SKKN Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

MỤC LỤC TRANG BÌA PHỤ MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT A ĐẶT VẤN ĐỀ 1 1.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1 2.MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2 3. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2 4. GIẢ THIẾT KHOA HỌC 2 5. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2 6. PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2 7. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3 B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN 4 1.1. Dạy học theo nhóm là gì ? 4 1.2. Mục tiêu của dạy học theo nhóm 5 2. THỰC TRẠNG 5 2.1. Việc dạy của giáo viên 5 2.2. Việc học của học sinh 6 3.BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT 6 3.1.Biện pháp 1: Nghiên cứu, trang bị những kiến thức cần thiết phục vụ dạy học theo nhóm môn Địa lí lớp 5 6 3.2. Biện pháp 2 : Kích thích học sinh tham gia thảo luận nhóm: 10 3.3. Biện pháp 4 : Lựa chọn một số kĩ thuật dạy học tích cực. 18 4 – Kết quả đạt được và bài học kinh nghiệm 32 C KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 35 1. KẾT LUẬN 35 2. KHUYẾN NGHỊ 35 D TÀI LIỆU THAM KHẢO 36 PHỤ LỤC 41

MỤC LỤC TRANG BÌA PHỤ

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

A - ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2.MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2

3 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2

4 GIẢ THIẾT KHOA HỌC 2

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2

6 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3

B - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4

1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 4

1.1 Dạy học theo nhóm là gì ? 4

1.2 Mục tiêu của dạy học theo nhóm 5

2 THỰC TRẠNG 5

2.1 Việc dạy của giáo viên 5

2.2 Việc học của học sinh 6

3.BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT 6

3.1.Biện pháp 1: Nghiên cứu, trang bị những kiến thức cần thiết phục vụ dạy học theo nhóm môn Địa lí lớp 5 6

3.2 Biện pháp 2 : Kích thích học sinh tham gia thảo luận nhóm: 10

3.3 Biện pháp 4 : Lựa chọn một số kĩ thuật dạy học tích cực 18

4 – Kết quả đạt được và bài học kinh nghiệm 32

C - KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 35

1 KẾT LUẬN 35

2 KHUYẾN NGHỊ 35

D - TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

PHỤ LỤC 41

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

SGK : Sách giáo khoa

SGV : Sách giáo viên

A - ĐẶT VẤN ĐỀ 1.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Giáo dục trẻ em là một nhiệm vụ quan trọng của ngành Giáo dục và Đàotạo bởi “ Trẻ em hôm nay là thế giới ngày mai” Để ngày mai thế giới có nhữngngười chủ xứng đáng, xã hội có những công dân tốt thì người thầy đóng một vaitrò chủ yếu trong việc giáo dục trẻ em

Trong công cuộc giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ trở thành con người có íchcho xã hội thì trường tiểu học là nơi đặt nền móng đầu tiên về tri thức và kiếnthức cho các em

Trong thời đại ngày nay, khi khoa học kĩ thuật ngày càng phát triển thì yêucầu làm việc theo nhóm là cần thiết hơn bao giờ hết Làm việc theo nhóm có thểtập trung những mặt mạnh của từng người và bổ sung, hoàn thiện cho nhaunhững điểm yếu Phương pháp dạy học theo nhóm là một trong những phươngpháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh

Chương trình Địa lí là phần nhập môn của môn khoa học tự nhiên Cùngvới môn Tiếng Việt và Toán, môn Tự nhiên và Xã hội là môn quan trọng nhấttrong chương trình tiểu học Trong giai đoạn này, việc phát huy tính tích cực củahọc sinh trong việc dạy và học môn tự nhiên xã hội nói chung và phân môn Địa

lí nói riêng là một phần quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học của bộmôn này

Qua thực tế chỉ đạo công tác giảng dạy trong nhà trường; qua dự giờ thămlớp của anh chị em giáo viên đặc biệt là khi dự giờ tiết Địa lí trong trường tiểuhọc tôi thấy có nhiều chỗ băn khoăn, trăn trở Do đặc điểm tâm lý lứa tuổi họcsinh, nên việc dạy và học môn Địa lí còn khó với giáo viên và có phần tẻ nhạtvới học sinh.Trước giờ phần lớn các em chỉ được cung cấp các khái niệm Địa líthông qua Giáo viên nên giờ học Địa lí chưa thực sự thu hút các em…Giáo viêncũng chưa thực sự chọn được những phương pháp gây hứng thú mới mẻ trongcách dạy để thu hút các em Nhiều học sinh thấy khó, chưa mạnh dạn phát biểu,chưa thực sự hứng thú tham gia tiết học Địa lí, hơn nữa các em còn rụt rè, chưa

có kĩ năng làm việc nhóm Với những trăn trở làm sao để chọn được nhữngphương pháp nào hay, đặc trưng để dạy Địa lí ở tiểu học và dạy như thế nào cho

có hiệu quả? Đó không chỉ là vấn đề bản thân tôi quan tâm mà hầu hết các giáoviên tiểu học đều quan tâm Làm thế nào bộ môn Địa lý không chỉ cung cấp kiếnthức cơ bản cần thiết mà còn là bộ môn khoa học hấp dẫn học sinh? Xuất phát từ

những vấn đề đó nên tôi mạnh dạn viết sáng kiến kinh nghiệm : "Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5”

2.MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Việc dạy cho học sinh nắm được nội dung bài học môn Địa lí, hứng thútham gia tiết học là rất quan trọng Mục đích của đề tài nhằm góp phần đổi mớiphương pháp dạy học ở bậc tiểu học, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạocủa học sinh trên cơ sở khai thác đặc điểm triệt để tâm sinh lý của học sinh.Thông qua việc nghiên cứu tìm hiểu về hình thức tổ chức hoạt động nhómvào môn học còn giúp cho học sinh có thêm các kĩ năng quan trọng để vận dụngvào cuộc sống, tạo tiền đề cho sự phát triển của các em sau này Vậy mục đíchnghiên cứu trong đề tài này tập trung vào các nội dung chủ yếu sau:

- Thực trạng việc dạy của giáo viên và việc học của học sinh về môn Địa lí

5 ở trường tiểu học hiện nay

- Nghiên cứu tìm ra một số biện pháp dạy học nhóm phát huy được tínhtích cực, chủ động của học sinh trong môn Địa lí cho học sinh lớp 5

3 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Khách thể nghiên cứu: Biện pháp dạy học theo nhóm trong môn Địa lí

cho học sinh lớp 5

- Đối tượng nghiên cứu: 41 học sinh lớp tôi đang dạy

4 GIẢ THIẾT KHOA HỌC

Nếu đưa ra được các biện pháp dạy học nhóm trong môn Địa lí cho họcsinh lớp 5 một cách hợp lí thì chất lượng và hiệu quả dạy và học môn Địa lí 5của học sinh lớp 5 trường tôi sẽ được nâng cao, không chỉ có vậy mà kĩ năngsống của các em còn được nâng cao và cải thiện đáng kể

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên của môn Địa lí lớp 5 để tìmhiểu nội dung, các câu hỏi bài học của môn Địa lí 5 ở trường tiểu học hiện nay

- Tìm hiểu thực trạng dạy và học môn Địa lí 5 trong trường tiểu học, những

kĩ năng sống mà học sinh chưa có ở trường tiểu học hiện nay

- Nghiên cứu và tham khảo các sách nâng cao, các tài liệu có liên quannhư: Sách giáo khoa, sách giáo viên lịch sử và Địa lí 5, phương pháp dạy họcnhóm

- Tham khảo ý kiến đồng nghiệp và những người có tâm huyết với sựnghiệp trồng người

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 - Phương pháp nghiên cứu tài liệu, lí luận

là phương tiện theo nghĩa rộng (Trần Thu Mai, Ngô Thu Dung, Trần Duy Hưng,

Vũ Sơn, Nguyễn Thị Hồng Nam ) Tuy có những quan niệm rộng, hẹp khácnhau nhưng các tác giả đều đưa ra những dấu hiện chung của dạy học theo nhóm

là mối quan hệ giúp đỡ, gắn kết và hợp tác giữa các thành viên trong nhóm vớinhau nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập chung của nhóm

Trên cơ sở những quan niệm khác nhau, họ đã đưa ra định nghĩa sau: Dạy học theo nhóm nhỏ là phương pháp dạy học trong đó GV sắp xếp HS thành những nhóm nhỏ theo hướng tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa các thành viên,

mà theo đó HS trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và cùng nhau phối hợp làm việc để hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm.

 Quy trình thực hiện

Khi sử dụng PPDH này, lớp học được chia thành những nhóm từ 4 đến 6người Tùy mục đích sư phạm và yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm đượcphân chia ngẫu nhiên hoặc có chủ định, được duy trì ổn định trong cả tiết họchoặc thay đổi theo từng hoạt động, từng phần của tiết học, các nhóm được giaonhiệm vụ giống nhau hoặc mỗi nhóm nhận một nhiệm vụ khác nhau, là các phầntrong một chủ đề chung

Cấu tạo của một hoạt động theo nhóm (trong một phần của tiết học, hoặcmột tiết, một buổi) có thể là như sau:

Bước 1 Làm việc chung cả lớp

 GV giới thiệu chủ đề thảo luận nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức

 Tổ chức các nhóm, giao nhiệm vụ cho các nhóm, quy định thời gian vàphân công vị trí làm việc cho các nhóm

 Hướng dẫn cách làm việc theo nhóm (nếu cần)

Bước 2 Làm việc theo nhóm

 Lập kế hoạch làm việc

 Thỏa thuận quy tắc làm việc

 Phân công trong nhóm, từng cá nhân làm việc độc lập

 Trao đổi ý kiến, thảo luận trong nhóm

 Cử đại diện trình bày kết quả làm việc của nhóm

Bước 3 Thảo luận, tổng kết trước toàn lớp

 Đại diện từng nhóm trình bày kết quả thảo luận của nhóm

 Các nhóm khác quan sát, lắng nghe, chất vấn, bình luận và bổ sung ý kiến

 GV tổng kết và nhận xét, đặt vấn đề cho bài tiếp theo hoặc vấn đề tiếptheo

1.2 Mục tiêu của dạy học theo nhóm

Dạy học theo nhóm là hình thức giảng dạy đặt học sinh vào môi trường họctập tích cực, trong đó học sinh được tổ chức thành nhóm một cách thích hợp.Đối với cấp tiểu học, việc rèn cho các em các kỹ năng học hợp tác nhóm là hếtsức cần thiết, tạo điều kiện để các em có nhiều cơ hội giao lưu, học hỏi lẫn nhau,giúp đỡ lẫn nhau, góp phần vào việc giáo dục toàn diện nhân cách cho học sinh

2 THỰC TRẠNG

2.1 Việc dạy của giáo viên

Qua thực tế dự giờ thăm lớp của giáo viên trong trường cũng như bản thântôi nhận thấy:

- Cách tổ chức các hoạt động trong giờ Địa lí còn lúng túng Giáo viênchưa biết nội dung trọng tâm cần truyền tải đến học sinh mà chỉ biết dựa vàosách giáo viên và thậm chí đi theo sự hướng dẫn trong sách giáo viên để dạy bàinào cũng giống bài nào Giáo viên chưa thực sự đầu tư vào chất lượng bài soạn,kiến thức còn hạn hẹp

- Khi dạy cho học sinh các kiến thức Địa lí, giáo viên chỉ khai thác nộidung và thông tin sẵn có trong sách giáo khoa Kiến thức giáo viên dạy cũngthường chỉ bó hẹp hoàn toàn trong sách giáo khoa (SGK) chứ chưa mở rộngthêm bên ngoài xã hội

* Nguyên nhân của những hạn chế:

- Giáo viên còn thụ động kiến thức ở SGK mà không chịu tìm tòi đọc thêmtài liệu khác liên quan đến giảng dạy môn Địa lí

- Khi tổ chức các hoạt động trong giờ học, giáo viên chưa phân định đượchoạt động nào là trọng tâm Hình thức tổ chức dạy còn chưa phong phú do giáoviên chưa thực sự đầu tư vào chất lượng bài soạn

- Giáo viên chưa chịu khó suy nghĩ, tìm tòi, vận dụng các phương pháp dạyhọc và hình thức dạy học khác nhau vào các tiết dạy

2.2 Việc học của học sinh

- Qua phát phiếu điều tra và thống kê cho thấy:

Nhìn vào bảng thống kê trên cho thể thấy rằng :

- Môn Địa lí là một môn khó, nhiều em còn ngại học, lười suy nghĩ nên ởcác giờ học các em còn ngại phát biểu, chưa tập trung vào bài học

- Việc tổ chức học tập trên lớp của giáo viên chưa phát huy được năng lựcvốn có của các em cũng như chưa khơi dậy ở học sinh sự mạnh dạn tự tin tronghọc tập, khiến các em chưa thực sự hứng thú học tập

- Kĩ năng sống của học sinh như: Kĩ năng giao tiếp tự tin trước đám đông,

kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng tìm kiếm thông tin, chủ động học tập, khả năngtrình bày suy nghĩ, nêu ý tưởng của bản thân, khả năng làm việc theo kếhoạch, còn hạn chế

- Học sinh còn thụ động làm việc, chưa tích cực hoạt động để tiếp thu bàihọc

Từ thực trạng trên, tôi xin trình bày sáng kiếm kinh nghiệm với đề tài:

“Một số biện pháp tích hợp giáo dục kỹ năng sống trong môn Địa lý lớp 5”

3.BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT

3.1 Biện pháp 1: Nghiên cứu, trang bị những kiến thức cần thiết phục vụ dạy học theo nhóm môn Địa lí lớp 5

*Mục tiêu: Đáp ứng mọi yêu cầu cần thiết để áp dụng dạy học nhóm vào dạy học Địa lí cho học sinh lớp 5 được hiệu quả.

 Tìm hiểu mục tiêu của môn Địa lí:

- Giúp HS có những hiểu biết ban đầu về địa lí: Địa lí đại cương, vũ trụ,Trái đất, địa lí tự nhiên, địa lí kinh tế xã hội của Việt Nam, các châu lục và một

số nước trên thế giới ( trước hết là các nước ở bán đảo Đông Dương, khu vựcĐông Nam Á – khối Asian)

- Hiểu được về quê hương đất nước Việt Nam

- Nêu được đặc điểm về địa hình, về hoạt động kinh tế, xã hội ở địaphương, nơi em đang sinh sống và các vùng miền trên đất nước Việt Nam vàmột số nước trên thế giới.

- Biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống nhằm nângcao chất lượng cuộc sống của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng

 Tìm hiểu nội dung của chương trình địa lí lớp 5 :

Chương trình Địa lí 5 bao gồm 2 nội dung cơ bản:

1 Địa lí Việt Nam:

- HS học về Địa lí Tổ quốc một cách có hệ thống Từ Địa lí tự nhiên đếndân cư, kinh tế nhằm giúp cho HS có được các kiến thức mang tính khái quát vềđất nước Việt Nam, đồng thời có một số kĩ năng, phương pháp tìm hiểu về Địa límột quốc gia, một lãnh thổ cụ thể và tăng thêm tình yêu quê hương đất nước

Mảng địa lí đất nước đề cập tới các vấn đề :

- Mảng địa lí thế giới đề cập đến những đặc điểm chung nhất về tự nhiên dân

cư, kinh tế của các châu lục và sơ lược một vài đặc điểm của một số quốc giathuộc châu lục đó Đề cập tới địa lí là đề cập tới không gian rộng lớn các kiếnthức mới mẻ và xa lạ với học sinh Vì vậy để học sinh có thể dễ dàng nắm bắt vàghi nhớ kiến thức thì học sinh phải tự học và chuẩn bị bài trước ở nhà, sau đó đếnlớp cùng giáo viên và các bạn khám phá thông tin sẽ đạt được hiệu quả cao

Tuy nội dung khác nhau nhưng nhìn chung các bài địa lí được trình bàytheo một số dạng nhất định

• Dạng bài thông báo kiến thức bằng kênh chữ kết hợp kênh hình, hướngdẫn học sinh quan sát, nhận xét rút ra bài học

• Dạng bài thực hành: Ở những bài này, kênh hình, biểu đồ, bảng chứađựng thông tin cần thiết, học sinh phải biết sử dụng chúng, phân tích, nhận xét

và rút ra kiến thức bài học Khi dạy bài này giáo viên vừa hình thành cho họcsinh kỹ năng học tập địa lí và biết vận dụng để phát hiện và lĩnh hội kiến thứccủa bài Học sinh cần tự lực làm việc dưới sự chỉ đạo của giáo viên

• Dạng bài kết hợp của hai dạng bài trên: kênh chữ và kênh hình cùng cungcấp thông tin

Ở tất cả mọi dạng bài thì phương pháp dạy học nhóm vẫn được coi làphương pháp thể hiện được tính tích cực chủ động của học sinh trong giờ họcmôn Địa lí lớp 5 Nhưng quan trọng hơn hết là sự nhiệt tình, tâm huyết củangười giáo viên để giờ học trở nên sôi động, tích cực, say mê đối với học sinh,

để các em thực sự yêu mến và mong đợi giờ học

 Yêu c ầ u h ọ c sinh so ạ n bài tr ướ c ở nhà

Do đặc trưng môn Địa lí, việc học sinh xem trước thông tin trong sách giáokhoa và chuẩn bị bài trước ở nhà là hết sức cần thiết để có thể tìm hiểu kĩ và sâunội dung bài học Và nhất là để làm việc nhóm có hiệu quả thì học sinh phải cónhững suy nghĩ và những hiểu biết riêng, có sự chuẩn bị riêng trước khi thamgia làm việc theo nhóm Việc chuẩn bị bài, soạn bài ở nhà trước khi đến lớp làyêu cầu thiết yếu để học tốt môn học này

Giáo viên có thể giao nhiệm vụ cho học sinh tìm tư liệu, tranh ảnh liênquan đến nội dung bài học hoặc thậm chí giáo viên có thể yêu cầu các em chuẩn

bị bài trước theo nhóm Việc chuẩn bị bài trước ở nhà theo nhóm cũng sẽ kíchthích các em có hứng thú học, tích cực chủ động tham gia học tập và làm việchiệu quả hơn, hăng say hơn

Ví dụ : Dạy bài “ Vùng biển nước ta - Sách Lịch sử và Địa lí 5 - Trang 77”

Phần tìm hiểu về vai trò của biển, giáo viên có thể cho học sinh làm việctheo tổ trước ở nhà Yêu cầu các tổ sưu tầm những bức tranh, ảnh thể hiện vaitrò của biển

Tư liệu sưu tầm của học sinh

Học sinh sắp xếp tranh thể hiện vai trò của biển theo nhóm

3.2 Biện pháp 2 : Kích thích học sinh tham gia thảo luận nhóm:

Mục tiêu : Giúp học sinh hoạt động nhóm có hiệu quả, kích thích học sinh tham gia thảo luận.

Để tổ chức hoạt động nhóm có hiệu quả, có nhiều phương tiện giúp giáoviên kích thích học sinh tham gia thảo luận Do đó, tuỳ theo nhu cầu và mục tiêucủa mình, giáo viên có thể chọn các phương tiện phù hợp Sau đây là một số gợi

ý về phương tiện khuyến khích sự thảo luận của học sinh mà giáo viên có thểdùng:

- Bài kiểm tra trắc nghiệm ngắn

Ví dụ: Bài 20: Châu Âu - SGK Tr.109:

Thảo luận nhóm đôi để hoàn thành phiếu thảo luận sau :

PHIẾU THẢO LUẬN

Thảo luận nhóm đôi và điền dấu (X) vào cột Đúng/Sai cho phù hợp:

1 Châu Âu nằm ở bán cầu Bắc

2 Châu Âu có khí hậu ôn hòa

3 Đa số dân cư châu Âu là người da vàng

4 Châu Âu phát triển chủ yếu là trồng trọt và chăn nuôi

5 Nhiều nước châu Âu có nền kinh tế phát triển

- Giải quyết bằng một tình huống

Ví dụ: Bài 14: Giao thông vận tải - SGK Tr.96

Bạn Nam sống ở Hà Nội, bạn muốn đi thăm ông bà ở Quy Nhơn Em hãydựa vào Lược đồ giao thông vận tải (SGK, Trang 97), thảo luận nhóm đôi để tưvấn cho bạn những phương tiện có thể sử dụng để đi từ Hà Nội tới Quy Nhơn

- Các tài liệu trực quan như hình ảnh, video clip,…

Ví dụ: Bài 19: Các nước láng giềng của Việt Nam - SGK Tr.107

Cho học sinh xem một đoạn video clip tổng hợp các hình ảnh nổi bật củaCam-pu-chia, Lào, Trung Quốc Yêu cầu học sinh thảo luận nhóm 4, kể tênnhững cảnh con nhìn thấy, cho biết cảnh đó là ở đất nước nào và giới thiệu vàinét về đất nước đó

-…

Tùy thuộc vào đối tượng học sinh, cơ sở vật chất của nhà trường,…mà giáoviên có thể sử dụng để kích thích quá trình hoạt động của nhóm, tạo hứng khởicho thành viên trong mỗi nhóm tham gia thảo luận (Phải có định hướng thì họcsinh mới có thể đi vào thảo luận nhóm hiệu quả) Tất cả các tình huống đưa ranhằm đổi mới và khuyến khích học sinh hứng thú tham gia hoạt động nhóm đểgiải quyết tình huống

 Biện pháp 3: Nghiên cứu cách tổ chức hoạt động.

Mục tiêu : Biết cách tổ chức hoạt động nhóm sao cho hiệu quả và phong phú, tạo hứng thú cho học sinh.

 Cần đảm bảo trình tự tiến hành phương pháp dạy học theo nhóm:

Bất cứ phương pháp dạy học nào cũng đếu có quy trình thực hiện của nó.Việc đảm bảo quy trình giúp giáo viên tránh được những lúng túng trong khihướng dẫn học sinh Nó còn thể hiện được tính khoa học trong tổ chức dạy học,đồng thời giúp học sinh tham gia thảo luận, chọn vấn đề tốt hơn Tuy nhiên việcthực hiện quy trình có thể bỏ qua khi thường xuyên dùng Nên tránh máy mócmất thời gian nhưng cũng không được lạm dụng việc làm vắn tắt quá mức làmmất hứng thú trong học tập Ví dụ: vừa nghe giáo viên nói đến thảo luận nhómthì lập tức đã có nhóm ngay và cứ y như cũ: A là nhóm trưởng, B là thư kí…

1- Giáo viên nêu vấn đề: giúp học sinh xác định đúng nhiệm vụ cần giải

quyết

2- Chia nhóm: từ việc nắm chắc nội dung, đối tượng học sinh trong lớp, đồ

dùng dạy học mình có, giáo viên chọn cách chia nhóm sao cho phù hợp:

- Khi nội dung yêu cầu không khác nhau, ít có chênh lệch về độ khó nênchia nhóm ngẫu nhiên

- Khi nội dung cần có sự phân hóa về độ khó, dễ nên chia nhóm cùng trìnhđộ

- Khi nội dung đơn vị kiến thức cần có sự hỗ trợ lẫn nhau như các bài ôntập thì nên chia nhóm đủ trình độ

3- Giao nhiệm vụ cho các nhóm: khi tổ chức dạy học nhóm thông thường

mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ khác nhau hoặc 2-3 nhóm cùng một nhiệmvụ…Giáo viên cần làm cho tất cả các thành viên trong nhóm đều nắm rõ nhiệm

vụ của nhóm cũng như nhiệm vụ của bản thân Nên giao việc sau khi đã chiaxong nhóm và các nhóm đã về vị trí của mình Có thể giao nhiệm vụ cho từngnhóm chung ở giữa lớp, việc này có ưu điểm là nhóm nào cũng biết được nhiệm

vụ của nhóm khác để có thể tự tham khảo thêm và sẽ bổ sung cho nhóm bạn dễdàng hơn Hoặc giao nhiệm vụ dưới dạng phiếu giao việc cho từng nhóm…Nhưng dưới hình thức nào thì cũng cần cho nhóm nêu nội dung mà nhóm cầnthảo luận

4- Hướng dẫn các nhóm thực hiện nhiệm vụ: trong điều kiện hiện nay, các

nhóm học sinh tiểu học nên chỉ từ 4 - 6 học sinh là tốt nhất Các chức danhnhóm trưởng và thư kí (đối với lớp 4 - 5) nên luân phiên Khi bắt đầu làm việc,nhóm trưởng phải phân công các thành viên trong nhóm, mỗi người một việc,sau đó cá nhân làm việc độc lập rồi từng em đưa ra ý kiến để thảo luận trong

nhóm Ý kiến thống nhất được ghi nhận để chuẩn bị trình bày trước lớp Ngườitrình bày cũng nên luân phiên để tạo điều kiện cho tất cả học sinh được rèn kĩnăng Trong thời gian học sinh làm việc, giáo viên thường xuyên theo dõi đểhướng dẫn, giúp đỡ các nhóm trao đổi thảo luận đúng yêu cầu bài học, tránhthảo luận tùy hứng dẫn đến nguy cơ đi chệch yêu cầu hoặc giáo viên gợi mởthêm nhằm mở rộng kiến thức cho các em.

5- Tổ chức thảo luận chung: trước khi cho đại diện nhóm trình bày, giáo

viên cần nêu lại vấn đề để cả lớp tập trung lắng nghe Phải rèn cho học sinh cóthói quen lắng nghe và khuyến khích các em đưa ra nhận xét cụ thể hoặc ý kiến

bổ sung cho nội dung nhóm bạn vừa trình bày Cao hơn nữa là tập cho học sinhđặt vấn đề, nêu câu hỏi tạo tình huống phản biện Quá trình thảo luận chung nếuđiều hành tốt thì sẽ giúp học sinh rút thêm kinh nghiệm khi điều hành thảo luậntrong nhóm sau này và kĩ năng hợp tác nhóm của học sinh sẽ ngày một cao hơn

6- Tổng kết vấn đề - Nhận xét quá trình làm việc: giáo viên cần dự kiến

trước các hướng trả lời của học sinh để có thể xử lí tốt các kết luận Ví dụ:Chuẩn bị câu hỏi gợi mở để làm rõ vấn đề hơn hoặc liên hệ thực tế để giúp họcsinh có khả năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống Nếu kết quả làm việc nhómcủa học sinh đáp ứng đầy đủ yêu cầu thì có thể sử dụng để hệ thống thành bàihọc Điều này sẽ làm tăng sự thích thú làm việc của học sinh bởi vì các em rất tựhào khi tự mình có thể hình thành được bài học cho cả lớp, đồng thời giảm bớt

sự can thiệp của giáo viên trong quá trình học

- Việc nhận xét quá trình làm việc của nhóm cũng không nên qua loa, đạikhái Càng đưa ra nhận định cụ thể càng giúp học sinh tích lũy nhiều kinhnghiệm cho những lần làm việc sau Những tiêu chí nhận xét cần thiết phải có:

- Sự phân công trong nhóm

- Tinh thần thái độ làm việc của các thành viên trong quá trình thảo luận

- Kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao

- Kĩ năng trình bày kết quả hoặc giải thích chất vấn trước lớp

- Cần khen ngợi những học sinh biết lắng nghe và đưa ra những câu hỏi thắc mắc phù hợp.

 Một số vấn đề liên quan khi tổ chức dạy học theo nhóm

 Cách thành lập nhóm:

Việc phân chia nhóm thường dựa trên:

• Số lượng học sinh trong lớp

• Nội dung của bài học

• Đặc điểm của học sinh

Cách chia nhóm hợp lý : có thể theo một tiêu chuẩn nào đó của bài học haycủa giáo viên và cũng có thể hoàn toàn ngẫu nhiên

Cách chia nhóm có nhiều màu sắc đa dạng cũng góp phần tạo cho học sinh

sự hứng thú, phấn khởi và vui thích trước khi bắt tay vào làm việc nhóm

phụ thuộc vào mức độ nội dung cần tìm hiểu ra sao Số lượng các học sinhtrong nhóm phải phù hợp để các em đều được làm việc và hiệu quả công việccao Nếu khối lượng công việc lớn thì cần nhóm lớn và ngược lại

Thành phần nhóm

• Hai yếu tố cần thiết cho sự thành công của hoạt động nhóm là sự an toàn

và sự thách thức Nhóm “bạn bè” sẽ cho HS cảm giác an toàn nhất, nhưng

không phải lúc nào cũng có sự thách thức cần thiết để giúp trẻ mở rộng suy nghĩcũng như không mở rộng thêm những kĩ năng xã hội cần thiết để giao tiếp vớinhững người không quen, thậm chí không thích

• Thành công trong cuộc sống đòi hỏi con người có lúc phải làm việc vớitất cả mọi người Vì vậy, thỉnh thoảng cần thuyết phục trẻ làm việc trong nhóm,bất chấp những cái thích và không thích của cá nhân Các nhóm có khả năngkhác nhau có lợi cho một diện HS rộng nhất, nhưng thỉnh thoảng vẫn phải tạođiều kiện cho những trẻ có cùng khả năng, đặc biệt những trẻ có khả năng caolàm việc cùng nhau

• Các nhóm sẽ làm việc tốt nhất, cho dù là thành phần như thế nào, nếu như

trẻ trở thành đồng đội tốt của nhau và hài hoà được kĩ năng để thực hiện nhiệm

vụ của nhóm.

• Một chiến lược học tập hợp tác hữu ích trong mọi tình huống học tập

được tóm tắt lại thành khẩu hiệu là: “Tư duy - từng đôi - chia sẻ” (HS được

dành thời gian để suy nghĩ được ghép cặp với bạn ngồi bên cạnh để thảo luận cùng chia sẻ câu trả lời với nhóm hoặc cả lớp)

-Thời gian duy trì nhóm.

• Thông thường nhóm cần được duy trì sao cho đủ thời gian để các thànhviên hiểu nhau và có được các kỹ năng cần thiết,

• Không nên lâu quá gây ra sự nhàm chán, tình trạng trì trệ thiếu năngđộng, dựa dẫm vào nhau

 Thiết kế nhiệm vụ cho hoạt động nhóm

(Nhiệm vụ nhóm phải đủ độ khó, cần đến sự hợp tác của học sinh để giải quyết vấn đề)

• Vấn đề đòi hỏi thảo luận, giải thích Các nhóm tìm hiểu và thảo luận một

chủ đề cho trước (ví dụ quan sát bản đồ, biểu đồ) tập hợp những ý tưởng, chia sẻkinh nghiệm

• Giải quyết một vấn đề/bài tập Các nhóm tìm hiểu một vấn đề hay một

tình huống còn bỏ ngỏ và quyết định xem có thể làm gì Ví dụ: Giải quyết mộtvấn đề về môi trường hay xã hội,…

• Thực hành, làm ra sản phẩm nào đó Các thành viên trong nhóm cùng

làm việc để tạo ra một kết quả vật chất Chẳng hạn:

+ Tạo ra các sản phẩm riêng và đánh giá xem sản phẩm nào tốt nhất (hoànthành bảng so sánh, bảng số liệu,…)

+ Tạo ra các thành phần khác nhau của một sản phẩm chung (Vẽ một quả

địa cầu gồm các châu lục đã học,…)

+ Cùng nhau làm một sản phẩm lớn (làm một bài báo cáo sử dụng phầnmềm, …)

+ …v…v…

 Các bước tổ chức hoạt động nhóm

Bước 1: Chuẩn bị cho tổ chức hoạt động nhóm

- Xác định các nội dung cho hoạt động nhóm: Nội dung học tập thích hợp

cho hoạt động hợp tác theo nhóm thường là các vấn đề, câu hỏi, bài tập đòi hỏi

tư duy và sự đóng góp của nhiều người để giải quyết

- Xác định thành phần nhóm

- Xác đinh quy mô nhóm

- Xác định thời gian của từng hoạt động học nhóm

Bước 2: Tiến hành tổ chức dạy học theo nhóm

- Chia nhóm và phân công nhiệm vụ cho các thành viên nhóm

- Giao nhiệm vụ cho hoạt động nhóm

- Hỗ trợ và hướng dẫn khi cần

- Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả làm việc nhóm (Cách tổ chức chocác nhóm trình bày kết quả và xử lý tình huống khi HS không có ý nhận xét;mỗi nhóm có các nhiệm vụ khác nhau)

Bước 3: Tổng kết hoạt động học nhóm

- Tổng hợp, phân tích ý kiến và kết luận

- Đánh giá kết quả hoạt động nhóm

Ví dụ : Dạy bài “ Đất và rừng” ( Bài 6 SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5 Trang 79)

-* Mục tiêu hoạt động : Học sinh so sánh được sự khác nhau giữa rừng rậm nhiệt đới và rừng ngập mặn.

Bước 1: Chuẩn bị cho tổ chức hoạt động nhóm

- Xác định các nội dung cho hoạt động nhóm:

• Sưu tầm tranh ảnh về rừng rậm nhiệt đới và rừng ngập mặn

• Quan sát và so sánh môi trường sống và đặc điểm của cây sống trong hailoại rừng này

• Lập bảng so sánh về môi trường sống và đặc điểm của cây sống trong hailoại rừng này

- Xác định thành phần nhóm

• Nhóm phải đảm bảo có cả những bạn có lực học khá giỏi và trung bình

- Xác định quy mô nhóm

• Nhóm từ 8 - 10 bạn, ở đây tôi tổ chức nhóm làm hoạt động này theo tổ

- Xác định thời gian của từng hoạt động học nhóm

• Thời gian chuẩn bị : 1 tuần (giao nhiệm vụ bắt đầu từ tiết Địa lí tuần trướckhi học bài 6)

Bước 2: Tiến hành tổ chức dạy học theo nhóm

- Chia nhóm và phân công nhiệm vụ cho các thành viên nhóm: Sẽ có 4nhóm chính là 4 tổ đã xếp theo vị trí ngồi ở lớp

- Giao nhiệm vụ cho hoạt động nhóm: Sưu tầm trước ở nhà tranh ảnh về

rừng ngập mặn và rừng rậm nhiệt đới sau đó lập bảng so sánh sự khác nhau củahai loại rừng này

- Trong thời gian học sinh sưu tầm tư liệu và lập bảng so sánh, giáo viên

Bảng phân công công việc của 1 nhóm đại diện

Kết quả làm việc của 1 nhóm đại diện

Vai trò của GV trong hoạt động nhóm

- Cung cấp nhiệm vụ có thách thức và tạo điều kiện để nhóm hoàn thànhnhiệm vụ

Cân nhắc việc chia nhóm, thay đổi nhóm, tạo nhóm mới để đảm bảo 2 yếu

tố an toàn và thách thức trong hoạt động nhóm.

- Quản lí hoạt động nhóm (quan sát quá trình hoạt động nhóm, hỗ trợ vàhướng dẫn khi cần thiết, khen ngợi và động viên HS)

+ Người giáo viên phải là người điều động các nhóm làm việc

+ Phải quan sát và theo dõi hoạt động, công việc của từng nhóm để tìm racách giải quyết hợp lý nhất

+ Trong quá trình quan sát các nhóm làm việc, người giáo viên phải pháthiện các sai lầm mà các nhóm mắc phải khi tham gia nhóm, những sai lầm mangtính điển hình và chưa được sữa chữa để cuối phần thảo luận nhóm giáo viên cónhận xét, góp ý

+ Giáo viên phải nhắc lại các ý kiến mà nhóm đã trình bày một lần nữakhẳng định lại ý kiến của nhóm để nhóm cần bổ sung ý kiến hay không Nhấnmạnh các khái niệm, các ý quan trọng của bài học

+ Giáo viên tóm tắt, tổng hợp, liên kết các ý kiến của từng nhóm thảo luậntheo thứ tự để nêu bật được nội dung bài học

+ Người giáo viên là người hướng dẫn và giúp đỡ các nhóm nếu các nhóm

có gặp khó khăn trong quá trình thảo luận

Lưu ý: Không can thiệp sâu vào quá trình làm việc của nhóm (đóng góp ý

kiến như một thành viên của nhóm hoặc hỏi nhiều câu hỏi làm ảnh hưởng đến sựtập trung của nhóm

Chức danh của các thành viên trong nhóm: tuỳ vào số lượng của nhóm màgiáo viên đề ra các chức danh: Ví dụ nhóm trưởng, thư ký, báo cáo, quản lý thờigian, giám sát, liên lạc,…

Để việc hoạt động nhóm thực sự có hiệu quả phải phân công nhiệm vụ, quyđịnh thời gian rõ ràng và cụ thể cho các nhóm Nhóm trưởng đóng vai trò quantrọng nhất Nhóm trưởng phải là người khởi động buổi thảo luận nhóm bằngcách tạo một bầu không khí vào đề một cách sinh động, chân tình và thật sự thỏamái

+ Trong khi thảo luận: Người nhóm trưởng phải điều động được tất cả cácnhóm viên tham gia tích cực vào buổi thảo luận, người nhóm trưởng phải biếtlắng nghe, khuyến khích các người rụt rè, ngăn chặn những người nói nhiều,theo dõi và quan sát phản ứng của từng người để điều chỉnh buổi thảo luận Khaithác nội dung bằng cách đặt câu hỏi kích thích tư duy của từng người Phát hiện

những mâu thuẫn trong cách trình bày của mỗi thành viên, tổng kết lại ý kiếncủa nhóm ở cuối buổi thảo luận

Vì vậy cần hướng dẫn cho học sinh ngay từ những lần đầu tiên làm việctheo nhóm theo các hình thức đến khi quen việc, các em phải cùng nhau hợpsức để hoàn thành nhiệm vụ được giao

Khi làm việc theo nhóm tự các nhóm có quyền lựa chọn cách thực hiện nàotuỳ thích, sao cho khi nhóm trình bày phải đạt được yêu cầu giáo viên giao.Các thành viên trong nhóm thay phiên làm nhóm trưởng, thư ký, báo cáo,

… ở mỗi lần làn việc nhóm Với phương pháp này để tránh học sinh có thể làmqua loa, hình thức, nếu không có sự kiểm tra theo dõi của giáo viên, một số emyếu, thụ động không chịu động não, suy nghĩ, hoặc thuộc lòng đọc vẹt, khôngbày tỏ ý kiến của mình ngược lại những em nhanh nhẹn thì tự quyết định vấn đề

mà không có sự thảo luận trong nhóm

Mặt khác luôn cho các nhóm thi đua với nhau qua bảng điểm làm việc giữacác nhóm, trong quá trình diễn ra hoạt động nhóm, nhóm nào làm việc tốt khônggây ồn ào không có thành viên làm việc riêng nhóm đó được cộng điểm vàngược lại, nhóm trưởng sẽ chịu trách nhiệm khi có bạn trong nhóm không hợptác, để tránh nhóm làm nhanh chờ đợi sẽ sinh ra nói chuyện, làm việc riêng, cácnhóm trưởng có thể chọn nhóm kiểm tra chéo, hay trao đổi thêm các thông tin

có liên quan đến bài học từ các nhóm khác

3.3 Biện pháp 4 : Lựa chọn một số kĩ thuật dạy học tích cực.

Mục đích : Tạo sự đa dạng và phong phú khi tổ chức hoạt động nhóm và giúp học sinh làm việc nhóm có hiệu quả.

 Kĩ thuật giao nhiệm vụ

- Giao nhiệm vụ phải cụ thể, rõ ràng:

+ Nhiệm vụ giao cho cá nhân/nhóm nào?

+ Nhiệm vụ là gì?

+ Địa điểm thực hiện nhiệm vụ ở đâu?

+ Thời gian thực hiện nhiệm vụ là bao nhiêu?

+ Phương tiện thực hiện nhiệm vụ là gì?

+ Sản phẩm cuối cùng cần có là gì?

+ Cách thức trình bày/ đánh giá sản phẩm như thế nào?

- Nhiệm vụ phải phù hợp với:

+ Mục tiêu hoạt động

+ Trình độ học sinh

+ Thời gian, không gian hoạt động

+ Cơ sở vật chất, trang thiết bị

Ví dụ: Dạy bài “Châu Phi” ( Bài 23 SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5 Trang 116 - 117)

-* Mục tiêu hoạt động: Học sinh tìm được một số hình ảnh thể hiện cảnh quan thiên nhiên của Châu Phi.

Để thực hiện tìm hiểu nội dung này Tôi đã thành lập các nhóm 4, sao chomỗi nhóm đều có số lượng tương đương các em giỏi, khá, trung bình

- Phương tiện thực hiện: Sưu tầm tranh ảnh từ sách báo, mạng internet

- Sản phẩm cuối cùng cần có: Bảng tổng hợp tranh ảnh về cảnh quan thiênnhiên của Châu Phi và trình bày trước lớp

- Cách thức trình bày: Dán tranh ảnh thể hiện nội dung sau đó cử đại diệnthuyết trình trước lớp

- Tiêu chí đánh giá: Tranh ảnh phải phù hợp, đa dạng, trình bày đẹp

Nhiệm vụ đưa ra hoàn toàn phù hợp với trình độ của học sinh Các em cóthể tìm tư liệu trên sách báo, mạng ỉnternet, sau đó lựa chọn tranh ảnh phù hợpdán vào bảng phụ mà cô giáo đã phát cho sẵn Từ việc làm sưu tầm tranh ảnh,các em có thêm hiểu biết về thiên nhiên của Châu Phi, giáo dục tình yêu thiênnhiên và khám phá thế giới

Tư liệu sưu tầm của 1 nhóm đại diện

 Kĩ thuật “khăn trải bàn”

Cách làm:

- Chia giấy A0( hoặc bảng nhóm) thành phần chính giữa và phần xungquanh Chia phần xung quanh thành các phần theo số thành viên của nhóm

- Cá nhân trả lời câu hỏi và viết trên phần xung quanh

- Thảo luận nhóm, thống nhất ý kiến và viết vào phần chính giữa

- Treo SP, trình bày

Ví dụ: Dạy bài “Vùng biển nước ta” (Bài 5 - Trang 77)

Khi tìm hiểu về vai trò của biển, tôi yêu cầu các em làm việc theo nhóm 4.Mỗi nhóm sẽ được phát một tâm bảng phụ đã được chia sẵn theo kĩ thuật khăntrải bàn Sau đó cá nhân từng em sẽ nêu vai trò của biển vào các phần xungquanh từ 1- 4 Khi các cá nhân đã xong thì cả nhóm sẽ thống nhất ý kiến và viếtvào phần chính giữa Thời gian làm việc là 3 phút