Quản lý hoạt động dạy học môn sinh học ở các trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện trên địa bàn huyện điện biên đông tỉnh điện biên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI HÀ VĂN TUÂN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC THỰC HIỆN HUYỆN ĐIỆN BI

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

HÀ VĂN TUÂN

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC THỰC HIỆN HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG, TỈNH ĐIỆN BIÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội - Năm 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

HÀ VĂN TUÂN

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC THỰC HIỆN HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG, TỈNH ĐIỆN BIÊN

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục

(Chương trình đào tạo theo định hướng ứng dụng)

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Cao Xuân Liễu Các số liệu và tài liệu được trích dẫn trong công trình này là trung thực Kết quả nghiên cứu trong luận văn không trùng với bất cứ công trình nào đã được công bố trước đó

Tôi chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình

Hà Nội, tháng 7 năm 2017

TÁC GIẢ

Hà Văn Tuân

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu Đặc biệt tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Cao Xuân Liễu - người thầy hướng dẫn khoa học đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài

Tác giả xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo, chuyên viên Sở GD&ĐT tỉnh Điện Biên, Cán bộ quản lý, Giáo viên, Học sinh các trường THPT Mường Luân, THPT Trần Can, Đảng ủy- HDND - UBND huyện Điện Biên Đông đã cung cấp số liệu quý báu, động viên và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tác giả trong quá trình viết luận văn Xin cảm ơn đồng nghiệp và những người thân yêu trong gia đình đã động viên, giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Mặc dù đã rất cố gắng, song luận văn khó tránh khỏi những thiếu sót; Tác giả rất mong nhận được những ý kiến góp ý, chỉ bảo của các thầy giáo, cô giáo, các bạn đồng nghiệp và những người quan tâm để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 7 năm 2017

TÁC GIẢ

Hà Văn Tuân

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Cấu trúc của luận văn 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC THỰC HIỆN 7

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 7

1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước 7

1.1.2 Nghiên cứu trong nước 8

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài 9

1.2.1 Quản lý 9

1.2.2 Quản lý giáo dục 10

1.2.3 Hoạt động dạy học 11

1.2.4 Quản lý hoạt động dạy học 11

1.2.5 Năng lực thực hiện 12

1.2.6 Dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện 13

1.2.7 Quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện 15

1.3 Hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện ở Trường trung học phổ thông 17

1.3.1 Năng lực chung cốt lõi và chuyên biệt 17

1.3.1.1 Năng lực chung 17

1.3.1.2 Năng lực chuyên biệt 17

1.3.2 Các năng lực chuyên biệt của môn Sinh học cấp trung học phổ thông 18

1.3.3 Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá môn Sinh học ở Trường trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực thực hiện 19

1.4 Nội dung quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở trường Trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực thực hiện 21

1.4.1 Quản lý việc xây dựng, thực hiện mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 21

1.4.2 Quản lý hoạt động dạy của giáo viên môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 22

1.4.3 Quản lý hoạt động học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 23

1.4.4 Quản lý kiểm, tra đánh giá hoạt động dạy của giáo viên và học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 24

1.4.4.1 Kiểm tra, đánh giá hoạt động dạy của giáo viên 24

1.4.4.2 Kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của học sinh 25

1.4.5 Quản lý cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật phục vụ dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 26

1.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện 26

1.5.1 Yếu tố khách quan 27

1.5.2 Yếu tố chủ quan 27

Tiểu kết chương 1 28

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC THỰC HIỆN HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG, TỈNH ĐIỆN BIÊN 31

2.1 Khái quát về huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên 31

2.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội 31

2.1.2 Tình hình giáo dục 32

2.2 Thực trạng giáo dục THPT của huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên 32 2.2.1 Thực trạng về quy mô phát triển và chất lượng học sinh 32

2.2.2 Thực trạng về đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên 34

2.2.3 Thực trạng về cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học 36

2.3.1 Mục tiêu khảo sát 37

2.3.2 Đối tượng khảo sát 37

2.3.3 Nội dung khảo sát 37

2.3.4 Phương pháp khảo sát 38 2.4 Kết quả khảo sát thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 39 2.4.1 Thực trạng nhận thức về quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện cho học sinh THPT huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên 39 2.4.2 Thực trạng hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện cho học sinh THPT huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên 41 2.4.2.1 Thực trạng hoạt động dạy của giáo viên môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 41 2.4.2.2 Thực trạng hoạt động học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 44 2.4.3 Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận thực hiện cho học sinh THPT huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên 47 2.4.3.1 Thực trạng quản lý việc xây dựng, thực hiện mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 47 2.4.3.2 Thực trạng quản lý hoạt động dạy của giáo viên môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 49 2.4.3.3 Thực trạng quản lý hoạt động học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 51 2.4.3.4 Thực trạng quản lý hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả dạy của giáo viên và học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 52 2.4.3.5 Thực trạng quản lý cơ sở vật chất, trang thiết bị, đồ dùng dạy học phục vụ dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 55

2.5 Đánh chung về thành công và hạn chế trong quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện huyện

Điện Biên Đông, tỉnh Điên Biên 57

2.5.1 Những thành công 57

2.5.2 Những hạn chế 58

2.5.3 Nguyên nhân của những hạn chế 59

Tiểu kết chương 2 59

CHƯƠNG 3 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC THỰC HIỆN HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG, TỈNH ĐIỆN BIÊN 61

3.1 Các nguyên tắc xây dựng biện pháp 61

3.1.1 Đảm bảo về mặt pháp lí 61

3.1.2 Đảm bảo đặc thù môn học 61

3.1.3 Đảm bảo tính kế thừa và phát triển 61

3.1.4 Đảm bảo tính đồng bộ 62

3.1.5 Đảm bảo tính thực tiễn 62

3.1.6 Đảm bảo tính khả thi và hiệu quả 62

3.2 Một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên 63

3.2.1 Biện pháp 1: Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 63

3.2.2 Biện pháp 2: Quản lý việc xây dựng và thực hiện mục tiêu, chương

trình và nội dung dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 65

3.2.3 Biện pháp 3: Tổ chức bồi dưỡng đổi mới phương pháp dạy học môn Sinh học đối với giáo viên theo tiếp cận năng lực thực hiện 67

3.2.4 Biện pháp 4: Thường xuyên đổi mới kiểm tra, đánh giá hoạt động dạy và kết quả học tập môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 69

3.2.5 Biện pháp 5: Chú trọng đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học và các điều kiện đáp ứng yêu cầu dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 73

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 76

3.4 Khảo nghiệm về tính cần thiết và khả thi của các biện pháp đề xuất 76

3.4.1 Mục đích khảo nghiệm 76

3.4.2 Đối tượng khảo nghiệm 77

3.4.3 Nội dung, phương pháp khảo nghiệm 77

Tiểu kết chương 3 83

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 85

1 Kết luận 85

2 Khuyến nghị 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

CNTT Công nghệ thông tin

CNH - HĐH Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa

CSTĐ Chiến sĩ thi đua

GD&ĐT Giáo dục và Đào tạo

GV- HS Giáo viên – Học sinh

HĐDH Hoạt động dạy học

KH- TC Kế hoạch - Tài chính

KTQLCLGD Khảo thí quản lý chất lượng giáo dục

Nxb Nhà xuất bản

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Trang

Bảng 2.1 Thống kê số trường, lớp, số học sinh THPT 33

Bảng 2.2 Thống kê chất lượng xếp loại 2 mặt giáo dục 33

Bảng 2.3 Thống kê chất lượng môn Sinh học 34

Bảng 2.4 Thống kê số lượng, chất lượng cán bộ quản lý 34

Bảng 2.5 Thống kê số lượng, chất lượng đội ngũ giáo viên 35

Bảng 2.6 Thống kê số lượng, chất lượng dạy học của giáo viên môn Sinh học 35

Bảng 2.7 Thống kê cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học 36

Bảng 2.8 Kết quả khảo sát mức độ nhận thức của CBQL về quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 39

Bảng 2.9 Kết quả khảo sát mức độ nhận thức của giáo viên môn Sinh học về hoạt động dạy theo tiếp cận năng lực thực hiện 41

Bảng 2.10 Kết quả khảo sát hiệu quả thực hiện của giáo viên môn Sinh học về hoạt động dạy theo tiếp cận năng lực thực hiện 42

Bảng 2.11 Kết quả khảo sát động lực của học sinh về học tập môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 44

Bảng 2.12 Kết quả khảo sát học sinh về phương pháp học tập môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 46

Bảng 2.13 Kết quả khảo sát về thực trạng quản lý việc xây dựng, thực hiện mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 47

Bảng 2.14 Kết quả khảo sát về thực trạng quản lý hoạt động dạy của giáo viên môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 49 Bảng 2.15 Kết quả khảo sát về thực trạng quản lý hoạt động học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 51 Bảng 2.16 Kết quả khảo sát về thực trạng quản lý hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả dạy của giáo viên môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 52 Bảng 2.17 Kết quả khảo sát về thực trạng quản lý hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện 54 Bảng 2.18 Kết quả khảo sát về thực trạng quản lý cơ sở vật chất, trang thiết

bị, đồ dùng dạy học phục vụ dạy học môn Sinh học theo tiếp cận 56 Bảng 3.1 Kết quả khảo sát về tính cần thiết và khả thi 78 của các biện pháp quản lý đề xuất 78 Bảng 3.2 Mức độ tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 81 Biểu đồ 3.1 Tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi 82

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sự phát triển kinh tế – xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao

Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học

Nghị quyết số 29-NQ/TW, Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” [18] Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị quyết số 29-NQ/TW cần phải đổi mới mục tiêu, nội dung, chương trình, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện từng bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học,

từ chỗ quan tấm tới việc học sinh được gì đến chỗ quan tâm tới việc học sinh được cái gì qua việc học tức là chuyển từ phương pháp dạy học theo lối

"truyền thụ một chiều" sang dạy học cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn

kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất, đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, năng lực hành động

Trước yêu cầu đổi mới giáo dục trung học phổ thông, đòi hỏi phải đổi mới công tác quản lý, đổi mới quản lý và lãnh đạo nhà trường trở thành đòi hỏi cấp bách, trong đó quản lý hoạt động dạy học là vấn đề cơ bản có tác động trực tiếp nâng cao chất lượng giáo dục

Trong nhà trường phổ thông, môn Sinh học là một trong những môn khoa học thực nghiệm, có vị trí và vai trò quan trọng, có tính đặc thù rõ nét Môn Sinh học được chú trọng xây dựng phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý và năng lực nhận thức lứa tuổi nhằm phát huy tối đa hiệu quả dạy học và đạt mục tiêu bộ môn cao nhất

Việc quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học cũng cần có những yêu cầu và giải pháp cụ thể, phù hợp với đặc trưng và tính đặc thù của bộ môn nhằm phát huy tối đa hiệu quả dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục

Trong những năm qua, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên mặc dù

là một trong những huyện nghèo nhất cả nước, kinh tế còn vô cùng khó khăn, học sinh đa số là học sinh dân tộc ít người nhưng ngành giáo dục của huyện cũng đã đạt được những thành tích khích lệ như hoàn thành phổ cập tiểu học, chất lượng giáo dục ngày càng nâng lên Môn Sinh học đã có nhiều học sinh đạt học sinh giỏi cấp tỉnh, đặc biệt học sinh dự thi tốt nghiệp THPT môn Sinh học đỗ tỉ lệ cao

Đáng tiếc là, việc học sinh vận dụng kiến thức môn Sinh học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn còn yếu, kém Nguyên nhân là do dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức, bắt học sinh ghi nhớ máy móc, việc rèn luyện

kỹ năng vận dụng, kỹ năng hành động chưa được quan tâm Việc kiểm tra đánh giá chủ yếu tái hiện kiến thức, chú trọng đánh giá cuối kỳ, chưa chú trọng đánh giá quá trình Với phương pháp dạy học đó dẫn tới học sinh thụ động, lúng túng khi giải quyết các tình huống trong thực tiễn

Thực tế trên, đòi hỏi Hiệu trưởng các trường THPT huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên phải có những biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học mang tính đổi mới, sáng tạo, khả thi theo tiếp cận năng lực thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

Từ những lí do trên tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Quản lý hoạt

động dạy học môn Sinh học ở các trường Trung học phổ thông theo tiếp

cận năng lực thực hiện huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên” làm đề tài

luận văn tốt nghiệp thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, thực tiễn công tác quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các trường THPT nói chung và các trường THPT huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên nói riêng từ đó đề xuất một số biên pháp quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện, nhằm góp phần thực hiện chương trình đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam nói chung

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện

3.2 Khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động dạy học môn Sinh học và công tác quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên

3.3 Đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học

ở các trường THPT học theo tiếp cận năng lực thực hiện huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên

4 Phạm vi nghiên cứu

4.1 Giới hạn đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên

4.2 Giới hạn không gian nghiên cứu

Đề tài chỉ giới hạn nghiên cứu ở 2 trường THPT trên địa bàn huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên

4.3 Giới hạn khách thể khảo sát

Đề tài tiến hành điều tra lấy ý kiến của 31 cán bộ quản lý( bao gồm Ban giám hiệu, Tổ trưởng, Tổ phó chuyên môn, BCH Công đoàn, BCH Đoàn trường), 7 giáo viên môn Sinh học, 150 học sinh của 2 trường THPT trên địa bàn huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên Tổng: 188 người tham gia khảo sát

4.4 Giới hạn thời gian khảo sát

Khảo sát năm học 2013 - 2014, 2014 - 2015, 2015 - 2016

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Phương pháp phân tích, tổng hợp, khái quát các nghiên cứu về khoa học quản lý, lý luận dạy học bộ môn Sinh học, các tài liệu và các văn bản chỉ đạo các hoạt động dạy học môn Sinh học trong nhà trường THPT và các số liệu, tư liệu có liên quan nhằm xây dựng cơ sở lý luận quản lý hoạt dộng dạy học môn Sinh học ở các trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện

5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp quan sát: Dự giờ, quan sát hoạt động dạy học của giáo viên và học sinh Thu thập thông tin về thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học tại các trường THPT huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên

Phương pháp trưng cầu ý kiến bằng bảng hỏi: Xây dựng hệ thống câu hỏi điều tra với mục đích chủ yếu là thu thập các số liệu nhằm xác định thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học và phân tích các thành công, hạn chế, nguyên nhân của thực trạng này

Phương pháp phỏng vấn: Chúng tôi tiến hành trao đổi trực tiếp với CBQL và GV nhằm tìm hiểu kỹ hơn về thực trạng HĐDH môn Sinh học và quản lý HĐDH môn Sinh học và giải thích nguyên nhân của thực trạng

Phương pháp khảo nghiệm: Sau khi đề xuất một số biện pháp, thực hiện lấy ý kiến đánh giá của các nhà quản lý giáo dục, các giáo viên về tính cần thiết và khả thi của một số biện pháp đã đề xuất

5.3 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

Bằng một số thuật toán của toán học thống kê áp dụng trong nghiên cứu giáo dục, phương pháp này được sử dụng với mục đích xử lý kết quả điều tra,

phân tích kết quả nghiên cứu, đồng thời đánh giá mức độ tin cậy của phương pháp điều tra

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở

trường Trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực thực hiện

Chương 2 Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các

trường Trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực thực hiện huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên

Chương 3 Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các

trường Trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực thực hiện huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC THỰC HIỆN

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước

Có thể nhận thấy nền giáo dục phổ thông trên thế giới đã có sự chuyển biến từ giáo dục tinh hoa sang giáo dục đại chúng, từ giáo dục truyền thống sang giáo dục hiện đại, từ giáo dục theo mục tiêu(nội dung) sang giáo dục theo đầu ra(năng lực) Cùng với sự phát triển xu thế dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện thì những nghiên cứu về quản lý dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện cũng được thực hiện và công bố rộng rãi

Quan điểm quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực người học được hình thành và phát triển rộng khắp tại Nga vào những năm 1970 trong phong trào đào tạo và giáo dục, các nhà giáo dục và đào tạo nghề dựa trên việc thực hiện nhiệm vụ, các tiếp cận về năng lực đã phát triển mạnh mẽ trên một nấc thang mới trong những năm 1990 với hàng loạt các tổ chức có tầm cỡ quốc gia ở Mỹ, Anh, Úc, Xứ Wales

Nhằm quản lý chất lượng giáo dục, tác giả Robert M Diamond(1997)

đã đề cập đến vấn đề xây dựng tài liệu, khung chương trình, chương trình môn học và đánh giá trong các công trình, như :" Xây dựng chương trình và

đánh giá môn học và chương trình học" M.I.Kônđacốp, Cơ sở lí luận khoa học quản lí giáo dục, trường cán bộ quản lí giáo dục và viện khoa học giáo dục 1984; Harld – Kôntz, Những vấn đề cốt yếu về quản lí, nhà xuất bản khoa

học kỹ thuật 1992; Tác phẩm “Kinh nghiệm lãnh đạo của hiệu trưởng”

Xukhômlinxki ( dịch và xuất bản năm 1981) đã đưa ra nhiều tình huống quản

lý giáo dục và quản lý dạy học trong nhà trường

1.1.2 Nghiên cứu trong nước

Trước hết phải nói đến tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về quản lý giáo dục và dạy học Bằng việc vận dụng sáng tạo Triết học Mác – Lênin và

kế thừa tinh hoa của các tư tưởng giáo dục tiên tiến, Người đã để lại cho nền giáo dục cách mạng Việt Nam những tư tưởng có giá trị cao trong quá trình phát triển lý luận giáo dục và dạy học

Dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các nhà khoa học Việt Nam đã tiếp cận quản lý giáo dục và quản lý HĐDH chủ yếu dựa trên nền tảng lý luận giáo dục học

Trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục hiện nay thì việc yêu cầu đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá là việc làm cần thiết và cấp bách Các nhà nghiên cứu giáo dục cũng cho ra đời nhiều công trình trong lĩnh vực này như: Đặng Quốc Bảo, Đỗ Ngọc Đạt, Phạm Thành Hưng, Trần Kiểm, Phạm Minh Mục, Nguyễn Văn Cường

Trong các nhà trường phổ thông, HĐDH là hoạt động trọng tâm Chính

vì vậy cũng có rất nhiều cán bộ quản lý trường phổ thông trong cả nước tập trung nghiên cứu về các biện pháp quản lý HĐDH, chẳng hạn như Lương Bạch Vân, Phạm Thị Hà, Vũ Xuân Hiên, Lê Thúy Hòa

Qua nghiên cứu các công trình nghiên cứu(luận văn), bài viết trên về cơ bản đã giải quyết được những vấn đề lý luận cũng như thực tiễn về quản lý hoạt động dạy học nói chung và bộ môn Sinh học nói riêng, tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống về quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện Vì vậy tôi đã

mạnh dạn lựa chọn đề tài "Quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các

trường Trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực thực hiện huyện Điện

Biên Đông, tỉnh Điện Biên"

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài

1.2.1 Quản lý

Quản lý là một hiện tượng xuất hiện rất sớm, là một phạm trù tồn tại khách quan được ra đời từ bản thân nhu cầu của mọi chế độ xã hội, mọi quốc gia, mọi thời đại

Thuật ngữ quản lý đã trở nên phổ biến nhưng chưa có một định nghĩa thống nhất Các nhà khoa học đã đưa ra nhiều định nghĩa quản lý từ các góc

độ khác nhau:

F.W Taylor cho rằng: Quản lý là biết chính xác điều bạn muốn người

khác làm và sau đó điều khiển họ hoàn thành một cách tốt nhất và nhanh nhất

H KoontZ thì khẳng định: Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực hoạt động cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm(tổ chức)

Theo Đặng Quốc Bảo: “Quản lí là quá trình gây tác động của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt mục tiêu chung” [1, tr.16]

Theo Trần Kiểm: "Quản lý là việc chủ thể quản lý dùng quyền lực tác động đến con người và các nguồn lực khác nhằm đưa tổ chức đạt mục tiêu đã định" [29]

Như vậy, quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý đến khách thể quản

lý một cách có định hướng, có chủ định nhằm làm cho tổ chức vận hành, đạt mục tiêu mong muốn bằng kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra

Tóm lại, chúng tôi hiểu quản lý là sự tác động có tổ chức, có mục đích của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các tiềm năng, các cơ hội của hệ thống để đạt được mục tiêu định ra trong điều kiện biến động của môi trường

1.2.2 Quản lý giáo dục

Khái niệm quản lý giáo dục có nhiều cách hiểu và được nhiều tác giả định nghĩa khác nhau:

M.I Kônđacốp cho rằng: Quản lí giáo dục là tập hợp những biện pháp

kế hoạch hóa, nhằm đảm bảo sự vận hành bình thường của cơ quan trong hệ thống giáo dục để tiếp tục phát triển, mở rộng hệ thống cả về số lượng cũng như chất lượng

Theo tác giả Đặng Quốc Bảo “Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quát là hoạt động điều hành phối hợp của các lực lượng xã hội nhằm thúc đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu xã hội” [1, tr.31]

Theo tác giả Trần Kiểm “Quản lý giáo dục là hoạt động tự giác của chủ thể quản lý nhằm huy động, tổ chức, điều phối, điều chỉnh, giám sát một cách có hiệu quả các nguồn lực giáo dục( nhân lực, vật lực, tài lực) phục vụ cho mục tiêu phát triển giáo dục, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội” [28, tr.10]

Như vậy, chúng tôi hiểu quản lý giáo dục chính là quá trình tác động có định hướng của nhà quản lý trong việc vận dụng nguyên lý, phương pháp chung nhất của kế hoạch nhằm đạt được những mục tiêu đề ra Những tác động này có tính khoa học đến nhà trường, cơ sở giáo dục làm cho nhà trường, cơ sở giáo dục tổ chức một cách khoa học, có kế hoạch nhằm đạt mục tiêu giáo dục

Bản chất của hoạt động dạy học thể hiện tính thống nhất của hoạt động dạy và hoạt động học, sự thống nhất biện chứng giữa các thành tố của hoạt động dạy học trong quá trình triển khai hoạt động dạy học

V.I.Lênin đã khái quát quá trình nhận thức của loài người: Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan

Tóm lại, chúng tôi hiểu hoạt động dạy học là một hệ thống toàn vẹn mà các thành tố của nó luôn luôn tương tác với nhau theo những quy định riêng, thâm nhập vào nhau, quy định lẫn nhau để tạo nên sự thống nhất biện chứng giữa dạy và học, giữa truyền đạt và lĩnh hội, giữa điều khiển và tự điều khiển trong quá trình dạy học

1.2.4 Quản lý hoạt động dạy học

Quản lý hoạt động dạy học là một hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý

trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục tiêu đề ra

Là quá trình người quản lý hoạch định, tổ chức, điều khiển, kiểm tra hoạt động dạy học của GV nhằm đạt được mục tiêu đó đề ra Trong toàn bộ quá trình quản lý nhà trường thì quản lý hoạt động dạy học của người quản lý

là hoạt động cơ bản nhất, quan trọng nhất

Như vậy, chúng tôi hiểu quản lý hoạt động dạy học thực chất là quản lý quá trình truyền thụ tri thức, kỹ năng của đội ngũ GV và quá trình lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỷ xảo của HS; quản lý các điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, phương tiện phục vụ hoạt động dạy học của cán bộ quản lý

1.2.5 Năng lực thực hiện

Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng La tinh

“competenia” Ngày nay khái niệm năng lực được hiểu nhiều nghĩa khác nhau:

Năng lực được hiểu là thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc Năng lực cũng được hiểu là khả năng, công suất của một doanh nghiệp, thẩm quyền pháp lý của một cơ quan

Weinert (2001) định nghĩa “năng lực là những khả năng và kỹ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như những sẳn sàng về động cơ, xã hội và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt” [ 5, tr.67]

Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên có giải thích “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt

động nào đó Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao” [ 33]

Trong tài liệu tập huấn việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực của học sinh môn Sinh học do Bộ GD&ĐT phát hành năm 2014 thì “Năng lực được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,… nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định Năng lực thể hiện sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố (phẩm chất của người lao động, kiến thức và kỹ năng) được thể hiện thông qua các hoạt động của cá nhân nhằm thực hiện một loại công việc nào đó Năng lực bao gồm các yếu tố cơ bản mà mọi người lao động, mọi công dân đều cần phải có, đó là các năng lực chung, cốt lõi” [11]

Như vậy, chúng tôi hiểu năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm Khái niệm năng lực gắn liền với khả năng thực hiện Năng lực thực hiện là một loại năng lực, nhưng khi nói năng lực người ta cũng hiểu đồng thời là năng lực thực hiện

1.2.6 Dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện

Dạy học theo tiếp cận năng lực chính là chú ý nhiều đến việc hình thành năng lực cho người học thông qua việc tổ chức hướng dẫn học tập của giáo viên như cung cấp phần kiến thức được lựa chọn phù hợp với đối tượng người học, rèn kỹ năng từ đó hình thành năng lực cho người học và năng lực

sẽ hỗ trợ lại khả năng tiếp thu kiến thức cho người học, phát triển kỹ năng và tiếp tục năng lực người học được nâng lên

Phát triển năng lực người học chính là trang bị cho học sinh kiến thức

kỹ năng căn bản từ đó hình thành năng lực hành động, học sinh sẽ chú ý đến chuyện làm và ít chú ý đến tri thức, dựa trên trí thức cơ bản phát triển kỹ năng

và hình thành năng lực

Để hình thành năng lực cho người học chúng ta phải lựa chọn nội dung, kiến thức cơ bản, có vai trò chủ đạo để giảm nội dung phải truyền tải; hình thành năng lực là không cần nhồi nhét kiến thức, như vậy giáo viên phài có cách dạy và yêu cầu học sinh biết vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề, các tình huống trong đời sống

Theo tài liệu tập huấn về dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực của học sinh môn Sinh học [11] Chúng tôi phân biệt một

số đặc trưng cơ bản của chương trình giáo dục định hướng nội dung( tiếp cận truyền thống) và chương trình giáo dục định hướng năng lực( tiếp cận định hướng năng lực)

Mục tiêu dạy học được mô

tả không chi tiết và không nhất thiết phải quan sát, đánh giá được

Kết quả học tập cần đạt được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được; thể hiện được mức độ tiến bộ của học sinh một cách liên tục

Nội dung

giáo dục

Việc lựa chọn nội dung dựa vào các khoa học chuyên môn, không gắn với các tình huống thực tiễn Nội dung được quy định chi tiết trong chương trình

Lựa chọn những nội dung nhằm đạt được kết quả đầu ra đã quy định, gắn với các tình huống thực tiễn Chương trình chỉ quy định những nội dung chính, không quy định chi tiết

Phương Giáo viên là người truyền thụ

tri thức, là trung tâm của quá

Giáo viên chủ yếu là người tổ chức,

hỗ trợ học sinh tự lực và tích cực lĩnh

pháp

dạy học

trình dạy học Học sinh tiếp thu thụ động những tri thức được quy định sẵn

hội tri thức Chú trọng sự phát triển khả năng giải quyết vấn đề, khả năng giao tiếp,…; Chú trọng sử dụng các quan điểm, phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực; các phương pháp dạy học thí nghiệm, thực hành

Tiêu chí đánh giá dựa vào năng lực đầu

ra, có tính đến sự tiến bộ trong quá trình học tập, chú trọng khả năng vận dụng trong các tình huống thực tiễn

1.2.7 Quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện

Dạy học theo quan điểm tiếp cận năng lực thực hiện không chỉ giới hạn trong trí thức và kĩ năng chuyên môn mà gồm những nhóm nội dung nhằm phát triển các lĩnh vực năng lực [5]

- Các phương pháp nhận thức chung:

thu thập, xử lý,

- Làm việc trong nhóm

- Tạo điều kiện cho việc hiểu biết về phương diện xã hội

- Tự đánh giá điểm mạnh, điểm yếu

- Xây dựng kế hoạch phát triển cá nhân

- Đánh giá, hình

chuyên môn

- Ứng dụng đánh

giá chuyên môn

đánh giá, trình bày, thông tin

- Các phương pháp chuyên môn

- Học cách ứng

xử, tinh thần trách nhiệm, khả năng giải quyết xung đột

thành các chuẩn mực giá trị, đạo đức

và văn hóa, lòng tự trọng

Năng lực chuyên

môn

Năng lực phương

pháp

Năng lực xã hội Năng lực cá nhân

Dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện không chỉ chú ý tích cực hóa

HS về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ GV- HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kĩ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề

Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả học tập không lấy kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trung tâm mà cần chú trọng khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau

Dựa trên khái niệm Quản lý dạy học nói chung và hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện, chúng tôi hiểu khái niệm quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện như sau:

Quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện là những tác động có chủ đích, hợp quy luật của chủ thể quản lý dạy học đến khách thể quản lý dạy học nhằm huy động tối đa mọi nguồn lực giáo dục của nhà trường, của cộng đồng và xã hội để đưa hoạt động dạy học đến mục tiêu phát triển năng lực thực hiện của người học

1.3 Hoạt động dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện ở Trường trung học phổ thông

1.3.1 Năng lực chung cốt lõi và chuyên biệt

1.3.1.1 Năng lực chung

Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi, làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp như: năng lực nhận thức, năng lực trí tuệ, năng lực về ngôn ngữ và tính toán; năng lực giao tiếp, năng lực vận động… Các năng lực này được hình thành và phát triển dựa trên bản năng di truyền của con người, quá trình giáo dục và trải nghiệm trong cuộc sống; đáp ứng yêu cầu của nhiều loại hình hoạt động khác nhau

Có 8 năng lực sau đây được khá nhiều nước đề xuất/lựa chọn:

Tư duy phê phán; tư duy logic; sáng tạo, tự chủ; giải quyết vấn đề; làm việc nhóm; quan hệ với người khác; giao tiếp, làm chủ ngôn ngữ; tính toán, ứng dụng số; Ðọc- viết (literacy); công nghệ thông tin- truyền thông (ICT)

1.3.1.2 Năng lực chuyên biệt

Là những năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những

hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như toán học, âm nhạc, mĩ thuật, thể thao…

Năng lực chung và năng lực chuyên biệt đều được hình thành và phát triển thông qua các môn học, hoạt động giáo dục; năng lực chuyên biệt vừa là mục tiêu, vừa là “đơn vị thao tác” trong các hoạt động dạy học, giáo dục góp phần hình thành và phát triển các năng lực chung

1.3.2 Các năng lực chuyên biệt của môn Sinh học cấp trung học phổ thông

Theo nghiên cứu đề xuất của trường Ðại học Victoria (Úc) thì hệ thống các năng lực sinh học bao gồm 4 nhóm năng lực chính như sau:

Tri thức về Sinh học (Biology knowledge): Kiến thức và kĩ năng cần thiết để có thể đảm nhận một công việc trong lĩnh vực sinh học (GV sinh học, nhà nghiên cứu sinh học) hoặc có thể tiếp tục học sau đại học về lĩnh vực sinh học

Năng lực nghiên cứu: Hiểu biết và sử dụng được các nguyên lý của phương pháp nghiên cứu khoa học, áp dụng được các phương pháp thực nghiệm để giải quyết các vấn đề khoa học

Năng lực thực địa: Sử dụng được các quy tắc và kĩ thuật an toàn để thực hiện các nghiên cứu trong môi trường

Năng lực thực hiện trong phòng thí nghiệm: Sử dụng được các quy tắc

và kĩ thuật an toàn để thực hiện các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

Theo chuẩn năng lực của Cộng hòa liên bang Ðức, các năng lực người học cần đạt khi học Sinh học bao gồm:

Kiến thức môn học: Hiện tượng sinh học, khái niệm, nguyên tắc, các sự kiện và khái niệm cơ bản liên quan

Nghiên cứu khoa học: Quan sát, so sánh, thử nghiệm, sử dụng các mô hình và áp dụng các kỹ thuật làm việc

Truyền thông: Thiết lập và trao đổi thông tin đề cập đến môn học

Ðánh giá các quy chuẩn: Công nhận và đánh giá hiện trạng sinh học trong các bối cảnh khác nhau

Ở Trường THPT, các năng lực chuyên ngành Sinh học HS cần đạt được

đó là: Năng lực kiến thức Sinh học; Năng lực nghiên cứu khoa học (Năng lực quan sát, Năng lực thực nghiệm) và Năng lực thực hiện trong phòng thí nghiệm, năng lực giải quyết các vấn đề sinh học

1.3.3 Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá môn Sinh học ở Trường trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực thực hiện

Như trên đã đề cập, có khá nhiều định nghĩa về năng lực Chúng tôi hiểu một cách đơn giản “Năng lực là khả năng thực hiện một hoạt động có ý nghĩa Khi thực hiện hoạt động này, người ta phải vận dụng kiến thức, kinh nghiệm sẵn có, sử dụng các kĩ năng bản thân một cách chủ động và trách nhiệm” Với cách hiểu như vậy, việc dạy học theo tiếp cận năng lực về bản chất chỉ là mở rộng mục tiêu dạy học hiện tại Việc dạy học thay vì chỉ dừng

ở tiếp cận tới mục tiêu dạy học hình thành kiến thức, kĩ năng và thái độ tích cực ở học sinh thì còn hướng tới mục tiêu xa hơn, đó là phát triển khả năng thực hiện các hành động có ý nghĩa đối với người học Nói một cách khác, việc dạy học tiếp cận năng lực về bản chất không thay thế mà chỉ mở rộng hoạt động dạy học hướng nội dung bằng cách tạo một môi trường, bối cảnh cụ

thể để học sinh được thực hiện các hoạt động vận dụng kiến thức, sử dụng kĩ năng và thể hiện thái độ của mình Như vậy việc dạy học tiếp cận năng lực được thể hiện ở trong các thành tố quá trình dạy học như sau:

Về mục tiêu dạy học: Ngoài các mục tiêu về nhận biết, tái hiện kiến thức cần có những mục tiêu về vận dụng kiến thức trong các tình huống, các nhiệm vụ gắn với thực tế Với các mục tiêu về kĩ năng cần có thêm những mục tiêu rèn luyện các kĩ năng thực hiện hoạt động đa dạng

Về phương pháp dạy học: Ngoài cách dạy học thuyết trình cung cấp kiến thức cần tổ chức hoạt động dạy học thông qua trải nghiệm, giải quyết những nhiệm vụ thực tiễn

Như vậy, thông thường qua một hoạt động học tập, học sinh sẽ được hình thành và phát triển không phải một loại năng lực mà là được hình thành đồng thời nhiều năng lực hoặc nhiều năng lực thành tố mà ta không cần và cũng không thể tách biệt từng thành tố trong quá trình dạy học

Về nội dung dạy học: Cần xây dựng các hoạt động, chủ đề, nhiệm vụ

đa dạng gắn với thực tiễn

Về kiểm tra, đánh giá: Về bản chất, đánh giá năng lực cũng phải thông qua đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kĩ năng thực hiện nhiệm vụ của học sinh

Như vậy, để hình thành và phát triển năng lực cho HS, cần sử dụng kết hợp nhiều phương pháp và hình thức tổ chức dạy học khác nhau, đặc biệt cần

tổ chức các hoạt động học tập gắn liền với thực tiễn để kích thích và hoạt động hóa người học Một số phương pháp có nhiều ưu thế trong việc hình thành và phát triển năng lực HS trong dạy học môn Sinh học như: Dạy học dự án; phương pháp nghiên cứu khoa học; dạy học giải quyết vấn đề; phương

pháp bàn tay nặn bột; dạy học tìm tòi, khám phá; dạy học bằng bài tập tình huống

1.4 Nội dung quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở trường Trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực thực hiện

1.4.1 Quản lý việc xây dựng, thực hiện mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện

Quản lý mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện nhằm đảm bảo cho hoạt động dạy học luôn hướng tới việc hình thành

và phát triển năng lực thực hiện cho người học, đảm bảo cho việc xây dựng mục tiêu dạy học môn Sinh học phù hợp với mục tiêu giáo dục hướng nghiệp của chương trình giáo dục phổ thông

Quản lý mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực ở trường THPT, phải căn cứ vào chương trình giáo dục THPT của Bộ GD&ĐT, các văn bản hướng dẫn của Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT

để xây dựng chuẩn đầu ra cho học sinh của nhà trường dựa trên mục tiêu, chương trình, nội dung giáo dục phổ thông nói chung, trên cơ sở đó xác định các công việc, các kỹ năng và các năng lực cần thiết cho học sinh tương ứng với các năng lực chuyên biệt của môn Sinh học Mục tiêu, chương trình, nội dung phải có tính thực tiễn, tính khả thi, linh hoạt, mềm dẻo nhằm đáp ứng được yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

Mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học môn Sinh học về nguyên tắc

là pháp lệnh của nhà trường do Bộ GD&ĐT ban hành, là căn cứ pháp lệnh để nhà trường tiến hành chỉ đạo giám sát quản lý hoạt động dạy học Chương trình (khung) dạy học quy định số lượng tiết học, xây dựng phương pháp,

hình thức dạy học cho môn Sinh học, thời gian tính bằng số tiết trên tuần và

số tiết cho cả năm học nhằm thực hiện mục tiêu của từng cấp học

Quản lý thực hiện đúng chương trình, nội dung (khung) dạy học và biên chế thời gian năm học do Bộ GD&ĐT ban hành, khung chương trình được các nhà trường xây dựng chương trình, nội dung chi tiết phù hợp với tình hình và điều kiện vùng miền, tình hình nhà trường và năng lực của học sinh, nhưng giáo viên phải dạy đúng, đủ theo phân phối chương trình, nội dung chi tiết theo đặc thù của môn Sinh học

1.4.2 Quản lý hoạt động dạy của giáo viên môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện

Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý đến tích cực hóa học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ GV-HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh học tập những trí thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung học tập các chủ đề phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn

đề phức hợp

Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả học tập không lấy việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trọng tâm của việc đánh giá Đánh giá kết quả học tập cần chú trọng khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau

Ở trường THPT, quản lý hoạt động giảng dạy môn Sinh học được thực hiện qua các nội dung cơ bản sau:

Quản lý phân công giảng dạy môn Sinh học

Quản lý việc xây dựng và thực hiện mục tiêu, chương trình, nội dung,

kế hoạch dạy học

Quản lý việc soạn bài và chuẩn bị giờ lên lớp của giáo viên

Quản lý giờ dạy trên lớp và ngoài giờ trên lớp của giáo viên

Quản lý tổ chức dự giờ - đánh giá tiết dạy

Quản lý sử dụng phương tiện dạy học môn Sinh học

Quản lý đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá trong dạy học môn Sinh học

Quản lý hoạt động bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ của GV

1.4.3 Quản lý hoạt động học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện

Quản lý hoạt động học tập môn Sinh học là quản lý việc thực hiện các nhiệm vụ học tập trên lớp, tự học ngoài giờ lên lớp của HS Nó cần đạt được những yêu cầu chủ yếu sau:

Học tập trên lớp: Yêu cầu mỗi học sinh tự xây dựng được tinh thần, thái độ học tập đúng đắn, nắm được cách học, cách tự học, tự rèn luyện, có ý thức học tập tốt, biết tập trung nghe giảng để hiểu bài ngay tại lớp, chuyên cần học bài và làm bài đầy đủ, có thái độ trung thực trong kiểm tra, tham gia đầy đủ các hoạt động ngoài giờ lên lớp

Học tập ở nhà: Tự biết sắp xếp góc học tập ở nhà, đảm bảo điều kiện tốt nhất có thể để thực hiện tốt nhất nhiệm vụ học tập như học bài và làm bài đầy đủ bài tập về nhà, chuẩn bị bài học mới và chuẩn bị đồ dùng học tập

Khen thưởng, kỷ luật trong thực hiện nề nếp học tập: Xây dựng, tổ chức khen thưởng để động viên học tập cho học sinh, động viên cho học sinh

có tiến bộ trong lớp và học sinh học tập nổi trội trong lớp Hàng tuần ban tổng phụ trách theo dõi thi đua, thu thập phân tích đánh giá kết quả của học sinh, thực hiện nề nếp học tập, thực hiện chuyên cần kỷ luật trong học tập; tạo sân chơi cho các em học sinh, câu lạc bộ các môn học mà em yêu thích giúp học sinh tìm hiểu kiến thức, phát triển trí tuệ phù hợp năng lực trí tuệ của học sinh, làm tốt sẽ kích thích hoạt động học tập của học sinh

1.4.4 Quản lý kiểm, tra đánh giá hoạt động dạy của giáo viên và học tập của học sinh môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện

Kiểm tra, đánh giá là một bộ phận không thể tách rời của quá trình dạy học Kiểm tra, đánh giá tạo động lực thúc đẩy sự đổi mới của quá trình dạy học và các quá trình khác như đổi mới phương pháp dạy, đổi mới cách thức tổ chức dạy học, đổi mới công tác quản lý Đánh giá nhằm vào sự tiết bộ của người học, giúp người học phát triển năng lực; mặt khác người học có được

sự tự tin, niềm tin và tự giác trong quá trình học tập

Kiểm tra, đánh giá học sinh nhằm có kế hoạch sát thực và phù hợp với trình độ giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh nhằm giúp nhà trường tăng cường thực hiện các biện pháp quản lý dạy và học để nâng cao chất lượng dạy và học là một việc làm vô cùng quan trọng

1.4.4.1 Kiểm tra, đánh giá hoạt động dạy của giáo viên

Công tác kiểm tra phải là một việc làm thường xuyên nhằm tìm hiểu việc thực hiện kế hoạch và thực hiện các quyết định quản lý, giúp hiệu trưởng phát hiện các sai lệch và nguyên nhân của nó, trên cơ sở đó hiệu trưởng điều chỉnh bổ sung giúp cho các cấp dưới khắc phục, thực hiện tốt các kế hoạch và

quyết định quản lý Thông qua kiểm tra hiệu trưởng phát hiện các mối liên hệ ngược về bản thân các quyết định quản lý có phù hợp không để điều chỉnh, nhằm nâng cao tính khả thi của các quyết định tác động đến đối tượng quản lý nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm của người thừa hành để kịp thời khuyến khích, động viên, và nhắc nhở, ngăn chặn các sai sót có thể xảy ra làm cho các hoạt động trong nhà trường thực hiện tốt hơn

Công việc kiểm tra phải dựa vào các tiêu chuẩn, chế độ, nội quy, các chỉ tiêu kế hoạch đó đặt ra Nếu các chỉ tiêu đó, các quy định đó đã lạc hậu thì cần phải có sự điều chỉnh, thay đổi Kiểm tra tốt nhất là phải đến tận nơi và phải kiểm tra thực tế Hiệu trưởng khi kiểm tra bản thân phải thông thạo chuyên môn nghiệp vụ, phải đánh giá thật khách quan, tôn trọng người được kiểm tra

Kiểm tra có thể là đột xuất, kiểm tra có thể thường xuyên, kiểm tra định

kỳ, kiểm tra kết quả công việc; kiểm tra đánh giá giáo viên, thông qua báo cáo thường kỳ của tổ, nhóm, chuyên môn, thông qua ý kiến của giáo viên chủ nhiệm, phụ huynh học sinh, phỏng vấn học sinh, kiểm tra sổ ghi của học sinh, thông qua dự giờ thăm lớp để đánh giá chất lượng dạy và học, đánh giá việc thực hiện chương trình, duy trì nề nếp dạy học

1.4.4.2 Kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của học sinh

Để giúp học sinh học tốt cần phải tiến hành thường xuyên kiểm tra học sinh, kiểm tra những yêu cầu cần phải có đối với mỗi học sinh, kiểm tra tinh thần, thái độ học tập trên lớp để kịp thời uốn nắn, kiểm tra thực hiện nội quy nhà trường; kiểm tra phải gắn liền với khen thưởng động viên khuyến khích

và phê bình uốn nắn học sinh kịp thời

Quản lý việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh theo tinh thần đổi mới, đánh giá sự tiến bộ về thái độ, phẩm chất, năng lực của học sinh Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh là quá trình thu thập và

xử lý thông tin về trình độ, năng lực của học sinh, trên cơ sở đó điều chỉnh hoạt động dạy của giáo viên và công tác quản lý

1.4.5 Quản lý cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật phục vụ dạy học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện

Cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật phục vụ cho giảng dạy là điều kiện rất quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học Cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật đồng bộ, hiện đại và phù hợp với hình thức tổ chức và phương pháp giảng dạy sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên tổ chức, điều khiển học sinh tiếp thu kiến thức, kỹ năng, tạo cho học sinh hứng thú, chủ động, tích cực trong học tập góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Vì vậy quản lý cơ sở vật chât, phương tiện kỹ thuật phục vụ dạy học là nhiệm vụ quan trọng, không thể thiếu được trong quản lý hoạt động dạy học

Đối với trường THPT, quản lý CSVC, phương tiện kỹ thuật phục vụ cho dạy học môn Sinh học bao gồm:

Tài liệu học tập, thiết bị dạy học bộ môn, phòng bộ môn, trang thiết bị thí nghiệm thực hành, công nghệ thông tin, truyền thông

Để quản lý và sử dụng có hiệu quả CSVC, phương tiện kỹ thuật cần bảo quản tốt, khai thác có hiệu quả cho hoạt động dạy học, phải tu bổ, mua sắm bổ sung những thiết bị, phương tiện mới đáp ứng yêu cầu dạy và học môn Sinh học theo tiếp cận năng lực thực hiện

1.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở trường THPT theo tiếp cận năng lực thực hiện