợc các biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong tác phẩm chúng ta có thể giải mã đợc nhiều điều mà tác giả muốn gửi gắm Việc tìm hiểu thời gian nghệ thuật là một trong những vấn đề hiện đại và hiệu quả của nghiên cứu văn học

2 Cơ sở thực tiễn

Trong rất nhiều công trình nghiên cứu Truyện Kiều của Nguyễn Du từ trớc

đến nay, phải kể đến hai công trình lớn rất có giá trị là: "Tìm hiểu phong cách Nguyễn

Du trong Truyện Kiều" - NXB Khoa học xã hội H, 1985 của Phan Ngọc và "Thi pháp Truyện Kiều"( trích trong Những thế giới nghệ thuật thơ, NXB Giáo dục, H, 1995) của

Trần Đình Sử; Cả hai đã có sự tập trung khám phá thời gian nghệ thuật trong tác phẩm

Phan Ngọc khẳng định, Truyện Kiều có “hai thời gian", "một thời gian khách quan

của sự diễn biến các sự vật với cái thời gian nội tâm, chủ quan trong lòng từng ngời”,

ông nhận xét "thời gian nghệ thuật này không đợc đo bằng kim đồng hồ mà đợc đo

bằng xúc cảm con tim Nó dài hay ngắn là tùy theo những xúc cảm này” Ông còn chỉ

ra sự cảm nhận thời gian cụ thể ở nhân vật Thúy Kiều: "Thế giới nội tâm tách ra

thành ba thời gian: con ngời trong Kiều đều đối chiếu hiện tại với quá khứ và lo lắng cho tơng lai" Trong "Thi pháp Truyện Kiều " Trần Đình Sử cho rằng sáng tạo độc đáo

vợt xa truyện Nôm đơng thời của Nguyễn Du chính là vì Bên cạnh dòng thời gian sự“

kiện,Truyện Kiều có thêm dòng thời gian tâm trạng" Dòng thời gian này xuất hiện ở

tất cả các nhân vật nhng rõ nhất ở Thúy Kiều: "thời gian của Kiều là do hoạt động có ý

thức của Kiều tạo ra trong tơng quan với hoàn cảnh” Vì thế tùy vào sự biến thái, đổi

thay tâm lý của Kiều mà trớc mọi cảnh huống nàng lại có sự cảm thức thời gian theo một cách riêng và bộc lộ rõ thế giới nội tâm của mình

Thành tựu to lớn của ngành thi pháp học cùng với những nghiên cứu cụ thể của các giáo s trong hai công trình trên đã trở thành phơng tiện hữu ích để chúng tôi đi vào

tiếp cận đoạn trích"Trao duyên ở ” một hớng mới Qua nghiên cứu chúng tôi cảm nhận rằng thế giới nội tâm của Kiều đợc thể hiện qua việc nhà thơ xây dựng dòng thời gian

một cách đặc biệt đó là một thời gian hiện tại dồn nén, thắt ngặt trong cảnh ngộ đầy

bi kịch, một thời gian đồng hiện trong sự đau đớn vô bờ vì tình yêu tan vỡ

IV Đề xuất hớng tiếp cận bàI giảng “Trao duyên”

1 Lu ý khi dạy phần tiểu dẫn:

Tiểu dẫn là phần đầu tiên cung cấp những tri thức khái quát, khơi mở để cho

học sinh có thể dẫn dắt vào mạch văn bản; vậy nên bên cạnh việc xác định vị trí đoạn trích trong toàn bộ bố cục kết cấu của tác phẩm nh sách giáo khoa đã trình bày chúng

ta cần chú ý giúp học sinh xác định thời điểm xảy ra sự kiện trao duyên trong cuộc đời Kiều để xác định rõ tâm lý nhân vật lúc đó Mặt nữa định hớng cho học sinh thấy đoạn

trích tập trung miêu tả tâm trạng nhân vật qua ngôn ngữ độc thoại: Nhân vật tự suy ngẫm, giãi bày, cảm nhận trớc thực tế phũ phàng nên thế giới nội tâm càng đợc tự phơi trãi sâu sắc, chân thực Từ chân cảm đó, chúng tôi thử đề xuất hệ thống câu hỏi của phần này nh sau:

Câu hỏi : Dựa vào tiểu dẫn - SGK và những hiểu biết về Truyện Kiều em hãy xác

định vị trí đoạn trích?

Yêu cầu: Đoạn trích nằm phần đầu tác phẩm từ câu 723 đến câu 756 sau một loạt những biến cố lớn: Kiều phải chia tay để Kim Trọng về Liêu Dơng hộ tang chú, gia

đình Kiều bị vu oan, Kiều phải từ bỏ tình yêu, bán mình cho Mã Giám Sinh để chuộc cha và em, đây là đêm cuối cùng trớc ngày ra đi Kiều tâm sự và nhờ Vân trả nghĩa chàng Kim

Câu hỏi: Những biến cố này xảy ra trong giai đoạn nào của đời Kiều? ýnghĩa của

nó ?

Yêu cầu: Sự biến này xảy ra khi Kiều chỉ mới "Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê" ,

Tâm hồn trong sáng và nhiều mơ ớc ấy cha hề có sự chuẩn bị chống đỡ những nghiệt ngã của số phận, tai họa lúc này tạo nên ở nàng một cú sốc tâm lý lớn với những biến thái nội tâm vô cùng phức tạp

*Đặc biệt, chúng tôi so sánh vị trí đoạn trích này trong Truyện Kiều với vị trí của

nó trong tác phẩm Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, Nguyễn Du có

thay đổi vị trí của sự kiện trao duyên sau khi việc bán mình của nàng Kiều đã đợc thực hiện Đó là sự thay đổi hợp lý, để Thúy Kiều trao duyên sau khi việc bán mình cho Mã Giám Sinh là sự đã rồi, Nguyễn Du tỏ ra có sự cân nhắc tinh tế Nỗi đau của Kiều vì thế đợc diễn tả sâu sắc hơn, ám ảnh hơn

Câu hỏi : Dụng ý của Nguyễn Du khi sử dụng ngôn ngữ độc thoại ở đoạn trích này

(dù Truyện Kiều là tác phẩm tự sự)?

Yêu cầu: Thay vì nói hết tấc lòng đau đớn của Kiều giùm nàng, Tố Nh đã để Kiều tự

độc thoại, tức là để cho nhân vật tự phơi bày tâm t sâu kín của mình vì vậy tâm trạng phức tạp, mâu thuẫn của Thúy Kiều mới đợc hiện lên một cách rõ nét, chân thực nhất

Từ đó ta rút ra cho học sinh thấy đoạn trích "Trao duyên" chủ yếu thể hiện diễn

biến tâm trạng Thúy Kiều, tiếp cận đoạn trích tức là đi sâu khám phá diễn biến tâm lý

đó Đồng thời để thấy rõ tấm lòng cũng nh tài năng của Nguyễn Du trong việc miêu tả tâm lí nhân vật ở Truyện Kiều

2 Phân tích đoạn trích :

Câu hỏi: Qua việc tìm hiểu kết cấu, bố cục đoạn trích em hãy đề xuất cách phân

đoạn để phân tích?

Yêu cầu: Theo mạch tâm lý của nhân vật, ta có thể chia đoạn trích làm hai phần để

tìm hiểu, Đoạn một từ đầu cho đến câu 14: "Duyên này thì giữ vật này của chung",

đoạn hai: Từ câu 15 đến hết

a P hần t hứ n hất:

Toàn bộ phần một đã gói trọn màn "Trao duyên", diễn biến tâm trạng của nhân vật

đợc đặt trong một bối cảnh thời gian thật đặc biệt vì thế để phân tích diễn biến tâm trạng của Kiều, chúng tôi đề xuất những câu hỏi nh sau:

Câu hỏi: Kiều tâm sự với Vân ở thời điểm nào? Thời điểm đó tác động gì đến nhân

vật?

Yêu cầu : Nỗi riêng, riêng những bàn hoàn

Dầu chong trắng đĩa, lệ tràn thấm khăn

Vào đêm cuối cùng trớc ngày theo Mã Giám Sinh ra đi, Kiều vẫn canh cánh món nợ tình với Kim Trọng, nàng đành thổ lộ cùng em Khoảng thời gian ngắn ngủi

thắt ngặt đó tạo nên sự dồn nén cảm xúc đậm đặc, trong mỗi tích tắc có sự vận động

của nội tâm, của ý thức với những biến hóa khôn lờng, bởi chỉ có một thời điểm duy nhất, một con ngời duy nhất có khả năng nhận lời ủy thác cái tài sản thiêng liêng nhất,

cái hi vọng cuối cùng của Kiều.Tính chất ấy của bối cảnh thời gian đã làm cồn lên bao

trăn trở:Vì ta khăng khít cho ngời dở dang, những thổn thức, thúc đẩy nhân vật hành

động Sau những đắn đo: “Hở môi ra cũng thẹn thùng/ để lòng thì phụ tấm lòng với ai”

Kiều quyết định trao duyên cho em

Câu hỏi : Màn trao duyên diễn ra qua trình tự nh thế nào? Em có nhận xét gì về

lời lẽ, hành động của Kiều đối với Thúy Vân? vì sao Kiều lại hành động nh thế?

Yêu cầu: 14 câu thơ ở phần1 này đã thể hiện một sự kiện có một không hai trong cuộc đời Kiều, bộc lộ sâu sắc nỗi đau của thân phận con ngời, tình yêu trong xã hội xa Cách sử dụng ngôn từ trong 4 câu đầu đã cho thấy điều đó Bằng những lời lẽ khẩn

thiết, cảm động nhất Kiều nói với em “Cậy em em có chịu lời'' Trong một từ cậy“ ” đã hàm chứa cái quằn quại, đau đớn, khó nói của Kiều và bao hàm cả cái ý nghĩa hi vọng tha thiết của một lời gửi gắm, tựa nơng, trăng trối, nàng khẩn khoản van nài em bằng

những hành động tôn kính quá mức: lạy, tha'' đó là một nghĩa cử để thể hiện sự thiêng liêng của hành độngTrao duyên và cả lòng biết ơn của Kiều đối với Vân, chính vì nàng

muốn thắt buộc em không thể chối từ, và nhờ đó trả nghĩa chàng Kim Phi lý mà có lý biết bao

Cử chỉ, hành động của Kiều thật bất ngờ, bất bình thờng và cũng dồn dập, vội vàng Hành động này trớc hết bắt nguồn từ việc nàng ý thức sâu sắc hoàn cảnh của mình trong hiện tại: Tình yêu vô cùng mãnh liệt, khát khao hạnh phúc thì vô biên mà thời gian để yêu thơng thì ngắn ngủi, chật hẹp Sóng gió cuộc đời khủng khiếp ập tới bất cứ lúc nào Chính ý thức thời gian đó đã làm cho Kiều phải hành động nh thế Kiều

nh muốn tranh chấp với số mệnh; bởi ngay trớc đó nàng đã có biết bao kinh nghiệm

x-ơng máu về những phi lý của cuộc đời: lời yêu thề hoa ch“ a ráo chén vàng” chàng

Kim đã phải ra đi Gia đình đang hạnh phúc êm đềm tr“ ớng rủ màn che” cha mẹ đã: r “

-ờng cao rút ngợc dây oan”, tai họa có thể ập tới bất cứ lúc nào con ngời không thể

chống đỡ nổi Kiều phải hành động tranh chấp với thời gian, số mệnh để cứu lấy tình yêu của mình và Kim Trọng

Câu hỏi: Hãy thử so sánh việc Kiều trao duyên với những việc làm khác của

nàng trớc và sau này?

Yêu cầu: Trong cuộc đời sóng gió của mình, biết bao lần Kiều đã phải quyết định

những việc trọng đại Bán mình chuộc cha, nàng đã cân nhắc: ”bên tình bên hiếu bên

nào nặng hơn” và rồi để lời thệ hải minh sơn/làm con tr“ ớc phải đền ơn sinh thành”

Sau này cũng thế bao giờ Kiều cũng phải suy nghĩ rất nhiều nhng dờng nh ở đây Kiều không hề so đo, tính toán nàng nghĩ đến và làm rất mau chóng Phải chăng nàng cảm nhận sự gấp gáp của thời gian, biết mình không thể dùng dằng đợc nữa, sớm mai nàng

đã phải từ bỏ tất cả để lên đờng

Câu hỏi: Trong bốn câu cuối của phần thứ nhất Kiều đã thuyết phục em nh thế

nào? ("Ngày xuân em hãy còn dài ” -> ngậm c“ ời chín suối hãy còn thơm lây” )

Yêu cầu: Sau những lời lẽ buộc ràng, để thuyết phục em, Kiều đã dùng đến một loạt

thành ngữ nói lên mối quan hệ thân thiết, ruột rà nh: tình máu mủ / lời nớc non Hay là những thành ngữ chỉ cái chết nh những lời trăng trối: thịt nát xơng mòn / ngậm cời

chín suối

Đó là lời lẽ có sức mạnh lay động tình cảm, lòng trắc ẩn của con ngời nhất là những ngời thân Nàng hiểu thấu cảm giác và tình cảnh thiệt thòi của ngời em gái

Nh-ng troNh-ng tình cảnh éo le ấy, một mình Kiều cũNh-ng khôNh-ng gánh nỗi Nh-nghĩa tình với chàNh-ng Kim, hơn bao giờ hết nàng cần sự sẻ chia của Thúy Vân Trong ý thức nàng đây là hành động duy nhất mà nàng có thể làm cho tình yêu, cho Kim Trọng Cho nên nàng

đã dùng tất cả nỗi thống khổ của đời mình và những lời lẽ thuyết phục nhất để thuyết phục Vân

Câu hỏi: Bên cạnh việc thuyết phục Thuý Vân, lời nói của Kiều còn thể hiện điều

gì?

Yêu cầu: Ngoài chuyện thuyết phục, lời của Kiều còn cho ta thấy sự cảm nhận của nàng về bi kịch số phận, bi kịch tình yêu, một cách sâu sắc Đó là sự tự ý thức sâu sắc

về thân phận hồng nhan- bạc mệnh Nhng đặc biệt nhất, ở đây lời của nàng thể hiện

nỗi đớn đau tột cùng trớc sự tan vỡ của tình yêu Đó là tiếng nói thơng thân xót phận của một ngời con gái tha thiết với tình yêu

Câu hỏi: Để diễn tả nỗi đau này của Kiều tác giả sử dụng những phơng tiện nghệ

thuật nào?

Yêu cầu: Sự cộng hởng của điệp ngữ khi gặp, khi ngày, khi đêm ,“ ” và âm điệu thơ luyến láy, nhịp điệu thơ gấp gáp, hình ảnh thơ tơng phản gay gắt khi Kiều nhắc lại kỷ niệm tình yêu tha thiết đã diễn giải ý thức sâu sắc của Kiều về sự ngắn ngủi mong manh của hạnh phúc giữa cuộc đời dâu bể Tất cả đã làm nổi bật cái bi kịch oan trái

của cuộc đời Kiều: Khát khao hạnh phúc thì vô biên (quạt ớc, chén thề)>< hiện thực

đời sống tàn nhẫn, khủng khiếp (sóng gió bất kì, giữa đờng đứt gánh) đã biến hạnh

phúc thành chốc lát, tất cả chỉ còn là sự xót xa nuối tiếc khôn nguôi

Câuhỏi: Sau những lời thuyết phục em, việc làm tiếp theo của Kiều là gì?

Yêu cầu: Việc làm tiếp theo của Kiều là trao kỉ vật cho em

Câu hỏi: Tâm trạng mâu thuẫn của Kiều khi trao duyên cho em đợc tác giả diễn

tả nh thế nào?

Yêu cầu: Những vật minh chứng cho tình yêu sâu nặng của Kim Kiều ''chiếc thoa - ” kỉ

niệm khởi đầu giao duyên, bức tờ mây''- ” ghi lời thề ớc, giờ đây Kiều trao lại cho em, Vân đã nhận lời, việc đền ơn Kim Trọng đã xong Thế mà, Kiều vẫn không thể thanh

thản, nàng vẫn cố níu kéo bằng lời dặn vật này của chung“ ” Không hề có một từ ngữ nào miêu tả trực tiếp nội tâm nhân vật, nhng sự dùng giằng khi trao kỷ vật của Kiều lại

gợi dậy cho ta những cảm nhận về tâm trạng tiếc nuối, vò xé của nàng Cái thần của

đoạn thơ là ở chỗ: Trao duyên mà chẳng trao đợc tình! Đau khổ vô tận! Cao đẹp vô ngần!

Vậy ra phần một của đoạn trích không chỉ thể hiện sự "sắc sảo" của Kiều trong việc

thuyết phục Thúy Vân trả nghĩa chàng Kim Bởi nếu chỉ là thuyết phục Vân thì bốn câu đầu đã hoàn thành viên mãn ở đó bao gồm cả việc trao gửi, có cả hoàn cảnh éo le

"giữa đờng đứt gánh tơng t" buộc Kiều phải nhờ cậy, có ngời nhận lời gửi gắm Nhng

Kiều đã giãi bày rất dài dòng, hành động, lời nói của nàng không chỉ chịu sự chỉ đạo

của lý trí mà còn do những cảm nhận về cảnh ngộ của bản thân trong hiện tại đã tạo ra

những khủng hoảng nội tâm sâu sắc Cơn bão lòng nàng trào dâng không kìm giữ nổi

Chúng ta thấy trong đoạn thơ xuất hiện hai dòng chảy: một dòng chảy của lý trí và

một dòng chảy của tâm trạng.

Mạch ngầm đầy d ba đó biểu hiện sâu sắc cái nhìn cảm thông nhân đạo của Nguyễn Du trớc bi kịch cuộc đời Kiều Đồng thời việc khám phá đợc những rung động tinh vi trong tâm hồn nhân vật nh thế, chứng tỏ nhà thơ là một kì tài trong việc phân tích nội tâm nhân vật

b.P hần t hứ h ai:

Giáo viên cần hớng dẫn cho học sinh thấy đợc diễn biến tâm trạng của nhân vật từ phần thứ nhất đến phần thứ hai bằng câu hỏi có tính chất gợi ý nh sau :

Câu hỏi: Nếu phần 1 tâm trạng của Kiều chủ yếu đợc thể hiện qua sự cảm nhận cái

hiện tại ngắn ngủi thì ở phần này tâm trạng nàng đợc biểu hiện qua dòng TGNT

nh thế nào ?

Yêu cầu: Trong phần một, Kiều phải dùng lý trí kìm nén cảm xúc để phân tích, trao duyên cho em nhng khi nỗi đau nhân lên hai lần, dồn lại sau gần một đêm thức trắng, càng bị đẩy tới cao trào thì lý trí không còn đủ sức kìm giữ đợc cảm xúc.Tâm trạng đó của Kiều đợc biểu hiện bằng những lời nói, hành động của nàng lồng trong sự cảm

nhận thời gian đồng hiện: quá khứ - hiện tại - tơng lai

Câu hỏi : Sau khi trao duyên Kiều cảm nhận hiện tại của mình nh thế nào?

Yêu cầu : Nhìn lại hiện tại Kiều chỉ thấy mất mát: Duyên đã trao, tình yêu không còn,

hạnh phúc chỉ là con số không tròn trĩnh, hiện tại đã trở thành thời điểm phân chia,

ngã ba đờng của số phận để nhân vật quay nhìn vào quá khứ, soi rọi vào tơng lai.

Trong cái nhìn hớng vọng ấy, Kiều thấy hạnh phúc của em khi đã "nên vợ nên chồng" với chàng Kim, cha bao giờ nh bây giờ nàng cảm nhận rõ nét thân phận kẻ "mệnh

bạc", kẻ bị "mất ngời" đầy chua xót, đó là niềm tự thơng khắc khoải, vô bờ.

Câu hỏi : Song hành với việc nhìn thấy tơng lai đó diễn biến tâm lý trong Kiều nh

thế nào?

Yêu cầu : “Kiều có lẽ là nhân vật suy nghĩ về tơng lai nhiều nhất trong các truyện

Nôm ” (Trần Đình Sử).Từ thực tại đắng cay - liên tởng tới một tơng lai bất hạnh, Kiều

chỉ biết bấu víu vào kỷ niệm của ngày gặp gỡ hẹn thề, "phím đàn với mảnh hơng

nguyền ” nhng tất cả đã không còn Hai từ "ngày xa" đã đẩy lùi cái kỷ niệm êm đềm ngày nào vào quá khứ xa xôi, vời vợi Nớc chảy hoa trôi, cái ngày nay phút chốc đã là

cái ngày xa, cả đêm trăng thề nguyền lung linh h ảo, những gì đẹp đẽ, quý giá nhất đã tuột khỏi bàn tay Quá khứ không thể vãn hồi, nàng đành tìm đến với tơng lai

Câu hỏi : Tơng lai hiện lên trong dự cảm của Kiều nh thế nào ?

Yêu cầu : Nhng tơng lai trớc mắt Kiều thật thê thảm, nàng tởng tợng ra cảnh mình đã

là ngời của thế giới bên kia, hồn tả tơi bay vật vờ theo gió, không sao siêu thoát đợc

bởi ''còn mang nặng lời thề.”Còn gì có thể gây lòng thơng cảm hơn là gợi lên những

hình ảnh của h vô? Nội dung dự cảm của Kiều là sự lặp lại một kiếp Đạm Tiên trong

đời mình Mô típ chiêu hồn, gọi hồn của Nguyễn Du không phải đến đây ta mới bắt

gặp, phải chăng điều ấy cho thấy nhà thơ quan tâm nhiều đến sự oan ức trong cái chết của những ngời bất hạnh.(một phơng diện độc đáo của chủ nghĩa nhân đạo Nguyễn

Du) Cũng''lò hơng ấy",''tơ phím này" nhng ngời so tơ, đốt lò không còn là Kiều và

Kim của ngày xa Tuy Kiều tự nguyện hi sinh nhng vẫn ý thức mình bị oan uổng Kiều

ví mình nh chàng Trơng Chi thủa nào mang nặng khối tình xuống Tuyền đài chỉ có sự

thấu hiểu của ngời ngày xa mới có thể hoá giải nỗi oan tình Nợ tình cha trả cho ai/

Khối tình mang xuống tuyền đài cha tan; nàng khẩn cầu niềm an ủi để xoa dịu nỗi

đau r “ ới xin chén nớc cho ngời thác oan” Nhng e rằng, so với Trơng Chi, Kiều còn

khổ hơn, nàng cha thể chết, không thể chết, 15 năm cay cực lên thác xuống ghềnh

đang đợi sẵn ngời bạc mệnh

Câu hỏi: Dòng thời gian ở đây có gì đặc biệt ?

Yêu cầu: Không phải là dòng thời gian tuyến tính khách quan, nhịp độ thời gian ở

đây có sự hồi hoàn giữa hiện tại, quá khứ, tơng lai trong một sat-na của cuộc đời.

Giữa một không khí linh thiêng (đốt lò hơng, so tơ phím) ngay cả giọng thơ cũng đổi khác, hình ảnh, âm điệu chập chờn thần linh ma mị (gió hiu hiu, hơng khói, ngọn cỏ, lá

cây, hồn oan ), thời điểm không xác định (mai sau, bao giờ) Mâu thuẫn không những

cha hề đợc giải, mà cơ hồ lại thắt chặt thêm mấy lần Kiều rơi vào tột cùng bi kịchvới một tâm trạng khổ đau khủng hoảng

Câu hỏi: Nhận xét của em về nghệ thuật miêu tả nội tâm của nhà thơ?

Yêu cầu: Nếu nói Nguyễn Du là nghệ sĩ tài hoa bậc thầy về miêu tả tâm lý nhân vật, thì đoạn này là đoạn tiêu biểu, thần tình nhất Với việc xây dựng dòng thời gian tâm lý,

tác giả đã làm nổi bật thế giới nội tâm đầy mâu thuẫn của Kiều Đoạn thơ là một cơn khủng hoảng, bão tố trong lòng con ngời tội nghiệp Thúy Kiều: lo âu, bứt rứt, khắc khoải lẫn nuối tiếc, chua xót, lỡ làng… Nàng gần nh mất hết ý thức về không gian, thời gian Vì thế thời gian ở đây không tuân theo thời gian khách quan mà nó có một nhịp độ riêng thẫm đẫm cảm xúc, tâm trạng Điều đặc biệt này giúp nhà thơ nhập sâu vào nội tâm nhân vật đồng cảm với những biến đổi tinh vi của tâm hồn nàng Trong nỗi

đau vô bờ bến khi tình yêu đã mất, Kiều chìm vào một dòng thời gian ảo, Kiều nh nửa tỉnh nửa mê đang nói chuyện cùng Vân nàng bỗng nh nói chuyện với mình

Câu hỏi : Tâm trạng của Kiều đợc thể hiện rõ nhất qua từ ngữ nào?

Yêu cầu: Tâm trạng Kiều thể hiện rõ nhất qua từ bây giờ“ ” Nó nh một cái bản lề khép

mở hai thế giới của đời Kiều Một nửa trong quá khứ êm đềm tr“ ớng rủ màn che”, một

nửa là hiện tại bi thơng mà diễn tiến sẽ là tơng lai mệnh bạc“ ” Cái giới hạn chia đời

Kiều thành hai nửa đó chính là bi kịch trao duyên

Câu hỏi: Sau khi trao duyên, đối diện với bi kịch "bây giờ trâm gãy, gơng tan tâm”

trạng Kiều nh thế nào?

Yêu cầu: Trâm gãy gơng tan là hình ảnh nỗi đau của tình duyên tan vỡ Kiều nh thấy

mình là cánh hoa lìa cành, mặc dòng nớc trôi, không làm chủ đợc mình.Tâm trạng Kiều có sự đột biến Nàng chìm tới đáy của sự chiêm nghiệm cá nhân, của nỗi đau cuộc đời Lời của Kiều có một loạt những thành ngữ diễn tả cái tan vỡ, bất hạnh, cái

nổi trôi vô định của số phận trâm gãy gơng tan/ tơ duyên ngắn ngủi/ phận bạc nh vôi/

nớc chảy hoa trôi Nàng quên hết xung quanh, chỉ còn khóc cho mình, khóc cho mối

tình định dày công vun xới sao mà ngắn ngủi Hiện tại đẩy nàng xuống tận cùng bi kịch, nỗi đau này không thể chia sẻ cùng ai, chỉ có chàng Kim là ngời duy nhất có thể chia sẻ vì thế từ sự tự thơng mình Kiều tìm đến chàng Kim và bóng hình chàng Kim xuất hiện trong sự tởng tợng của Kiều Đang đối mặt cùng Thuý Vân thế mà Kiều d-ờng nh vợt qua cả không gian thời gian để cùng tâm sự với chàng Kim Đó là tiếng

than chua xót cho một số phận, là tiếng kêu đứt ruột cho một mối tình:

Trăm nghìn gửi lạy tình quân….

Nát thân bồ liễu đền nghì trúc mai

Từ một cái lạy ở đầu đoạn thuần thể hiện sự biết ơn, để buộc ràng đến trăm nghìn cái vọng vái này, đó là cái bái lạy vĩnh biệt tức tởi, nghẹn ngào, tạ lỗi…Nàng gọi tên

chàng bằng tiếng nấc nghẹn ngào nh trong cơn mê sảng Ôi“ Kim lang hỡi Kim lang/

Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây ” Những gì đã lo cho chàng Kim chỉ làm nàng yên tâm trong khoảng khắc, nàng vẫn mang nặng trong lòng mình nỗi mặc cảm tội lỗi

* Giáo viên đặt câu hỏi để học sinh tổng kết các ph ơng diện nội dung và nghệ thuật của đoạn trích, từ đó rút ra những giá trị về mặt nội dung t t ởng và những thành công nghệ thuật của đoạn trích

Câu hỏi: Nhận xét của em về diễn biến tâm trạng nhân vật trong màn trao duyên“ ”

vừa phân tích ở trên?

Yêu cầu: Nguyễn Du đã hình dung trạng thái tâm lý của Kiều Con chim sắp chết thì lời kêu thơng, mối tình sắp mất thì lời thê thảm Toàn bộ đoạn thơ là nỗi lòng đau đớn tan nát của Kiều Lời trao duyên nhng nh một lời trăng trối, vĩnh biệt Trớc lời trao là tình của mình, sau khi trao mình đã trắng tay Trớc khi trao mình là ngời còn sống, sau khi trao mình cầm bằng nh đã chết Trớc khi trao Kiều sống với hiện tại, khi trao Kiều vừa sống với quá khứ và hiện tại, nhng trao xong nàng chỉ sống với tơng lai h vô Phải

trở về hiện tại là lúc đau đớn, tan nát đến chết ngất: Cạn lời hồn ngất máu say/ Một hơi

lặng ngắt đôi tay giá đồng Điều ấy thể hiện sự chuyển biến của tâm trạng Thúy Kiều

mà nỗi đau đớn cứ tăng lên mãi

Câu hỏi : Em hãy nhận xét nghệ thuật xây dựng dòng thời gian tâm lý của tác giả

trong đoạn trích?

Yêu cầu: “Cảm hứng chủ đạo của Nguyễn Du là ở chỗ sáng tạo ra trong tác phẩm

một thời gian con ngời.”(Trần Đình Sử) Hãy thử xét những truyện Nôm đơng thời, nếu

đi sâu vào những tác phẩm nh “Chinh phụ ngâm” (Đặng Trần Côn-Đoàn Thị Điểm) hay “Cung oán ngâm” (Nguyễn Gia Thiều) chúng ta cũng thấy ở trong những tác

phẩm này có sự xuất hiện của thời gian nh đêm năm canh lần n“ ơng vách quế” đêm“

năm canh trông ngóng lần lần” rồi “Khuya sớm” hay “khắc giờ đằng đẵng nh niên”

song đó chỉ là yếu tố thời gian mang tính chất tợng trng, đợc dùng với nghệ thuật tả cảnh ngụ tình lấy cái bên ngoài để chỉ cái bên trong chứ cha có cái nhìn thời gian tâm

lý nh ở Truỵên Kiều của Nguyễn Du ở Truyện Kiều thời gian dừng lại ở hiện tại của

những sự biến, quay về với quá khứ, hay nới rộng vào tơng lai tất cả đều là thế giới nội tâm của nhân vật đối lập với thế giới khách quan Cách cảm thụ thời gian nh thế chứng

tỏ nhà thơ đã biết nhìn nhân vật theo điểm nhìn của nhân vật, nhìn nhân vật từ bên trong giúp tác giả thể hiện đợc những diễn biến đa dạng, phức tạp của thế giới tâm

trạng nhân vật (Chính vì thế ngôn ngữ trongTruyện kiều không chỉ là ngôn ngữ tác giả

mà còn là ngôn ngữ nhân vật, ngôn ngữ nữa trực tiếp, đa thanh.) Nhờ đó, nhà thơ đi xa

hơn các tác phẩm truyện Nôm cùng thời

Đoạn trích đã thể hiện một quan niệm rất đẹp về tình yêu: yêu không phải chỉ

là vì mình mà còn vì hạnh phúc của ngời mình yêu Qua đó cho ta thấy đợc sâu sắc khát vọng hạnh phúc, khát vọng tình yêu cũng nh nỗi đau đớn xót xa của một con

ng-ời, một số phận và cũng là của mọi cuộc đng-ời, mọi con ngời trong một xã hội Đó chính

là giá trị nhân đạo cao cả của đoạn trích Đặc biệt những đột phá nghệ thuật của Nguyễn Du đã thể hiện một năng lực thấu hiểu con ngời qua việc miêu tả tâm lý nhân vật Điều đó khẳng định tài năng, vị trí của ông trong nền văn học dân tộc, cũng nh thể

hiện tâm huyết của một con ngời mà “Nỗi đau anh trùng với nỗi đau nhân loại Mợn

câu Kiều hóa thạch cuộc đời riêng” (Chế Lan Viên)