ĐẶT VẤN ĐỀ: Truyền thông là quá trình liên tục trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm…chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân, của nhóm và của cộng đồng xã hội. về mục đích, truyền thông hướng đến sự hiểu biết một cách chung nhất, nhằm thay đổi nhận thức, hành vi cảu đối tượng truyền thông và tạo giá trị định hướng cho công chúng. Về bản chất, truyền thông là quá trình trao đổi, chia sẻ thông tin hai chiều giữa chủ thể truyền thông và đối tượng truyền thông. Quá trình truyền thông hai chiều ấy được thể hiện theo nguyên tắc bình thông nhau. Quá trình truyền thông này cũng được thể hiện rõ, khi có sự chênh lệnh về thông tin giữa chủ thể truyền thông và đối tượng truyền thông. Trong sang tác, người làm báo cũng phải luôn luôn chú trọng đến quá trình truyền thông. Nói như vậy, báo chí có khả năng truyền thông rộng lớn, và tính phản biện xã hội cao. Chính vì vậy, truyền thông , mà góc nhìn ở đây là việc cung cấp thông tin cho các nhà lãnh đạo trong việc quản lý và điều chỉnh quản lý phù hợp với quy luật phát triển, phù hợp với tiến trình phát triển và yếu tố cung và cầu trong xã hội. một trong những giá trị đặc thù và chuyên biệt của báo chí trong truyền thông là thông tin. Trong lĩnh vực truyền thông mang tính rộng lớn, tác giả chỉ mong muốn đề cập đến một lĩnh vực tiêu biểu, thể hiện rõ nét của truyền thông là Báo chí.
Trang 1ĐẶT VẤN ĐỀ:
Truyền thông là quá trình liên tục trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm…chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân, của nhóm
và của cộng đồng xã hội về mục đích, truyền thông hướng đến sự hiểu biết một cách chung nhất, nhằm thay đổi nhận thức, hành vi cảu đối tượng truyền thông và tạo giá trị định hướng cho công chúng Về bản chất, truyền thông là quá trình trao đổi, chia sẻ thông tin hai chiều giữa chủ thể truyền thông và đối tượng truyền thông Quá trình truyền thông hai chiều ấy được thể hiện theo nguyên tắc bình thông nhau Quá trình truyền thông này cũng được thể hiện rõ, khi có sự chênh lệnh về thông tin giữa chủ thể truyền thông và đối tượng truyền thông
Trong sang tác, người làm báo cũng phải luôn luôn chú trọng đến quá trình truyền thông Nói như vậy, báo chí có khả năng truyền thông rộng lớn, và tính phản biện xã hội cao Chính vì vậy, truyền thông , mà góc nhìn ở đây là việc cung cấp thông tin cho các nhà lãnh đạo trong việc quản lý và điều chỉnh quản lý phù hợp với quy luật phát triển, phù hợp với tiến trình phát triển và yếu tố cung và cầu trong xã hội một trong những giá trị đặc thù và chuyên biệt của báo chí trong truyền thông
là thông tin Trong lĩnh vực truyền thông mang tính rộng lớn, tác giả chỉ mong muốn đề cập đến một lĩnh vực tiêu biểu, thể hiện rõ nét của truyền thông là Báo chí
Trang 2I GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Một số góc nhìn về truyền thông báo chí thể hiện rõ vai trò truyền thông cung cấp thông tin cho các nhà lãnh đạo, quản lý
a Không gian công cộng đóng vai trò trung gian giữa xã hội công dân và Nhà nước, buộc Nhà nước phải chịu trách nhiệm trước xã hội do “tính công cộng” của nó.
Không gian công cộng tự nó mang tính chất phê phán bởi lẽ nó giả định rằng phải có những thông tin về các hoạt động của Nhà nước để công luận có thể xem xét và phê phán các loại hoạt động này
Những tầng lớp dân chúng bình thường hay những nhóm thiểu số vốn trước đây không có quyền phát ngôn, nay có nhiều cơ hội hơn để lên tiếng Hiện tượng Blog trong những năm gần đây là một bằng chứng sinh động các cá nhân giờ đây ngày càng có điều kiện tiếp cận trực tiếp những thông tin vốn trước đây phải thông qua sự chọn lọc của các Nhà báo
Dưới quan điểm xã hội học, truyền thông đại chúng là một định chế xã hội chỉ xuất hiện trong xã hội hiện đại, hiểu theo nghĩa là đối lập với xã hội cổ truyền, phong kiến Nó góp phần tạo ra một "không gian công cộng" vốn chưa hề có trong các xã hội tiền tư bản - một không gian dành cho sự thảo luận công khai và dân chủ
Khi phân tích mối quan hệ giữa các hệ thống truyền thông với các
hệ thống xã hội, nhà xã hội học Mỹ Daniel Lerner, trong một bài đăng trên Tạp chí Bchavioral Science ra tháng 10/1957, cho rằng một trong những điều kiện và đặc điểm của quá trình chuyển đổi từ các xã hội cổ truyền sang các xã hội hiện đại chính là sự chuyển tiếp từ các hệ thống truyền thông truyền miệng sang các hệ thống truyền thông đại chúng
Trang 3Các hệ thống truyền thông đại chúng (như báo chí, xuất bản, phát thanh, truyền hình ) mang một số đặc điểm như sau: do những tổ chức chuyên nghiệp đảm trách, đưa thông tin ra công thúng một cách rộng rãi mà không phân biệt ai với ai, và nội dung thông điệp thủ yếu mang tính chất tường thuật chứ không phải là ra lệnh Sự thay đổi trongứng xử truyền thông này (chuyển từ truyền thông truyền miệng sang truyền thông đại chúng) có liên quan chặt chẽ với những thay đổi khác về ứng xử trong hệ thống xã hội Lerner kết luận rằng "một hệ thống truyền thông chính là một dấu chỉ và cũng đồng thời là một tác nhân của sự thay đổi trong toàn
bộ một hệ thống xã hội" Nói khác đi, hệ thông truyền thông đại chúng
đã trở thành một trong những động lực của sự phát triển của xã hội Theo Lerner, khi con người biết đọc biết viết, tức là khi thoát ra khỏi tình trạng mù chữ, thì bát đầu có được một khả năng còn quan trọng hơn
cả việc biết đọc biết viết Đó là khảnăng bước vào "thế giới của những kinh nghiệm gián tiếp", tức là bước vào một thế giới mà trong đó các kinh nghiệm của người khác đã được tường thuật và ghi chép lại trên chữ viết qua sách vở, báo chí Mặt khác, cũng chính nhờ đó mà người
ta tăng cường được khả năng thấu cảm (empathy), tức là khả năng tự đặt mình vào vị trí của người khác đểhiểu được người khác Và chính nhờ
có khả năng này mà con người mới có thể sống được với nhau một cách hài hòa trong xã hội Khả năng biết đọc biết viết còn giúp cho con người hình thành được khả nàng linh hoạt vềtrí tuệ (psychic mobihty) vốn là một thuộc tính đặc trưng của con người trong xã hội hiện đại Chính các phương tiện truyền thông đại chúng là nhân tố góp phần mạnh nhất vào việc rèn luyện khả năng thấu cảm cũng như khả năng linh hoạt trí tuệ, khi chúng giúp cho con người tiếp xúc được với nhiều tư tưởng khác nhau và biết được những vấn đề công cộng của xã hội
Trang 4Trong một công trình in năm 1962, triết gia người Đức Júrgen Habermas đã khai triển khái niệm "tính công cộng" hay "không gian công cộng" (óffentlichkeit, tiếng Anh dịch là publicity hoặc public sphere) mà Emmanuel Kant đã đề cập vào nam 1784, và nhấn mạnh rằng việc sử dụng lý tính trong không gian công cộng chính là điều kiện để hình thành nên công luận, và đây cũng là điều kiện để thiết lập một nền dân chủ Theo Kant, người độc thoại chỉ đối diện với chính mình, chỉ khi tranh luận với người khác về những vấn đề công cộng thì người ta mới thoát ra khỏi những chuyện cục bộ, cá biệt, mới vượt qua được cái "tính thô thiển" của mình
Theo Habermas, không gian công cộng là không gian mà trong đó bất cứ cá nhân nào cũng có thể tham gia và trao đổi ý kiến với nhau mà không bị áp lực từ bên ngoài Trên nguyên tắc, đây là nơi diễn ra những cuộc tranh luận mang tính chất lý tính và phê phán (rational-critical debate), và do vậy đây chính là nơi kết tinh nên những ý kiến (công luận) và ý muốn của công chúng Tính duy lý của sự đối thoại trong không gian công cộng giúp cho người ta vượt dần ra khói những lợi ích đặc thù để đạt tới một sự đồng thuận (consensus) giữa những người có thiện chí với nhau Không gian công cộng đóng vai trò trung gian giữa
xã hội công dân và nhà nước, buộc Nhà nước phải chịu trách nhiệm trước xã hội do "tính công cộng" của nó Không gian công cộng tự nó mang tính chất phê phán bởi lẽ nó giả định rằng phải có những thông tin
về các hoạt động của Nhà nước đểcông luận có thể xem xét và phê phán các hoạt động này Theo Habermas, chính các phương tiện truyền thông đại chúng là định chế điển hình nhất của không gian công cộng Chúng đóng vai trò làm trung gian liên lạc và tiếp xúc trong nội bộ xã hội dân
sự, cũng như giữa xã hội dân sự và các thiết chế nhà nước Hiểu theo ý
Trang 5nghĩa này, truyền thông đại chúng không phải là một lãnh địa dành riêng cho những người có quyền lực, những nhà truyền thông hay các chuyên gia, mà là một nơi có mục tiêu thực hiện cùng một lúc hai chức năng: vừa là nơi trình bày các kiến thức về xã hội con người, vừa là nơi diễn ra các mối quan hệ tiếp xúc, liên lạc giữa các tầng lớp, các khu vực, hay các nhóm xã hội
b.Hệ thống truyền thông báo chí phát triển mạnh mẽ đã tạo điều kiện cho nhu cầu xã hội về thông tin; trong đó có sự bùng nổ của Internet
Sự ra đời của phương tiện Internet trong vài thập niên gần đây đã đặt ra nhiều vấn đề mới hết sức đáng quan tâm của định chế truyền thông đại chúng trong xã hội hiện đại, Trong một cuốn sách xuất bản năm 2004, Serge Soudoplatoff nhận định rằng lịch sử của phương tiện Internet tương ứng với sự đụng độ giữa hai quan niệm khác nhau về cách thức tổchức và quản trị Một bên là phương thức tập trung hóa, theo mô hình có trật tự thứ bậc và đắng cấp, còn một bên là trải ra thành những mạng lưới nối kết giữa những người có cùng mối quan tâm hoặc cùng lợi ích Theo Soudoplatofi, sự thành công đáng kinh ngạc của Internet cho thấy rằng người ta có thể có những mô hình quản ra trị khác hiệu nghiệm hơn so với những mô hình ra truyền thống dựa trên thứ bậc đẳng cấp: logic của Internet là chia sẻ quyền lực, nó là một công cụ tương tác
và giao dịch giữa những tác nhân tích cực và ngang hàng với nhau, chứ không phải giữa một trung tâm phát sóng với những khán giả thụ động như phương tiện truyền hình Dominique Wolton (1999), một nhà xã hội học vềtruyền thông đại chúng người Pháp, cho rằng Internet có thể có tác dụng làm "vỡ vụn" không gian công cộng hơn là tăng cường cho không gian này Trong khi các phương tiện truyền thông đại chúng
Trang 6truyền thống chủ yếuđi theo cái logic "cung", thì phương tiện Internet thiên về việc đápứng cái logic "cầu” người sử dụng chỉ lo đi tìm cái mình cần, cái mình muốn, chứ không quan tâm tới những điều mà người khác muốn nói với mình Theo Wolton, Internet không có tác dụng nối kết giống như các phương tiện truyền thông đại chúng trước đó Và điều này cuối cùng sẽdẫn tới hệ quả là làm cho cá nhân trở nên cô lập hơn trong xã hội Tocqueville từng nói rằng tư duy chỉ khởi sự khi người ta bắt đầu tin vào lời người khác Con người không thể nào tự mình suy nghĩ tất cả mọi thứ, tự mình lý giải mọi chuyện trên đời Chính vì thế mới có vai trò quan trọng của những người "trung gian" trong lĩnh vực truyền thông đại chúng như các nhà báo, chính trị gia, giới trí thức Một trong nhữngđặc trưng quan trọng trong lĩnh vực truyền thông đại chúng
mà người ta không nên quên, đó là xem với người khác, xem cái mà người khác đã xem (hay đã đọc), theo dõi những chuyện được voi là đáng quan tâm, đáng đưa ra bàn luận với nhau.Nhà xã hội học Đức Ulrich Beck (1986) và nhà xã hội học Anh Anthony Giddens (1996) cho rằng sự phát triển của các công nghệ thông tin và vi điện tử là một trong những điều kiện vật chất quan trọng làm thay đổi diện mạo các quan hệ
xã hội, nhất là trong bối cảnh mà những lằn ranh của các định chế chính trị truyền thống dần dần bị xóa nhòa, nhường chỗ cho sự tham gia ngày một tích cực hơn của các cá nhân trong các "xã hội phản tỉnh" (renexive society), phá vỡ sự độc quyền phát ngôn của các chuyên gia trong các lĩnh vực khoa học cũng như chính trị Trong các xã hội hiện đại, việc thảo luận và việc ra quyết định trong nhiều trường hợp đã vượt ra khỏi những vũ đài chính trị truyền thống như quốc hội hay Chính phủ, cũng như vượt ra khỏi khuôn khổ của hình thức dân chủ đại diện
Trang 7Những tầng lớp dân chúng bình thường hay những nhóm thiểu số vốn trước đây không có quyền phát ngôn, nay có nhiều cơ hội hơn để lên tiếng Hiện tượng blog trong những năm gần đây là một bằng chứng sinh động Các cá nhân giờ đây ngày càng có điều kiện tiếp cận trực tiếp những thông tin vốn trước đây phải thông qua sự chọn lọc của các nhà báo Nhưng nói như thế phải chăng có nghĩa là Internet có thể đi đến chỗ
"phi trung giới hóa" (desintermediation) lĩnh vực thông tin trong xã hội hiện đại? Phải chăng kể từ nay, nhờ có Internet, mọi người đều có thể tự mình trực tiếp biết mọi chuyện và hiểu mọi chuyện mà không cần có các định chếtrung giới như báo chí hay sách vở, xã hội sẽ không còn cần đến vai trò của những người "trung gian" (như nhà báo, nhà chính trị, giới trí thức )? Phải chăng "mass média" (các phương tiện truyền thông đại chúng) nay đang tan rã để trở thành "média des masses" (các phương tiện truyền thông của đại chúng, hay là do đại chúng thực hiện), nếu nói nhưcái tựa của một cuốn sách của Joèl dễ Rosnay và Carlo Revelli mới xuất bản năm 2006 Chúng tôi nghĩ không phải như thế Chúng tôi cho rằng sự phát triển hiện nay của Internet và các loại hình truyền thông trên Internet chỉ có nghĩa là thẩm quyền của những vai trò "trung gian"ấy ngày nay chỉ côn mang tính chất tương đối, và cách thức hoạt động của họ, đặc biệt là giới nhà báo cũng như các nhà chính trị, cũng phải thay đổi chứ không thể tiếp tục như trước Sự xuất hiện của Internet hay các blog làm cho người ta bây giờ có quyền đòi hỏi nhiều hơn đối với những vai trò trung gian ấy Internet tự nó không thể làm tan rã
"không gian công cộng", hiểu theo nghĩa của Habermas Mặt khác, nó cũng không thể (hay chưa thể?) thay thế các định chế truyền thôngđại chúng hiện hành để trở thành phương tiện duy nhất của không gian công cộng Nhưng hiển nhiên khó có ai chối cãi là Internet đang góp phần mở
Trang 8rộng "không gian công cộng" của xã hội hiện đại một cách không thể đảo ngược được nữa
2 BÁO CHÍ VIỆT NAM ĐÃ THỂ HIỆN RÕ NÉT ĐẶC THÙ, TRUYỀN THÔNG CUNG CẤP THÔNG TIN CHO CÁC NHÀ LÃNH ĐẠO
- Quan niệm: Ngành Báo chí – Truyền thông gồm hai lĩnh vực riêng biệt là lĩnh vực báo chí và lĩnh vực truyền thông, nhưng chúng có quan hệ rất chặt chẽ với nhau Về nghề báo, nhiều người cho rằng nó xuất phát trước tiên từ một nhu cầu chung của nhân loại Đó là nhu cầu thông tin Hãy tưởng tượng, mỗi ngày, khi thức giấc đón chào ngày mới, hầu như ai cũng có chung một câu hỏi: “Hôm nay có gì mới?” Mọi người đều muốn được trả lời nhanh nhất Và với các nhà lãnh đạo, quản
lý, nhu cầu thông tin này càng lớn hơn Đương nhiên, chính nhà báo sẽ
là người làm thỏa mãn nhu cầu ấy
a Báo chí Cộng sản thể hiện rõ vai trò cung cấp thông tin cho các nhà lãnh đạo, quản lý ( lý luận và thực tiễn)
- Báo chí là cơ quan ngôn luận của Đảng, là tiếng nói của quần chúng nhân dân, thể hiện tính chính trị sâu sắc Ở đây, báo chí thể hiện
rõ nét là cơ quan ngôn luận, thể hiện bản chất của chế độ, đóng góp vai trò cùng cả xã hội xây dựng nhà nước của dân do dân và vì dân Do vậy, những thông tin từ báo chí truyền thông luôn được các nhà lãnh đạo quan tâm, chú ý
- Báo chí truyền thông thông thể hiện nguyên tắc chính trị: Báo chí
là kênh thông tin hai chiều, phản ánh các chủ trương đường lối của Đảng tới quần chúng nhân dân, và thông qua tính phản biện xã hội, Đảng, nhà nước, các cơ quan ban ngành cũng nắm được việc thực hiện các chủ
Trang 9trương, chính sách đó có phù hợp với thực tiễn hay không, phù hợp với
sự phát triển hay chưa nhằm kịp thời có sự điều chỉnh
- Theo TS Nguyễn Sỹ Dũng, Phó Chủ nhiệm Văn phòng QH, hoạt động báo chí thông tin về QH ngày càng có vai trò quan trọng trong việc tăng cường mối quan hệ thông tin hai chiều và sự gắn kết giữa QH với cử tri Báo chí giúp người dân theo dõi tốt hơn các hoạt động của QH; đánh giá được những người do mình bầu ra đã thực sự đại diện cho quyền và lợi ích của mình chưa Báo chí trở thành kênh thông tin không thể thiếu của QH, các cơ quan của QH và từng đại biểu QH
- Trong hội nghị về vai trò của Báo chí truyền thông với giá trị thông tin hai chiều tổ chức tại Hà Nội vào cuối năm 2011, các ý kiến tại hội thảo cũng cho rằng công tác thông tin, tuyên truyền về hoạt động của QH còn thiếu cân đối Hiện, phần lớn báo chí mới tập trung chủ yếu vào các kỳ họp của QH, chưa quan tâm tuyên truyền hoạt động giữa hai kỳ họp, các đợt giám sát chuyên đề hay hoạt động của các đoàn đại biểu tại địa phương… Đề cập khá nhiều khía cạnh trong mối quan hệ với báo chí của QH và các đại biểu dân cử, hội thảo nhằm nâng cao kỹ năng tiếp cận với báo chí của đại biểu QH và vai trò của báo chí trong công tác tuyên truyền hoạt động của QH đến với nhân dân Thực tế này cho thấy, vai trò không thể thiếu của báo chí truyền thông và việc nâng cao vai trò hơn nữa của Báo chí trong việc phản biện xã hội, thông tin hai chiều và sự gắn kết giữa Quốc hội với cử chi, nhân dân
b Góc nhìn vai trò của báo chí truyền thông qua sự việc tại Tiên Lãng, Hải phòng
Trang 10Tại hội thảo bàn về nguồn lực đất đai và vai trò của truyền thông, ông Lưu Đình Phúc, trưởng phòng quản lý báo chí Trung ương, Cục Báo chí, Bộ Thông tin - Truyền thông nó: “Qua truyền thông đại chúng, vụ ông Đoàn Văn Vươn không còn là vấn đề của Hải Phòng mà trở thành vấn đề của cả nước, nhất là trong thời điểm toàn Đảng chuẩn bị triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI về chỉnh đốn Đảng"
"Báo chí luôn đi đầu trong cuộc đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng", ông Lưu Đình Phúc nhận định Với sức lan tỏa nhanh và rộng lớn, thông tin từ báo chí cũng góp phần cung cấp chứng cứ ban đầu cho cơ quan điều tra Đặc biệt trong bối cảnh vấn đề đất đai luôn là điểm nóng
Ông Phúc phân tích, điều đáng ghi nhận ở báo chí qua vụ ông Đoàn Văn Vươn là ở tính xung kích, đấu tranh không khoan nhượng trước những hành vi tiêu cực, góp phần làm trong sạch nội bộ chính quyền ở địa phương Báo chí cũng đã thể hiện thái độ quyết liệt với mong muốn cơ quan chức năng sớm làm rõ đúng sai vụ việc Đồng thời đưa ra nhiều bài học kinh nghiệm thông qua các bài phỏng vấn chuyên gia, nhà quản lý, cựu quan chức
Nói như ông Vũ Văn Luân, thư ký liên chi hội nuôi trồng thủy hải sản huyện Tiên Lãng, “nếu không có báo chí, sự việc cưỡng chế ở Tiên Lãng đã đi theo một hướng khác”