Giải pháp giảm nghèo bền vững theo hướng tiếp cận đa chiều trên địa tại xã lương phú huyện phú bình tỉnh thái nguyên

Được sự giới thiệu của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Kinh tế & Phát triển nông thôn - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, em đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Giải pháp giả

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

HỨA VĂN KỲ

Tên đề tài:

GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG THEO HƯỚNG TIẾP CẬN ĐA CHIỀU TẠI XÃ LƯƠNG PHÚ - HUYỆN PHÚ BÌNH - TỈNH THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính Quy Chuyên ngành : Phát triển nông thôn Khoa : Kinh tế & Phát triển nông thôn Khoá học : 2012 - 2016

Thái Nguyên, năm 2016

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

HỨA VĂN KỲ

Tên đề tài:

GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG THEO HƯỚNG TIẾP CẬN ĐA CHIỀU TẠI XÃ LƯƠNG PHÚ - HUYỆN PHÚ BÌNH - TỈNH THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành : Phát triển nông thôn Lớp : K44 - PTNT

Khoa : Kinh tế & Phát triển nông thôn Khoá học : 2012 - 2016

Giảng viên hướng dẫn : TS Bùi Đình Hoà

Thái Nguyên, năm 2016

LỜI CẢM ƠN

Thực tập tốt nghiệp được xem là khâu quan trọng giúp sinh viên củng

cố kiến thức tiếp thu được trên giảng đường và hoàn thiện chương trình đào tạo Đại học Đây cũng là cơ hội để sinh viên tiếp cận với thực tế nghề nghiệp, kết hợp với các kiến thức đã học trong nhà trường để hoàn thiện

kỹ năng trong công việc, tích lũy kinh nghiệm làm hành trang phục vụ cho công việc hiện tại và sau này khi ra trường

Được sự giới thiệu của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Kinh tế & Phát triển nông thôn - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, em

đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Giải pháp giảm nghèo bền vững theo hướng

tiếp cận đa chiều trên địa tại xã Lương Phú - huyện Phú Bình - tỉnh Thái Nguyên ” Có được kết quả này em xin chân thành cảm ơn thầy giáo TS Bùi

Đình Hoà đã tận tình giúp đỡ em trong suốt thời gian thực tập và hoàn thành khoá

luận tốt nghiệp

Em xin chân thành cảm ơn các bác, các cô, các chú và các anh chị công tác

tại UBND xã Lương Phú đặc biệt là anh Lương Văn Hữa, anh Nguyễn Xuân Quỳnh đã tạo điều kiện để em có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao và cung

cấp đầy đủ các số liệu cần thiết phục vụ cho quá trình nghiên cứu đề tài

Trong quá trình thực hiện khoá luận tốt nghiệp em đã cố gắng nghiên cứu nhưng do kinh nghiệm và kiến thức còn hạn chế nên không tránh khỏi những sai sót và khiếm khuyết Em rất mong được sự tham gia đóng góp ý kiến từ phía các thầy giáo, cô giáo và các bạn sinh viên để khoá luận của em được hoàn thiện hơn nữa

Em xin chân thành cảm ơn !

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2016

Sinh viên

Hứa Văn Kỳ

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Quy định về chuẩn nghèo đói (theo tiêu chí quốc gia) 9

Bảng 2.2: Các tiêu chí sử dụng đo lường trong MPI 12

Bảng 2.3: Xác định nghèo đa chiều ở Việt Nam 16

Bảng 3.1: Chỉ tiêu số lượng mẫu điều tra 28

Bảng 4.1: Thực trạng sử dụng đất của xã Lương Phú năm 2015 33

Bảng 4.2: Kết quả sản xuất các ngành kinh tế của xã Lương Phú

năm 2013 - 2015 38

Bảng 4.3: Tình hình thu nhập bình quân của xã Lương Phú qua các

năm 2013 - 2015 39

Bảng 4.4: Tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo trong xã các năm 2013 - 2015 41

Bảng 4.5: Mức độ thiếu hụt tiếp cận về giáo dục 43

Bảng 4.6: Mức độ thiếu hụt tiếp cận về y tế 44

Bảng 4.7: Mức độ thiếu hụt tiếp cận về nhà ở 46

Bảng 4.8: Mức độ thiếu hụt tiếp cận về điều kiện sống 47

Bảng 4.9: Mức độ thiếu hụt tiếp cận về thông tin 48

Bảng 4.10: Tổng hợp mức độ thiếu hụt các chỉ số đo lường tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản 50

Bảng 4.11: Tổng hợp ngưỡng thiếu hụt đa chiều của các hộ điều tra 52

Bảng 4.12: Tỷ lệ hộ nghèo tính theo thu nhập năm 2015 52

Bảng 4.13: Tỷ lệ hộ nghèo qua cách tiếp cận đa chiều tại xã Lương Phú

năm 2015 54

Bảng 4.14: So sánh tỷ lệ hộ nghèo qua tiếp cận nghèo đa chiều so với nghèo đơn chiều năm 2015 55

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

UNDP Báo cáo phát triển con người

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC BẢNG ii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iii

MỤC LỤC iv

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu của đề tài nghiên cứu 2

1.2.1 Mục tiêu chung của đề tài 2

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 3

1.3 Ý nghĩa của đề tài 3

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học 3

1.3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn 3

1.4 Bố cục của đề tài 4

PHẦN 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5

2.1 Cơ sở lý luận 5

2.1.1 Khái niệm nghèo 5

2.1.2 Chuẩn mực xác định nghèo đói 7

2.1.2.1 Chuẩn mực xác định nghèo đói trên thế giới: 7

2.1.2.2 Xác định tiêu trí chuẩn nghèo của Việt Nam: 8

2.1.3 Khái niệm nghèo đa chiều 10

2.1.4 Chuẩn nghèo đa chiều 11

2.1.5 Các quan niệm về giảm nghèo bền vững 18

2.1.6 Các khía cạnh của đói nghèo 20

2.2 Cơ sở thực tiễn 23

2.2.1 Đặc điểm nghèo đói ở nước ta 23

PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU 26

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 26

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu 26

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu 26

3.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 26

3.3 Nội dung nghiên cứu 26

3.4 Câu hỏi nghiên cứu 27

3.5 Phương pháp nghiên cứu 27

3.5.1 Chọn điểm nghiên cứu 27

3.5.2 Phương pháp điều tra thu thập số liệu 27

3.5.2.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp 27

3.5.2.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp 27

3.5.3 Phương pháp phân tích số liệu 29

3.5.3.1 Phương pháp so sánh 29

3.5.3.2 Phương pháp thống kê mô tả 30

3.5.3.3 Phương pháp Swot 30

PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 31

4.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 31

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 31

4.1.1.1 Vị trí địa lý 31

4.1.1.2 Khí hậu, thủy văn 31

4.1.1.3 Điều kiện về đất đai và tình hình sử dụng đất của xã Lương Phú 32

4.1.2 Điều kiện kinh tế - văn hóa - xã hội của xã Lương Phú 34

4.1.2.1 Thực trạng dân số và lao động 34

4.1.2.2 Thực trạng phát triển cơ sở hạ tầng, giao thông 34

4.1.2.3 Văn hóa - xã hội, thể dục - thể thao và môi trường 36

4.1.2.4 Điều kiện kinh tế 37

4.1.3 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã Lương Phú - huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 40

4.1.3.1 Những thuận lợi 40

4.1.3.2 Những khó khăn, hạn chế 40

4.2 Thực trạng nghèo của xã Lương Phú 41

4.2.1 Tình hình nghèo đói của xã Lương Phú 41

4.2.2 Tình hình nghèo đa chiều của các hộ điều tra 42

4.2.2.1 Giáo dục 43

4.2.2.2 Y tế 44

4.2.2.3 Nhà ở 45

4.2.2.4 Điều kiện sống 47

4.2.2.5 Tiếp cận thông tin 48

4.2.2.6 Mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản 49

4.2.2.7 Ngưỡng thiếu hụt đa chiều 51

4.2.3 Đánh giá nghèo thông qua tiếp cận đơn chiều 52

4.2.4 Đánh giá thực trạng nghèo theo cách tiếp cận đa chiều 53

4.2.5 So sánh tỷ lệ hộ nghèo của phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều với nghèo đơn chiều 55

4.2.6 Nguyên nhân nghèo đa chiều và những lỗ hổng khi đánh giá

nghèo đa chiều 56

4.2.6.1 Nguyên nhân chủ quan 56

4.2.6.2 Nguyên nhân khách quan 57

4.2.6.3 Nguyên nhân cụ thể đối với các dịch vụ xã hội cơ bản bị thiếu hụt 58

4.2.6.4 Những phát hiện, những lỗ hổng trong đánh giá nghèo đa chiều 60

4.2.7 Phân tích SWOT đối với quá trình giảm nghèo bền vững 62

4.2.8 Giải pháp giảm nghèo bền vững tại xã Lương Phú - huyện Phú Bình-

tỉnh Thái Nguyên 64

4.2.8.1 Giải pháp chung 64

4.2.8.2 Giải pháp cụ thể cho từng nhóm hộ 65

PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 70

5.1 Kết luận 70

5.2 Kiến nghị 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN 1

MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Nghèo là một trong những vấn đề gay gắt và mang tính toàn cầu, còn trầm trọng hơn khi nó vẫn còn tồn tại trên phạm vi vô cùng rộng lớn Nghèo

là nỗi bất hạnh của nhiều người , là nghịch lý trên con đường phát triển chung của xã hội Trong mô ̣t thời gian khá dài chúng ta thường nói về nghèo như là

mô ̣t bô ̣ phâ ̣n dân chúng , những người có mức thu nhâ ̣p trung bình thấp hơn 1USD (quy đổi)/ngày vào những năm 90 của thế kỷ 20 và hiện giờ là nhỏ hơn 2USD/ngày/ngườ i theo tiêu chuẩn của Ngân hàng Thế giới (WB) Như vâ ̣y, rõ ràng chúng ta chỉ nhìn vào các con số để đánh giá nghèo mà đã vô tình quên đi các nguyên n hân gây ra nghèo , trong đó quan tro ̣ng nhất là “sự bất bình đẳng” và “chênh lệch quyền lực” giữa các cá nhân và giữa các nhóm người trong xã hô ̣i Nếu nghĩ nghèo dưới góc độ kinh tế, tài chính thì phải chăng để xoá nghèo, chúng ta chỉ việc tập trung nâng cao vốn kinh tế, tài chính làm cho người nghèo tăng trưởng về thu nhập?

Dựa trên quan điểm này , khái niệm “nghèo đa chiều” đã ra đời trong đó xác định rõ nghèo không hẳn chỉ là đói ăn , thiếu uống hoă ̣c thiếu các đi ều kiê ̣n sống, sinh hoa ̣t khác mà nghèo đói còn được gây ra bởi các rào cản về xã

hô ̣i và các tác nhân khác ngăn chă ̣n những cá nhân hoă ̣c cô ̣ng đồng tiếp câ ̣n đến sức khỏe, giáo dục và mức sống

Trong những năm gần đây xã Lương Phú đã áp dụng nhiều các giải pháp giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và đạt được những thành tựu nhất định Tỷ lệ người dân được tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản, cơ sở hạ tầng được cải thiện rõ rệt, đời sống người nghèo được nâng cao, tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể Kết quả giảm nghèo tuy đạt được những mục tiêu đề ra nhưng chưa

thực sự bền vững Tỷ lệ hộ cận nghèo, hộ nghèo phát sinh còn lớn, tư tưởng trông chờ, ỷ lại không muốn thoát nghèo còn diễn ra phổ biến ở một bộ phận người dân, chênh lệch người nghèo giữa các vùng và giữa các đối tượng còn lớn, số hộ đã thoát nghèo nhưng mức thu nhập nằm sát với mức chuẩn nghèo, nguy cơ tái nghèo cao Do vậy, cần có một chương trình thoát nghèo một cách nghiêm túc và khoa học Chúng ta không nên nhìn nghèo chỉ với một khía cạnh đó là theo thu nhập, không xem nghèo là một hiện tượng đơn lẻ mà là hiện tượng đa khía cạnh, phức tạp, chồng chéo bao gồm nhiều yếu tố khác nhau Phương pháp đo lường nghèo đổi từ đơn chiều (theo thu nhập) sang đa chiều để tăng độ bao phủ chính sách tới các đối tượng Vấn đề cấp thiết cần được đề ra là nghiên cứu, phân tích, đánh giá nghèo một cách đúng đắn, từ đó đưa ra các phương pháp để phát huy các thế mạnh và hạn chế các thế yếu, nhằm đưa xã Lương Phú thoát nghèo bền vững

có hiệu quả Hiện nay, các nghiên cứu trong nước về nghèo đa chiều hầu như chưa

có Vì vậy, để hệ thống hóa cũng như đánh giá được thực trạng nghèo theo hướng

đa chiều là rất cần thiết

Xuất phát từ thực tiễn đó, tôi thực hiện đề tài: “Giải pháp giảm nghèo

bền vững theo hướng tiếp cận đa chiều tại xã Lương Phú - huyện Phú Bình - tỉnh Thái Nguyên "

1.2 Mục tiêu của đề tài nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu chung của đề tài

Trên cơ sở đánh giá thực trạng nghèo tại xã Lương Phú - huyện Phú Bình - tỉnh Thái Nguyên, thông qua tiếp cận nghèo đa chiều đưa ra phân tích, đánh giá nghèo một cách chính xác Từ đó rút ra các giải pháp cụ thể nhằm giảm nghèo bền vững tại xã Lương Phú - huyện Phú Bình - Tỉnh Thái Nguyên

- Những thuận lợi và khó khăn, cơ hội và thách thức trong giảm nghèo bền vững

- Đề xuất được các giải pháp nhằm giảm nghèo bền vững tại xã Lương Phú

1.3 Ý nghĩa của đề tài

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học

- Nghiên cứu đề tài là cơ sở cho sinh viên vận dụng sáng tạo những kiến thức đã học vào thực tiễn và là tiền đề quan trọng để sinh viên thấy được những kiến thức cơ bản cần bổ sung để phù hợp với công việc thực tế sau này

- Nghiên cứu đề tài này nhằm nâng cao tính tự giác, chủ động học tập, nghiên cứu của sinh viên Nâng cao tinh thần tìm tòi, học hỏi, sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức vào tổng hợp, phân tích, đánh giá tình hình và định hướng những ý tưởng trong điều kiện thực tế

- Đây là khoảng thời gian để mỗi sinh viên có cơ hội được thực tế vận dụng kiến thức đã học vào lĩnh vực nghiên cứu khoa học và làm nền cho việc xuất phát những ý tưởng nghiên cứu khoa học sau này

1.3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn

- Từ kết quả nghiên cứu đề tài sẽ góp một phần vào bản báo cáo giải pháp giảm nghèo bền vững theo hướng tiếp cận đa chiều tại phường Phan Đình Phùng Ngoài ra, từ những phát hiện trong quá trình nghiên cứu có thể cho phường một cái nhìn tổng thể cũng như chi tiết hơn về thực trạng nghèo

của phường Qua đó, phần nào giúp định hướng những kiến nghị lên cơ quan quản lý cấp trên kịp thời đưa ra những giải pháp nhằm giúp xã Lương Phú giảm nghèo bền vững

1.4 Bố cục của đề tài

Phần 1: Mở Đầu

Phần 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

PHẦN 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Khái niệm nghèo

Việt nam thừa nhận quan điểm về đói nghèo của Hội nghị chống đói nghèo khu vực Châu Á - Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Kok - Thái Lan vào tháng 9/1993 Khái niệm đói nghèo được thể hiện như sau:

“Nghèo là tình trạng của một bộ phận dân cư không được hưởng và

thoả mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà các nhu cầu này đã được

xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán của từng vùng, từng địa phương và phong tục ấy được xã hội thừa nhận” (Nguyễn Thị Bình và cs,2006) [1]

Nói một cách cụ thể hơn, nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư có mức sống ở mức tối thiểu, không thoả mãn nhu cầu cơ bản của con người Nhu cầu cơ bản ở đây chính là cái thiết yếu, cái tối thiểu để duy trì sự tồn tại của con người Nhu cầu ăn, mặc, ở, y tế, giáo dục, đi lại, giao tiếp, v.v…

“Đói là một bộ phận của những người nghèo có mức sống dưới mức tối

thiểu như: cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, thu nhập không duy trì cuộc sống” (Nguyễn Thị Bình và cs, 2006) [1]

“Nghèo tuyệt đối là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng

thoả mãn các nhu cầu tối thiểu để duy trì cuộc sống Trên thực tế một bộ phận lớn dân cư nghèo tuyệt đối rơi vào tình trạng đói và thiếu ăn” (Nguyễn Thị

Bình và cs, 2006) [1]

“Nghèo tương đối là tình trạng một bộ phận dân cư có mức sống dưới mức trung bình của cộng đồng tại địa phương” (Nguyễn Thị Bình và cs,

2006) [1]

Nghèo còn được nhận diện ở bốn khía cạnh là không gian, thời gian, môi trường và giới

Về thời gian: Phần lớn người nghèo có mức sống dưới mức được xác định

như một chuẩn nghèo thấp nhất có thể chấp nhận trong một thời gian dài (cũng cần phải bổ sung vào số người này những người nghèo tình thế do thất nghiệp,

do thiên tai, rủi do hay do con người gây ra) (Nguyễn Vũ Phúc, 2012) [3]

Về không gian: Nghèo diễn ra chủ yếu ở nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, v.v…Dù nền kinh tế có phát triển thế nào chăng nữa, thì dân cư

ở các vùng kể trên vẫn rễ bị rơi vào nghèo (Nguyễn Vũ Phúc, 2012) [3]

gia đình, nam giới là chủ nhưng phụ nữ vẫn phải gánh chịu nhiều hơn gánh nặng của nghèo (Nguyễn Vũ Phúc, 2012) [3]

Về môi trường: Hầu hết những người nghèo đều phải sống trong môi

trường khắc nghiệt và xuống cấp nghiêm trọng, bởi vì những người nghèo không đủ khả năng và điều kiện giữ gìn, đảm bảo và cải thiện môi trường sống (Nguyễn Vũ Phúc, 2012) [3]

Tóm lại: Những quan niệm về nghèo đói do các cánh tiếp cận khác nhau nên có những ý kiến khác nhau, nghèo là một khái niệm tương đối và có tính biến đổi Các chỉ số xác định giới hạn nghèo không phải là cứng nhắc và bất biến Nó biến đổi tuỳ theo sự chênh lệch, sự khác biệt giữa các vùng miền quốc gia

2.1.2 Chuẩn mực xác định nghèo đói

2.1.2.1 Chuẩn mực xác định nghèo đói trên thế giới:

Để đánh giá nghèo đói Liên hợp quốc (UNDP) dùng cách tính dựa trên

cơ sở phân phối thu nhập cho từng cá nhân hoặc hộ gia đình trong thời gian nhất định Nó không quan tâm đến nguồn mang lại thu nhập hay môi trường sống của dân cư mà chia đều cho mọi thành phần dân cư Phương pháp tính là: Đem chia dân số của 1 nước, một châu lục hoặc toàn cầu ra làm 5 nhóm, mỗi nhóm có 20% dân số bao gồm: rất giàu, giàu, trung bình, nghèo, rất nghèo Theo cách tính này vào những năm 1990 thì 20% dân số giàu nhất chiếm 82,7% thu nhập toàn thế giới, trong khi 20% người nghèo nhất chỉ chiếm 1,4% thu nhập toàn thế giới

Hiện nay, Ngân hàng thế giới (WB) đưa ra các chỉ tiêu đánh giá mức

độ giàu nghèo của các quốc gia dựa vào thu nhập quốc dân bình quân tính theo đầu người trong một năm với cách tính đó là: Phương pháp Atlas tức là tính theo tỉ giá hối đoái và tính theo USD

Theo phương pháp Atlas, năm 1990 người ta chia mức bình quân của các nước trên toàn thế giới làm 6 loại:

+ Trên 25.000USD/người/năm là nước giàu

+ Từ 20.000 đến dưới 25.000USD/người/năm là nước khá giàu

+ Từ 10.000 đến dưới 20.000USD/người/năm là nước trung bình

+ Từ 2.500 đến dưới 10.000USD/người/năm là nước nghèo

+ Dưới 500USD/người/năm là nước cực nghèo

Cũng theo quan niệm trên Ngân hàng thế giới đưa ra kiến nghị thang nghèo đói như sau:

+ Đối với các nước nghèo: Các nhân bị coi là nghèo khi mà có thu nhập dưới 0.5 USD/ngày

+ Đối với các nước đang phát triển là 1USD/ngày

+ Các nước thuộc châu Mỹ La Tinh và Caribe là 2 USD/ngày

+ Các nước Đông Âu là 4 USD/ngày

+ Các nước công nghiệp phát triển là 14,4, USD/ngày

Vì vậy, các quốc gia đều tự đưa ra chuẩn riêng của mình thong thường

nó thấp hơn thang nghèo đói mà Ngân hàng đưa ra

VD: Mỹ đưa ra chuẩn nghèo là mức thu nhập dưới 16.000 Kcal đối với một hộ gia đình chuẩn(gia đình 4 người) trong một năm tương đương với 11,1 USD/ngày/người

Theo quan điểm chung của nhiều nước, hộ nghèo là hộ có thu nhập dưới 1/3 mức trung bình của xã hội Do đặc điểm của nền KT - XH và sức mua của đồng tiền khác nhau, chuẩn nghèo theo thu nhập (tính theo USD) cũng khác nhau ở từng quốc gia Ở một số nước có thu nhập cao, chuẩn nghèo được khác định là 14USD/người/ngày Trong khi đó chuẩn nghèo của Malaixia là 28USD/người/tháng, Srilanca là 17USD/người/tháng, v.v…Ở Việt Nam GDP bình quân khoảng 600USD/người/năm, nên so diện chung của thế giới nước ta là nước nghèo khó Do đó, không thể lấy mức nghèo của WB

để khác định nghèo của Việt Nam (Nguyễn Vũ Phúc,2012) [3]

2.1.2.2 Xác định tiêu trí chuẩn nghèo của Việt Nam:

- Phương pháp xác định chuẩn nghèo đói theo tiêu chuẩn quốc gia

Bộ lao động - Thương binh và Xã hội là cơ quan thường trực của chương trình XĐGN đã tiến hành rà soát chuẩn nghèo qua các thời kì Lúc đầu, nghèo được xác định dựa trên các chỉ tiêu nhu cầu, sau đó chuyển sang chỉ tiêu thu nhập, kết quả là đã 5 lần công bố chuẩn nghèo đói cho từng giai đoạn khác nhau(bảng 2.1):

Bảng 2.1: Quy định về chuẩn nghèo đói (theo tiêu chí quốc gia) Chuẩn nghèo đói

qua các giai đoạn

Phân loại nghèo đói Mức thu nhập bình

miền núi, hải đảo)

Dưới 15 KG (55.000 đồng)

Nghèo (KV nông thôn, đồng bằng trung du)

Dưới 20 KG (70.000 đồng)

đồng Nghèo (KV nông thôn) Dưới 400.000 đồng Cận nghèo (KV nông thôn) Từ 401.000 - 520.000

đồng

(Nguồn: Bộ LĐ - TB và XH, chương trình mục tiêu quốc gia về XĐGN và

Quyết định số 170/2005/QĐ - TT)

Phương án chuẩn nghèo này đã được đánh giá phù hợp với mức sống

và thu nhập của dân cư nói chung, cũng như thu nhập của 20% nhóm nghèo nhất, đảm bảo được khả năng huy động nguồn lực thực hiện mục tiêu dự kiến

và đáp ứng được yêu cầu từng bước tiếp cận và hội nhập quốc tế

* Tiêu chí xác định chuẩn xã nghèo:

Năm 2002, Bộ thương binh và xã hội có quyết định số: 587/2002/QĐ - BLĐTBXH quy định xã nghèo (ngoài chương trình 135) là xã có đầy đủ tiêu chí sau:

- Có tỷ lệ hộ nghèo từ 25% trở lên

- Chưa có đủ 3 trong 6 hạng mục cơ sở hạ tầng thiết yếu, cụ thể như sau: + Dưới 30% số hộ được sử dụng nước sạch

+ Dưới 50% số hộ được sử dụng điện sinh hoạt

+ Chưa có đường ô tô trung tâm xã, ô tô không đi lại được cả năm + Số phòng học mới đáp ứng được 70% nhu cầu của học sinh hoặc phòng tạm bằng tranh, tre, lứa, lá

+ Chưa có trạm y tế, hoặc có nhưng là nhà tạm

+ Chưa có trợ hoặc trợ tạm

2.1.3 Khái niệm nghèo đa chiều

Theo Tổ chức Liên hợp quốc (UN): “Nghèo là thiếu năng lực tối thiểu

để tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội Nghèo có nghĩa là không có

đủ ăn, đủ mặc, không được đi học, không được khám chữa bệnh, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không được tiếp cận tín dụng Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, không có quyền, và bị loại trừ, dễ bị bạo hành, phải sống trong các điều kiện rủi ro,

không tiếp cận được nước sạch và công trình vệ sinh” (Tuyên bố Liên hợp

quốc, 6/2008, được lãnh đạo của tất cả các tổ chức UN thông qua)

Vấn đề nghèo đa chiều có thể đo bằng tiêu chí thu nhập và các tiêu chí phi thu nhập Sự thiếu hụt cơ hội, đi kèm với tình trạng suy dinh dưỡng, thất học, bệnh tật, bất hạnh và tuyệt vọng là những nội dung được quan tâm trong khái niệm nghèo đa chiều Thiếu đi sự tham gia và tiếng nói về kinh tế, xã hội hay chính trị sẽ đẩy các cá nhân đến tình trạng bị loại trừ, không được thụ hưởng các lợi ích phát triển kinh tế - xã hội và do vậy bị tước đi các quyền con người cơ bản (UN, 2012)

Các khái niệm trên cho thấy sự thống nhất cao của các quốc gia, các nhà chính trị và các học giả với quan điểm nghèo là một hiện tượng đa chiều,

cần được chú ý nhìn nhận là sự thiếu hụt hoặc không được thỏa mãn các nhu

cầu cơ bản của con người

Vì vậy, nghèo đa chiều là tình trạng con người không được đáp ứng ở mức tối thiểu các nhu cầu cơ bản trong cuộc sống

Khái niệm nghèo đa chiều được đề cập ở Việt Nam từ năm 2013 Đo lường nghèo đa chiều cần được áp dụng để dựng nên một bức tranh đầy đủ và toàn diện hơn về thực trạng nghèo ở nước ta Hiện nay Bộ LĐ-TB&XH đang

đề xuất xây dựng bộ tiêu chí nghèo đa chiều, đồng thời rà soát cơ chế, chính sách nhằm thực hiện giảm nghèo theo hướng đa chiều ở Việt Nam

2.1.4 Chuẩn nghèo đa chiều

Chuẩn nghèo đa chiều có thể là một chỉ số không liên quan đến mức thu nhập mà bao gồm các khía cạnh khác liên quan đến sự thiếu hụt các dịch

vụ xã hội cơ bản (Oxfam và ActionAid, 2010: 11) Chỉ số nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Index) của quốc tế, với ba chiều cạnh chính là: y-

tế, giáo dục và điều kiện sống, hiện là một thước đo quan trọng nhằm bổ sung

cho phương pháp đo lường nghèo truyền thống dựa trên thu nhập

Từ năm 2007, Alkire and Foster đã bắt đầu nghiên cứu về một cách thức đo lường mới về nghèo đói, đơn giản nhưng vẫn đáp ứng tính đa chiều

của nghèo đói Cách thức đo lường này đã được UNDP sử dụng để tính toán chỉ số Nghèo đa chiều (MPI) lần đầu tiên được giới thiệu trong Báo cáo Phát triển con người năm 2010 Chỉ số tổng hợp này được tính toán dựa trên 3 chiều nghèo cơ bản là (i) nghèo về Y tế, (ii) nghèo về Giáo dục và (iii) nghèo

về Điều kiện sống với 10 chỉ số về phúc lợi; Chuẩn nghèo được xác định bằng 1/3 tổng số thiếu hụt Đã có một số quốc gia áp dụng phương pháp đo lường nghèo đa chiều để đo lường và giám sát nghèo ở cấp quốc gia dựa trên khung phân tích của Alkire và Foster

Bảng 2.2: Các tiêu chí sử dụng đo lường trong MPI

3 Điều kiện sống 3.1 Điện

3.2 Điều kiện vệ sinh3.3 Nước uống hợp vệ sinh3.4 Sàn nhà

3.5 Nhiên liệu nấu ăn3.6 Sở hữu tài sản

(Nguồn: Báo cáo phát triển con người, UNDP, 2010)

một xếp hạng đơn nhất các quốc gia, các vùng hay các hộ/cá nhân, mặc dù có thể xếp hạng dựa trên từng chiều có thể khác nhau Đồng thời, có thể so sánh giữa các thời điểm khác nhau (Ferreira and Lugo, 2012); Đây là các đặc tính quan trọng để xác định ưu tiên về mặt chính sách cho các cá nhân/hộ hay các vùng và nó cho phép theo dõi vấn đề nghèo theo thời gian cũng như đánh giá tác động về mặt chính sách Thực tế, đây là các tính chất cần có của các chỉ số

đo lường nghèo có tính kỹ thuật

Phương pháp này đã được áp dụng trong phân tích nghèo đói ở nhiều quốc gia; Phương pháp này bắt đầu bằng việc xác định số lượng chiều trong phân tích nghèo đa chiều; Các chiều cơ bản có thể bao gồm y tế, giáo dục, mức sống, vv… Mỗi chiều nghèo này sẽ được đo lường dựa trên các chỉ số

thành phần (kí hiệu I k) Bước tiếp theo là xác định mức thiếu hụt của từng chỉ

số thành phần Khi đã có mức thiếu hụt của từng chỉ số thành phần, Với mỗi

hộ gia đình i, chúng ta sẽ ước lượng điểm thiếu hụt (deprivation score) theo

i w I c

(1)

Trong đó w k là quyền số của chỉ số thành phần I ki , và I ki là giá trị của

chỉ số thành phần k của hộ i, và K là tổng số chỉ số thành phần Các chỉ số thành phần I ki được xác định là các chỉ số nhị phân, với giá trị bằng 1 tương ứng với thiếu hụt về thành phần đấy và bằng 0 tương ứng không thiếu hụt.Giá trị quyền số của chỉ số thành phần phụ thuộc vào số lượng chiều và số lượng

chỉ số thành phần trong từng chiều Giá trị quyền số bằng 1, 1

w

Điểm thiếu hụt c biến động từ 0 đến 1, với giá trị càng cao thể hiện

mức độ thiếu hụt càng lớn của hộ Hộ không bị thiếu hụt ở bất cứ chiều nào sẽ

có giá trị điểm thiết hụt bằng 0, còn hộ bị thiếu hụt ở tất cả các chiều thì có điểm thiếu hụt bằng 1 Để xác định tỷ lệ nghèo đa chiều theo phương pháp

của Alkire và Foster (2007, 2011), chúng ta cần phải xác định ngưỡng nghèo

đa chiều (the poverty cut-off), ký hiệu là L Một hộ gia đình sẽ được xác định

là nghèo nếu như có điểm thiếu hụt lớn hơn chuẩn nghèo, tức làc i L Chẳng hạn Alkire và Foster (2007, 2011) sử dụng ngưỡng nghèo là 1/3, tức là nếu hộ nghèo có điểm thiếu hụt lớn hơn 1/3 thì sẽ coi là hộ nghèo

Sau khi tính được số hộ nghèo đa chiều, chúng ta ước lượng tỷ lệ hộ nghèo đa chiều (còn gọi là chỉ số đếm đầu, ký hiệu là H):

n

q

Trong đó q là số lượng hộ nghèo đa chiều và n là tổng số hộ gia đình Chúng

ta có thể tính tỷ lệ người nghèo bằng cách lấy tổng số người nghèo đa chiều chia cho tổng dân số

Tỷ lệ nghèo đa chiều không phản ánh được mức độ hay độ sâu thiếu hụt của các hộ nghèo Vì hộ thiếu hụt tất cả các chiều cũng như hộ chỉ thiếu hụt 1/L chiều cũng đều được coi là hộ nghèo Tỷ lệ nghèo đa chiều giản đơn không cho thấy được số chiều thiếu hụtcủa các hộ nghèo Chính vì vậy Alkire và Foster (2007, 2011) đề xuất ước tính mức độ tập trung của Nghèo đa chiều A:

q

L c A

n

i i





 1

) (

(3) Trong đó c i (L) là điểm thiếu hút chỉ tính cho hộ nghèo (censored

deprivation score), được tính như sau:

i

c( )  nếu hộ là hộ nghèo đa chiều, c i L

0 ) (L 

c i nếu hộ là hộ không nghèo đa chiều, c i L

Cuối cùng chúng ta tính chỉ số Nghèo đa chiều (còn gọi là chỉ số đếm đầu điều chỉnh), bằng tích của Tỷ lệ nghèo đa chiều H và Mức độ tập trung của nghèo đa chiều A

MPI = H × A (4) Chỉ số MPI này càng cao phản ánh mức độ nghèo đa chiều càng lớn Chỉ số MPI khác với chỉ số đếm đầu H, vì nó không chỉ phản ánh tỷ lệ nghèo

đa chiều mà còn phản ánh mức độ thiếu hụt của người nghèo đa chiều Nói cách khác, theo Alkire và Foster (2007, 2011), thì chỉ số MPI phản ánh tỷ lệ dân số nghèo đa chiều được điều chỉnh theo độ sâu của nghèo đa chiều.[2]

Hiện nay, có 32 quốc gia trên thế giới đã nghiên cứu chuyển đổi và áp dụng phương pháp tiếp cận đo lường nghèo đơn chiều dựa vào thu nhập sang

đo lường nghèo đa chiều nhằm mục đích xác định đối tượng nghèo, đánh giá

và xây dựng các chính sách giảm nghèo và phát triển xã hội (Bộ LĐTB&XH, 2015) Đa số các quốc gia này là các nước đang phát triển với tốc độ giảm nghèo nhanh song chưa bền vững

Chuẩn nghèo trong 5 năm tới (giai đoạn 2015-2020) bao gồm người có thu nhập 700.000 đồng/người/tháng ở nông thôn và 900.000 đồng/người/tháng ở thành thị Bên cạnh đó, chuẩn nghèo đa chiều còn được

sử dụng để khắc phục những điểm yếu của phương pháp nghèo thu nhập đã bộc lộ những bất cập trong bối cảnh hiện nay

Ở Việt Nam, trên cơ sở 5 chiều cạnh nghèo là giáo dục, y tế, nhà ở, điều kiện sống, tiếp cận thông tin, Bộ LĐTB&XH đã xây dựng và đề xuất 10

chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt trong nghèo đa chiều tương ứng là: giáo dục

người lớn, giáo dục trẻ em, khám chữa bệnh, bảo hiểm y tế, nhà ở, nước sạch,

hố xí, dịch vụ viễn thông, tài sản phục vụ tiếp cận thông tin Các chỉ số đo lường này được trình bày trong Bảng 2.3 dưới đây:

Bảng 2.3: Xác định nghèo đa chiều ở Việt Nam Chiều

nghèo Chỉ số đo lường Mức độ thiếu hụt Cơ sở pháp lý

từ năm 1986 trở lại không tốt nghiệp trung học cơ

sở và hiện không đi học

Hiến pháp 2013

NQ 15/NQ-TW Một số vấn đề chính sách

xã hội giai đoạn

2012-2020

Nghị quyết số 41/2000/QH (bổ sung bởi Nghị định số

88/2001/NĐ-CP)

1.2 Tình trạng đi

học của trẻ em

Hộ gia đình có ít nhất 1 trẻ em trong độ tuổi đi học (5 - 14 tuổi) hiện không đi học

Hiến pháp 2013

Luật Giáo dục 2005 Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em

NQ 15/NQ-TW Một số vấn đề chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020

chấn thương nặng đến mức phải nằm một chỗ và phải

có người chăm sóc tại giường hoặc nghỉ việc/học không tham gia được các hoạt động bình thường)

Hiến pháp 2013

Luật Khám chữa bệnh 2011.

Hiến pháp 2013

Luật bảo hiểm y tế 2014

NQ 15/NQ-TW Một số vấn đề chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020

(Nhà ở chia thành 4 cấp độ: nhà kiên cố, bán kiên

cố, nhà thiếu kiên cố, nhà đơn sơ)

Luật Nhà ở 2014

NQ 15/NQ-TW Một số vấn đề chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020

3.2 Diện tích nhà

ở bình quân đầu

người

Diện tích nhà ở bình quân đầu người của hộ gia đình nhỏ hơn 8m 2

Luật Nhà ở 2014

Quyết định 2127/QĐ-Ttg của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030

sinh

Hộ gia đình không sử dụng hố xí/nhà tiêu hợp

vệ sinh

NQ 15/NQ-TW Một số vấn đề chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020 5) Tiếp

Luật Viễn thông 2009

NQ 15/NQ-TW Một số vấn đề chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020

hệ thống loa đài truyền thanh xã/thôn

Luật Thông tin Truyền thông 2015

NQ 15/NQ-TW Một số vấn đề chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020

(Nguồn: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, 2015)

Theo tiêu chí mới, một gia đình được coi là hộ nghèo nghiêm trọng nếu

hộ đó thiếu từ 1/2 tổng số nhu cầu cơ bản trở lên; thiếu từ 1/3 - 1/2 tổng số nhu cầu sống cơ bản; thiếu từ 1/5 - 1/3 tổng số nhu cầu cơ bản

2.1.5 Các quan niệm về giảm nghèo bền vững

Nghèo bền vững (sustainable poverty): Khi đã có thể xác định được

các vấn đề của nghèo khó hay của “Những người sống trong nghèo khó” thì các quốc gia, trong lỗ lực XĐGN của mình thường áp dụng các giải pháp cho các nhóm đối tượng cụ thể sau đây:

nhận các mạo hiểm, bóc lột tài nguyên và lờ đi các rủi do để đạt được lợi nhuận lớn trong một thời gian rất ngắn đưa các cá nhân hay cộng đồng thoát khỏi tình trạng nghèo khó - đây chính là phát triển không bền vững mà các nước đang phát triển (trong đó có Việt Nam) đang mắc phải Nạn phá rừng bừa bãi, giúp cho người dân có lợi nhuận lớn ở mức độ hiện tại Họ không biết hoặc biết nhưng vẫn cố tình làm, tác hại của nó vô cùng lớn gây sạt nở đất, lũ lụt, hạn hán khắp nơi, ảnh hướng đến môi trường, mất mùa dẫn đến đói nghèo Tuy nhiên họ không chấp nhận đi theo hướng khác mà vẫn tiếp tục tìm kiếm cơ hội bằng cách thức này [9]

Nhóm thứ hai: Do một phần bị hạn chế về nguồn lực và tài nguyên nên

nhóm này thường chọn giải pháp an toàn cho mình thông qua các loại hình sinh kế ít rủi do và đầu tư cũng ít hơn Chăn nuôi quy mô nhỏ và sản xuất lúa gạo (với diện tích vừa và nhỏ) là một ví dụ điển hình của cách thức này Do không có đột biến lớn nên điều kiện sống có thể được cải thiện đôi chút nhưng vẫn luôn ngấp nghé cái ngưỡng “nghèo” nên nhóm này có thể gọi là

“nghèo bền vững” với rất ít các rủi do và vì vậy cái sự nghèo này có tính bền vững cao Để cân bằng cả hai cách tiếp cận này cho cà hai nhóm đối tượng, người ta đang đi tìm một cách tiếp cận phù hợp hơn cho các bên được gọi là

các chính sách giảm nghèo bền vững [9]

Theo nhận xét của nhiều chuyên gia và theo đánh giá trong nhiều báo cáo của phát triển Liên hợp quốc (UNDP), thì trong khoảng 20 năm mở cửa vừa qua, tuy Việt Nam đã đạt được những thành tựu rất đáng tự hào về phát triển kinh tế và XĐGN, nhưng phần lớn “hàm lượng tăng trưởng” đều có sự đóng góp rất đáng kể của các nguồn tài nguyên thiên nhiên vốn đang bị khai thác một cách ồ ạt và thiếu sự kiểm soát Đất nước chúng ta đang đi trên một con đường gập ghềnh và thiếu tính bền vững Nếu chúng ta thay đổi nhanh và

đi theo hướng dung hàm lượng trí tuệ để đầu tư cho các sản phẩm trong nước thì chỉ ít năm tới thì chúng ta sẽ nhìn thấy ngay sự đổ vỡ của nền kinh tế [11]

Đi theo hướng thứ hai nghĩa là không mạo hiểm, ít rủi ro và đầu tư thấp, chúng ta sẽ ít nhiều có khả năng đảm bảo an ninh lương thực và dần nâng lên phần nào đời sống của nhân dân theo hướng lâu dài và ổn định Tuy nhiên, nếu xét trong bối cảnh thế giới ngày nay khi mà KH - CN tiến nhanh như vũ bão thì mô hình này sẽ dần dần bị phá sản bởi một lý do rất đơn giản

Do các nước khác tiến quá nhanh nên nếu bạn tiến chậm hoặc không tiến thì bạn sẽ giống như đi thụt lùi và trở nên tụt hậu [9]

Cần phải có một giải pháp dung hòa để đảm bảo đất nước ta vẫn tiến lên theo hướng bền vững hơn, nhưng tài nguyên không bị cạn kiệt nhanh chóng và khái niệm bền vững sẽ có thể hiểu như là đích đến cuối cùng của quá trình thoát nghèo Khi một cộng đồng hay một cá thể nào đó thoát khỏi tình trạng nghèo khó thì sự thoát nghèo đó phải thực sự bền vững thông qua việc nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc của thị trường trong bất

cứ hoàn cảnh nào, thoát nghèo 1 cách bền vững, khó có thể tái nghèo trở lại, các hộ thoát nghèo phải vươn lên ở mức khá, tỷ lệ hộ cận nghèo giảm, khoảng cách giàu nghèo được thu hẹp Có như vậy các lỗ lực thoát nghèo mới thực sự hữu ích và người dân sẽ không bị quay trở lại ranh giới nghèo một cách rễ ràng khi thiên tai, dịch bệnh xảy ra

2.1.6 Các khía cạnh của đói nghèo

* Về thu nhập: Đa số những người nghèo thường có cuộc sống khó

khăn cực khổ, mức thu nhập thấp, điều này do tính chất công việc đem lại Người nghèo thường làm những công việc đơn giản, lao động chân tay nhiều, công việc cực nhọc nhưng thu nhập lại thấp Hơn thế nữa, công việc thường bấp bênh không ổn định, công việc phụ thuộc vào thời vụ và có tính rủi ro cao, liên quan đến thời tiết (chẳng hạn mưa nhiều, lũ lụt, hạn hán, v.v…) Các nghề về nông, lâm, ngư nghiệp là những ví dụ cho vấn đề này Do thu nhập thấp việc chi tiêu trong cuộc sống gia đình trở nên hạn chế Hầu hết, các nhu cầu cơ bản tối thiểu của con người như ăn, mặc, ở chỉ được đáp ứng với mức

độ rất thấp, thập trí là không đủ Điều này đã kéo theo hàng loạt các vấn đề khác như làm giảm sức khỏe, do đó làm giảm năng suất lao động, giảm thu nhập Cứ như thế, nó đã tạo nên vòng luẩn quẩn của đói nghèo, mà người nghèo rất khó thoát ra được Thu nhập thấp đã tạo nên tình trạng thiếu tài sản Thiếu tài sản, người nghèo sẽ dần bị cô lập và khó có thể hòa nhập vào cộng

đồng và khó có thể nhận được các khoản viện trợ, từ các nhóm xã hội, tổ chức khi gặp khó khăn (Nguyễn Vũ Phúc) [3]

* Về y tế - giáo dục: Người nghèo thường mắc phải các căn bệnh như

ốm đau, bệnh hiểm nghèo, tình trạng sức khỏe không tốt do ăn uống không đảm bảo và lao động cực nhọc Do điều kiện không tốt nên người nghèo thường sống trong những vùng có điều kiện vệ sinh, y tế hạn chế Dẫn đến tỷ

lệ chết của trẻ sơ sinh trong nhóm hộ nghèo, số trẻ bị suy dinh dưỡng và số bà

mẹ mang thai thiếu máu rất cao Những điều này là do hộ không có đủ khoản tiền chi cho những khoản có chi phí lớn cũng như các chi phí thuốc men khác Thêm vào đó, do đối xử bất bình đẳng trong xã hội, người nghèo không được quan tâm chữa trị nên tỉ lệ tiếp xúc với các dịch vụ y tế rất thấp Bên cạnh đó,

họ thường không quan tâm tới sức khỏe của mình, khiến bệnh tật càng trở nên trầm trọng hơn

Tình trạng giáo dục đối với người nghèo cũng là vấn đề đáng quan tâm Hầu hết, những người nghèo không đủ điều kiện học đến nơi đến chốn Tỷ lệ thất học ở hộ nghèo rất cao Tình trạng này cho thấy: Thứ nhất là do gia đình không thể trang trải được các khoản chi phí về học tập của con cái như tiền học phí, tiền sách vở; Thứ hai là do tâm lý của một số người nghèo vẫn còn cổ

hủ, lạc hậu không cho con cái của họ đến trường vì như vậy sẽ mất đi một lao động trong gia đình; Thứ ba là do hiện nay một số hộ nghèo đã nhận thức được tầm quan trọng của việc đến trường, việc học thức ảnh hưởng tới đói nghèo, tuy nhiên, vấn đề học phí của con em họ quả là vấn đề khó khăn tình hình tài chính của gia đình (Nguyễn Vũ Phúc) [3]

Tóm lại, y tế - giáo dục là một vấn đề được nhiều người nghèo quan tâm, họ cũng đã hiểu được tầm quan trọng của các yếu tố này ảnh hưởng lớn tới bản thân cũng như gia đình của họ trong tương lai Nhưng do thu nhập qua

thấp, không đủ trang trải học phí, viện phí đành phải chấp nhận để con cái thôi học, người bệnh không được khám chữa chạy kịp thời và đúng lúc

Ở người nghèo, nguy cơ dễ bị tổn thương là nhân tố luôn đi kèm với sự khó khăn về vật chất lẫn con người Nguy cơ đó là họ phải đối mặt với nhiều loại rủi ro, bị đánh đập, thiên tai, bị thôi học, bị thôi việc Nói cách khác, những rủi ro mà người nghèo phải đối mặt do tình trạng nghèo hèn của họ chính là nguyên nhân khiến họ dễ bị tổn thương Khi có rủi ro như: mất mùa, gia đình có người ốm đau phải chạy chữa một khoản tiền lớn hay bị thất nghiệp,v.v… họ dễ rơi vào tình trạng khủng hoảng làm đảo lộn cuộc sống của gia đình phải mất một thời gian sau mới có thể khắc phục được Nguy cơ dễ

bị tổn thương đã tạo nên 1 tâm lý chung của người nghèo là sự đối mặt với rủi

do Vì vậy, người nghèo luôn né tránh những vấn đề mang tính rủi do cao, kể

cả khi điều đó có đem lại nhiều lợi ích cho họ, nếu thành công (ví dụ: khi đầu

tư vào giống lúa mới, áp dụng KH - CN vào sản xuất NN,v.v…), chính vì điều này đã làm cho người nghèo tách biệt với xã hội, bị cô lập với guồng quay của thị trường và làm cho cuộc sống của hộ càng trở nên bần cùng hơn (Nguyễn Vũ Phúc) [3]

* Không có tiếng nói và quyền lực: Người nghèo thường bị đối xử

không công bằng, bị gạt ra ngoài lề của xã hội, do vậy họ thường không có tiếng nói quyết định trong các công việc chung của cộng đồng cũng như các công việc liên quan đến chính bản thân Thường có tâm lý sống phụ thuộc, nơm nớp lo sợ mọi thứ, trở nên tự ty không kiểm soát được cuộc sống của mình Đó chính là nguyên nhân không có tiếng nói và quyền lực đem lại Không có tiếng nói còn thể hiện ở những người phụ nữ bị đối xử bất bình đẳng trong chính gia đình (Nguyễn Vũ Phúc) [3]

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Đặc điểm nghèo đói ở nước ta

* Giảm nghèo bấp bênh:

Bộ trưởng bộ LĐ - TB&XH thừa nhận: “Việt Nam đang đứng trước những thách thức lớn Đó là tốc độ giảm nghèo không đồng đều, chưa bền vững và thiếu tính tập trung cao” Trong thời gian qua, tỷ lệ nghèo đã giảm nhanh ở các huyện nghèo, xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc; tỷ lệ

hộ nghèo cả nước dự kiến cuối năm 2015 dưới 5%, một số địa phương không còn hộ nghèo theo chuẩn giai đoạn 2011-2015, nhưng nhiều nơi tỷ lệ nghèo vẫn còn trên 50%, cá biệt còn trên 60-70%; Tỷ trọng hộ nghèo dân tộc thiểu

số chiếm gần 50% tổng số hộ nghèo trong cả nước Thu nhập bình quân của

hộ dân tộc thiểu số chỉ bằng 1/6 mức thu nhập bình quân của cả nước, chênh lệch giàu - nghèo giữa các vùng, nhóm dân cư chưa được thu hẹp, nhất là khu vực miền núi phía Bắc và Tây Nguyên Nghèo đói tập trung chủ yếu ở những vùng khó khăn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng bãi ngang ven biển, hải đảo, nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, giảm nghèo chưa bền vững, nguy cơ tái nghèo cao [9]

* Có nhiều huyện nghèo:

Hiện nay trên cả nước có tất cả 94 huyện nghèo, bao gồm 64 huyện nghèo được hỗ trợ áp dụng các cơ chế, chính sách theo Nghị quyết

30a/2008/NQ-CP của Chính phủ và 30 huyện nghèo được hỗ trợ áp dụng một

số cơ chế, chính sách đầu tư theo quy định tại Nghị quyết 30a

Đến cuối năm 2014, tổng số hộ nghèo trên địa bàn 64 huyện nghèo theo Nghị quyết 30a là 234.743 hộ (giảm 34.427 hộ so với năm 2013), tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 32,59% (giảm 5,63% so với năm 2013); tổng số hộ nghèo trên địa bàn 30 huyện nghèo được hỗ trợ áp dụng một số cơ chế, chính sách

đầu tư theo Nghị quyết 30a là 119.888 hộ (giảm 20.261 hộ so với năm 2013),

tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 28,49% (giảm 5,65% so với năm 2013)

Trong đó vẫn còn có những huyện có tỷ lệ hộ nghèo cao trên 50% như các huyện Trạm Tấu (56,55%) và Mù Cang Chải (56,27%) thuộc tỉnh Yên Bái; các huyện Tủa Chùa (51,58%), Mường Nhé (50,19%) và Nậm Pồ (54,07%) thuộc tỉnh Điện Biên; huyện Kỳ Sơn (52,79%) thuộc tỉnh Nghệ An; huyện Nam Trà My (62,96%) thuộc tỉnh Quảng Nam Ngoài ra một số huyện nghèo khác theo Nghị quyết 30a tuy có tỷ lệ hộ nghèo không cao như những huyện nghèo nêu trên nhưng điều kiện kinh tế - xã hội, hệ thống cơ sở hạ tầng, đời sống của người dân trên địa bàn cũng vẫn còn rất khó khăn, như các huyện nghèo khu vực vùng cao núi đá tỉnh Hà Giang (Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ); các huyện Bảo Lâm, Bảo Lạc thuộc tỉnh Cao Bằng và một số huyện nghèo khác thuộc các tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Sơn La…; Hiện nay, một số địa phương đang tiếp tục kiến nghị Thủ tướng Chính phủ xem xét, bổ sung một số huyện khác trên địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn nhưng chưa được hỗ trợ theo Nghị quyết 30a vào danh sách các huyện nghèo theo Nghị quyết 30a Theo tổng hợp của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, hiện cả nước còn khoảng 16 huyện có tỷ lệ hộ nghèo cao và có điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội gần với các huyện nghèo theo Nghị quyết 30a.[4]

* Nghèo không chỉ nghèo về tiền bạc

Đánh giá công tác giảm nghèo, Bộ LĐ - TB&XH cho biết, trên thực tế Việt Nam đã thực hiện các giải pháp giảm nghèo với nhiều chính sách hỗ trợ đồng bộ như các hỗ trợ về y tế, giáo dục, nhà ở, vay vốn, v.v… Tuy nhiên, có điểm khác biệt là Việt Nam vẫn dung thu nhập làm thước đo để xác định đối tượng nghèo Từ chuẩn đó mới xem xét, tìm ra nguyên nhân nghèo là vì cái gì

và đưa ra chính sách hỗ trợ

Lâu nay công tác giảm nghèo ở Việt Nam tiến hành theo kiểu “thiếu thứ gì thì hỗ trợ cái đó” là rất sai lầm Nó đã vô tình tạo ra tâm lý ỷ lại không muốn thoát nghèo Từ trước tới nay, nhiều địa phương áp dụng phương pháp

đo lường nghèo đơn chiều vì thế đã dẫn tới những hạn chế không làm rõ được từng đối tượng Chúng ta cứ nghĩ thay cho người nghèo Họ thiếu thứ gì thì

hỗ trợ thứ đó dẫn tới chính sách không minh bạch, tham vọng quá lớn nên hiệu quả không cao Việc chuyển đối phương thức tiếp cận sang nghèo đa chiều sẽ giúp nhà nước hoạch định đúng chính sách, trúng đối tượng để từ đó giảm nghèo hiệu quả hơn Cách chuyển đổi này có một ý nghĩa rất lớn vì trước hết, chúng ta xác định đối tượng và trên cơ sở đó xây dựng xây dựng chính sách cho từng nhóm đối tượng phù hợp

“Nghèo đa chiều” đang được xem là “chìa khóa” tháo gỡ cho thực trạng “nghèo - tái nghèo - nghèo” ở Việt Nam, việc chuyển đổi phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều để thực sự đem lại hiệu quả thì còn rất nhiều việc phải làm Nhất là khi sự bình đẳng tuyệt đối giữa giàu - nghèo là rất khó, đặc biệt việc kéo gần khoảng cách giữa người giàu và người nghèo không hề đơn giản Chính vì vậy, cùng với việc thực hiện chính sách an ninh và xã hội và phúc lợi xã hội thì nhà nước cũng cần thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ khác nhau cải thiện chất lượng khám chữa bệnh, nâng cao chất lượng giáo dục, nhất là giáo dục đại học và dậy nghề, chăm lo tốt cho đời sống người có công Tuy nhiên, khi chuyển sang phương pháp nghèo đa chiều, không thể phủ nhận tác động của việc đo lường nghèo bằng thu nhập Phương pháp tiếp cận đa chiều chỉ là bổ sung cùng với phương pháp đo lường nghèo theo thu nhập giúp cho việc xác định đối tượng nghèo và giám sát nghèo hiệu quả hơn [9]

PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các nguồn lực và các nhu cầu cơ bản của các hộ dân trên địa bàn xã Lương Phú - huyện Phú Bình - tỉnh Thái nguyên

3.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

- Địa điểm: UBND xã Lương Phú - huyện Phú Bình - tỉnh Thái Nguyên Thời gian: từ ngày 15/1/2015 đến ngày 20/5/2016

3.3 Nội dung nghiên cứu

- Đánh giá được thực trạng nghèo của xã Lương Phú thông qua phương pháp tiếp cận nghèo đơn chiều và đa chiều

- So sánh được tỷ lệ hộ nghèo của phương pháp tiếp cận đa chiều với phương pháp tiếp cận đơn chiều để xây dựng các phương án sử dụng tối ưu các nguồn lực

- Những thuận lợi và khó khăn, cơ hội và thách thức trong quá trình giảm nghèo bền vững của xã Lương Phú

- Đề xuất được các giải pháp nhằm giảm nghèo bền vững cho xã Lương Phú

3.4 Câu hỏi nghiên cứu

- Thực trạng nghèo của xã Lương Phú như thế nào thông qua phương pháp tiếp cận nghèo đơn chiều và đa chiều?

- So sánh tỉ lệ hộ nghèo của phương pháp tiếp cận đa chiều so với phương pháp tiếp cận đơn chiều khác nhau như thế nào?thông qua đó ta nên

sử dụng các nguồn lực như thế nào để đạt hiệu quả tối ưu?

- Quá trình giảm nghèo bền vững ở xã Lương Phú có những thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức nào?

- Có những định hướng và giải pháp nào nhằm giảm nghèo bền vững cho xã Lương Phú trong những năm tới?

3.5 Phương pháp nghiên cứu

3.5.1 Chọn điểm nghiên cứu

Chọn điểm nghiên cứu trên 3 thôn là: Việt Ninh, Lương Thái, Phú Hương

3.5.2 Phương pháp điều tra thu thập số liệu

3.5.2.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

Số liệu được thu thập từ các nguồn có sẵn, đó chính là các số liệu đã qua xử lý, tổng hợp Thu thập các số liệu thứ cấp từ nguồn thông tin công bố chính thức của các cơ quan nhà nước, các số liệu và báo cáo đánh giá tổng kết của Sở NN & PTNT, Trung tâm khuyến nông tỉnh, của xã Lương Phú và các nghiên cứu của cá nhân, tổ chức về tình hình SXNN, kinh tế nông thôn, kinh

tế hộ nông dân và các tổ chức KT - XH, tình hình nghèo đói của xã Lương Phú trong những năm 2013-2015, mạng internet, v.v…

3.5.2.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

Số liệu được thu thập trực tiếp từ đối tượng nghiên cứu Cụ thể, số liệu

sơ cấp được thu thập từ các hộ điều tra trên địa bàn xã Lương Phú - huyện Phú Bình - tỉnh Thái Nguyên Để thu thập được số liệu phải tiến hành phỏng vấn trực tiếp hộ bằng bảng phiếu điều tra được lập sẵn

Đến địa bàn nghiên cứu để quan sát thực tế, phỏng vấn chính thức các hộ gia đình để biết được tình hình nghèo đói của phường Vai trò giảm nghèo bền vững đối với phát triển kinh tế của hộ Từ đó nắm được một cách tương đối thông tin về tình hình cơ bản như thu nhập, nhân khẩu, lao động, đất đai, chi phí sản xuất, tài sản, nguồn vốn của hộ, các nhu cầu cơ bản, những thuận lợi và khó khăn

để giúp hộ gia đình thoát nghèo bền vững

* Phương pháp điều tra hộ

Chọn mẫu điều tra: Toàn xã có 12 xóm, để phản ánh một cách trung thực, chính xác nhất thực trạng nghèo của các hộ tại xã Lương Phú - huyện Phú Bình - tỉnh Thái Nguyên Em xin tiến hành điều tra 72 hộ trên 3 xóm đại diện cho xã từ đó có thể suy rộng ra toàn xã, trong đó:

+ Chọn 1 xóm có tình hình kinh tế phát triển nhất xã (Chiềng)

+ Chọn 1 xóm có tình hình kinh tế phát triển trung bình (Phú Hương) + Chọn 1 xóm có tình hình kinh tế phát triển khó khăn, yếu kém (Phú Lương)

Bảng 3.1: Chỉ tiêu số lƣợng mẫu điều tra

Chỉ tiêu Giàu - Khá Trung bình Cận Nghèo Nghèo

(Nguồn: Quá trình chọn mẫu)

- Điều tra 72 hộ tương ứng 100% số mẫu trên 3 xóm, mỗi thôn 24 hộ (33,33% tổng số phiếu điều tra)

- Phân bổ 72 hộ theo các chỉ tiêu:

+ Hộ giàu - khá: 24 hộ (25%)

+ Hộ trung bình: 24 hộ (25%)

+ Hộ cận nghèo: 24 hộ (25%)

+ Hộ nghèo: 24 hộ (25%)

Lý do chọn mẫu: Trong 72 hộ điều tra, chọn 24 hộ nghèo đơn chiều, sau khi nghiên cứu kết quả nghèo đa chiều, so sánh tỉ lệ hộ nghèo đa chiều so với hộ nghèo đơn chiều để thấy được sự khác biệt giữa hai loại hình nghiên cứu và suy rộng ra được vấn đề nghiên cứu

- Trong đó nội dung chính của phiếu điều tra bao gồm:

Phiếu điều tra có các thông tin như: nhân khẩu, tuổi, lao động, thu nhập v.v…

Điều tra về tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản của hộ: Giáo dục, y tế, nhà ở, điều kiện sống, tiếp cận thông tin

Cơ cấu nghề nghiệp của hộ: NN và phi NN

Tính chỉ số đa chiều cho từng hộ gia đình, xác định các nguồn lực Điều tra về nguyên nhân nghèo đói của hộ

- Phương pháp điều tra:

Sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp linh hoạt, phỏng vấn số hộ điều tra đã chọn, kiểm tra tính thực tiễn thông tin qua quan sát trực tiếp trên địa bàn nghiên cứu

Sử dụng phương pháp kiểm tra thông tin chéo giữa các hộ để có chính xác thông tin điều tra

3.5.3 Phương pháp phân tích số liệu

3.5.3.1 Phương pháp so sánh

Sau khi các số liệu được tổng hợp và phân tích chúng ta có thể sử dụng phương pháp này để so sánh tỷ lệ hộ nghèo đa chiều so với hộ nghèo đơn chiều theo thu nhập để thấy được sự khác biệt giữa hai loại hình nghiên cứu và suy rộng ra được vấn đề nghiên cứu

3.5.3.2 Phương pháp thống kê mô tả

Sử dụng phương pháp thống kê mô tả để tiến hành thu thập thông tin trong một khoảng thời gian đề tài nghiên cứu Từ các số liệu và các thông tin thu thập được tiến hành phân tích những yếu tố, nguyên nhân ảnh hưởng đến nghèo

để thấy được xu hướng và đưa ra những giải pháp giảm nghèo bền vững

3.5.3.3 Phương pháp Swot

Sử dụng phương pháp Swot để tiến hành thu thập thông tin về thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức trong giảm nghèo bền vững

PHẦN 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

4.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu

4.1.1 Điều kiện tự nhiên

4.1.1.1 Vị trí địa lý

Lương Phú là một xã thuần nông nằm ở phía Nam của huyện Phú Bình

- Phía Bắc giáp thị trấn Hương Sơn

- Phía Tây giáp xã Kha Sơn

- Phía Nam giáp xã Thanh Ninh và Tân Đức

- Phía Đông giáp xã Tân Hòa và Tân Đức

Diện tích tự nhiên: 462,29 ha; trong đó: đất nông nghiệp là 369,94 ha chiếm 80,02% tổng diện tích Diện tích đất nông nghiệp lớn, địa hình của xã lại tương đối bằng phẳng nên rất thuận lợi cho việc phát triển nông nghiệp, đặc biệt là phát triển cây trồng hàng hóa.[6]

4.1.1.2 Khí hậu, thủy văn

Theo số liệu của trạm khí tượng thuỷ văn Thái Nguyên, xã Lương Phú thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa Thời tiết trong năm chia làm 4 mùa rõ rệt Trong đó, mùa xuân và mùa thu là hai mùa chuyển tiếp, mùa hạ và mùa đông có khí hậu trái ngược nhau, mùa đông khô hanh và lạnh, mùa hè nóng

ẩm, đặc điểm cụ thể như sau:

C) là 13,7oC có khi kèm theo sương muối

- Gió: Hướng gió chủ đạo: Gió Đông Nam về mùa hè mang khí hậu ẩm

ướt, gió Đông Bắc về mùa đông mang khí hậu lạnh và khô Tần suất gió dao động