Về sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam (tt)

Ở Việt Nam, trước thời kỳ đổi mới quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa đã được xác lập một cách nôn nóng, chúng ta đã xóa bỏ các loại quan hệ sản xuất khác; trong khi trình độ của lực lượng

NGUYỄN VĂN SƠN

VỀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA QUAN HỆ SẢN XUẤT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

Mã số: 62 22 03 02

HÀ NỘI - 2017

Công trình được hoàn thành tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS.Trần Ngọc Linh

2 PGS.TS Vũ Hồng Sơn

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong các quy luật xã hội thì quy luật “quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ

của lực lượng sản xuất” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi vì đây là quy luật cơ

bản, xuyên suốt, chi phối quá trình phát triển của xã hội loài người

Ở Việt Nam, trước thời kỳ đổi mới quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa đã được xác lập một cách nôn nóng, chúng ta đã xóa bỏ các loại quan hệ sản xuất khác; trong khi trình độ của lực lượng sản xuất còn thấp, quan hệ sản xuất mới đi quá xa so với trình độ của lực lượng sản xuất, kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất, đã dẫn đến cuộc khủng hoảng về kinh tế - xã hội

Trong những năm đổi mới, chúng ta đã có sự nhận thức lại, vận dụng đúng

đắn, sáng tạo quy luật: “quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng sản

xuất”, điều chỉnh quan hệ sản xuất cho phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất,

bằng cách phát triển đa dạng các loại hình quan hệ sản xuất, trong đó có quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, từ đó tạo ra bước ngoặt căn bản của kinh tế-xã hội Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, vẫn còn yếu kém, bất cập, quan hệ sản xuất còn có mặt chưa phù hợp, hạn chế trong việc giải phóng lực lượng sản xuất Do đó, cần tiếp tục, điều chỉnh quan hệ sản xuất cho phù hợp với lực lượng sản xuất để giải phóng lực lượng sản xuất, thúc đẩy sản xuất phát triển

Hiện nay, có nhiều nhân tố tác động đến quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta, cùng với xu thế toàn cầu hóa, hợp tác hóa, khu vực hóa đang diễn ra mạnh

mẽ Chính vì vậy, việc nghiên cứu điều chỉnh quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa để thúc đẩy sản xuất phát triển làm cho nước ta hòa nhập với xu thế của thời đại là hết sức cần thiết

Trong thời quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, còn tồn tại nhiều loại quan

hệ sản xuất khác nhau như: quan hệ sản xuất tiền tư bản chủ nghĩa, quan hệ sản xuất

tư bản chủ nghĩa, quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa… trong đó, quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta luôn được xác định đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân Cùng với quá trình đổi mới đất nước quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa cũng không ngừng được đổi mới, hoàn thiện Đảng khẳng định xây dựng, hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục trong suốt thời

kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nhằm thúc đẩy sản xuất phát triển

Việc xây dựng quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ ở nước

ta rất cần thiết song cũng rất khó khăn, phức tạp, vì đây là con đường đi chưa có tiền

lệ, vừa phải xây dựng, vừa phải tìm tòi thử nghiệm Do đó, qua mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn, phải điều chỉnh quan hệ sản xuất để thúc đẩy sản xuất phát triển và giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa Muốn thực hiện được điều này cần phải nghiên cứu sự

biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa từ khi được hình thành đến nay, nhất

là thời kỳ đổi mới

Chính vì những lý do trên tôi đã lựa chọn đề tài: “Về sự biến đổi của quan hệ

sản xuất xã hội chủ nghĩa trong trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam” để nghiên cứu

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu của luận án

Trên cơ sở phân tích lý luận và thực trạng sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta, luận án góp phần đưa ra một số phương hướng, giải pháp chủ yếu nhằm phát huy những biến đổi tích cực, hạn chế những biến đổi tiêu cực của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, để thúc đẩy sản xuất phát triển

2.2 Nhiệm vụ của luận án

- Nghiên cứu một số quan điểm lý luận cơ bản về quan hệ sản xuất xã hội chủ

nghĩa và các nhân tố tác động đến sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam

- Phân tích thực trạng sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ đổi mới xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

- Góp phần đưa ra một số phương hướng và giải pháp chủ yếu để phát huy biến đổi tích cực, hạn chế những biến đổi tiêu cực của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

3 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

3.1 Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong thời kỳ đổi mới

Luận án còn kế thừa những quan điểm lý luận của các nhà khoa học về những nội dung có liên quan

3.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để luận giải các nội dung đặt ra, trong đó chú trọng các phương pháp: lịch sử - logic, phân tích, tổng hợp, so sánh, quy nạp - diễn dịch…để triển khai nhiệm vụ đặt ra

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu sự vận động, biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong thời kỳ đổi mới được xác định trong hai thành phần là kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể

5 Những điểm mới của luận án

Luận án nghiên cứu tổng hợp những nhân tố tác động đến sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam

Luận án nghiên cứu vai trò của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời

kỳ đổi mới ở nước ta

Luận án làm rõ thực trạng sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam

Luận án góp phần phân tích những vấn đề còn tồn tại của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Luận án bước đầu đề xuất một số phương hướng, giải pháp chủ yếu nhằm phát huy những biến đổi tích cực, hạn chế những biến đổi tiêu cực của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận án góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của quan hệ sản xuất nói chung và vai trò của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam nói riêng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Luận án có thể làm tài liệu tham khảo phục vụ cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và những người quan tâm

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Những quan điểm và giải pháp được luận án đề xuất có thể gợi mở cho các cơ quan quản lý, những người lãnh đạo có những điều chỉnh phù hợp để phát huy những biến đổi tích cực, hạn chế những tác biến đổi cực của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình khoa học đã công bố của tác giả liên quan đến luận án và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUAN HỆ SẢN XUẤT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM

Trong quá trình nghiên cứu, sưu tầm tài liệu, chúng tôi nhận thấy đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa Các công trình này nghiên cứu quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trên các bình diện khác nhau Điển hình là những công trình nghiên cứu dưới đây

“Quan niệm của C.Mác về sở hữu và một vài suy nghĩ về sở hữu ở nước ta

hiện nay”của tác giả Vũ Hồng Sơn.“Một số vấn đề lý luận - thực tiễn về chủ nghĩa

xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” của Phùng Hữu Phú, và

các cộng sự Đề tài: “Nghiên cứu, tổng kết làm sáng tỏ một số vấn đề về lý luận về

mối quan hệ giữa phát triển lực lượng sản xuất và xây dựng, hoàn thiện từng bước

quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa” của Viện Triết học thuộc Học Viện Chính trị

Quốc gia Hồ Chí Minh do tác giả Trần Văn Phòng làm chủ nhiệm “Sở hữu tư nhân

và kinh tế tư nhân ở Việt Nam hiện nay - một số vấn đề nhận thức về lý luận và thực tiễn” của tác giả Lương Minh Cừ - Vũ Văn Thức.“Vấn đề sở hữu trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Kế Tuấn

(chủ biên), “Vấn đề sở hữu và phát triển bền vững ở Việt Nam và Trung Quốc trong

những năm đầu thế kỷ XXI” của tác giả Lương Việt Hải (chủ biên) “Sở hữu tập thể

và kinh tế tập thể trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của tác giả Chử Văn Lâm (chủ biên), “Xây dựng quan hệ sản xuất định hướng xã hội chủ nghĩa và thực hiện tiến bộ công bằng xã hội ở Việt Nam” của tác

giả Lương Xuân Quỳ

Về mặt cơ bản thứ hai của quan hệ sản xuất - quan hệ giữa người với người trong tổ chức, quản lý sản xuất - cũng là đề tài nghiên cứu của nhiều công trình nghiên cứu, điển hình là các công trình sau:

Phú Giang với bài Đổi mới quản lý, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

nhằm nâng cao sức cạnh tranh và hiệu quả hoạt động,Võ Đại Lược Kinh tế Việt Nam lý luận và thực tiễn, Nguyễn Cảnh Nam Quản lý doanh nghiệp nhà nước - Bất cập và đề xuất đổi mới, Nguyễn Thành Nam với bài Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao: kinh nghiệm từ Viettel, Phạm Quang Trung với cuốn sách Mô hình tập đoàn nhà nước ở Việt Nam đến năm 2020…

Quan hệ giữa người với người trong việc phân phối sản phẩm cũng là một trong những mặt cơ bản của quan hệ sản xuất Tuy nhiên, trong quá trình tìm hiểu, sưu tầm tài liệu, chúng tôi nhận thấy không có nhiều công trình nghiên cứu chuyên

sâu về vấn đề này Dưới đây là một số công trình nghiên cứu mà chúng tôi đã tiếp

cận, tìm hiểu Lý luận chung về phân phối của chủ nghĩa xã hội, của Lý Bân người Trung Quốc “Vấn đề phân phối sản phẩm trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

ở nước ta hiện nay” của tác giả Nguyễn Đức Luận

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THỰC TRẠNG SỰ BIẾN ĐỔI CỦA QUAN HỆ SẢN XUẤT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM

Trong những năm qua, đã có nhiều công trình, bài viết nói về thực trạng biến đổi về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở các góc độ và khía cạnh khác nhau Sau đây là những công trình tiêu biểu

“Kinh tế Việt Nam 30 năm chuyển đổi” của tác giả Phạm Quý Thọ, nhà xuất

bản Thông tin và Truyền thông “Nợ của các doanh nghiệp nhà nước: mối đe dọa

nợ công của Việt Nam” Tạp chí Nghiên cứu kinh tế số (453) của tác giả Phạm Thế

Anh “Một số thách thức trong quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại

Việt Nam” của tác giả Nguyễn Đức Độ đăng trên Tạp chí Tài chính tháng 10/2016

“Đổi mới mô hình tăng trưởng cơ cấu lại nền kinh tế” của Ban kinh tế Trung ương

do đồng chí Vương Đình Huệ chỉ đạo biên soạn “Đổi mới quản lý của chủ sở hữu

nhà nước đối với tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam” của tác giả Phùng Thế

Hùng “Doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ

nghĩa” của tập thể các tác giả của Hội đồng Khoa học các Cơ quan Đảng trung ương

do tác giả Nguyễn Duy Hùng làm chủ biên “Quản lý nhà nước với tập đoàn kinh tế

nhà nước ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Hà Đông “Bản chất của sở hữu trong nền kinh tế nhiều thành phần ở Việt Na“Luồng gió mới cho kinh tế hợp tác”

của tác giả Thu Hường đăng trên tạp chí Thời báo kinh doanh số 245 tháng 12/2016

“Bản chất của sở hữu trong nền kinh tế nhiều thành phần ở Việt Nam” (2006) của

tác giả Trương Giang Long

1.3 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUAN HỆ SẢN XUẤT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM

Trong những năm qua đã có nhiều công trình, tác giả đưa ra các giải pháp nhằm phát triển quan hệ sản xuất XHCN ở nước ta trên các phương diện khác nhau Sau đây là những công trình tiêu biểu

“Một số vấn đề lý luận - thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” của Phùng Hữu Phú, Lê Hữu Nghĩa, Vũ Văn Hiên,

Nguyễn Viết Thông (đồng chủ biên) “Tư duy mới về phát triển kinh tế - xã hội Việt

Nam trong bối cảnh mới” của tác giả Lương Xuân Quỳ “Tập đoàn kinh tế trong việc thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế” của tác Nguyễn Hữu Đạt và Ngô Tuấn Nghĩa

đồng chủ biên

“Doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của tập thể các tác giả thuộc Hội đồng khoa học các cơ quan Trung ương

Đảng “Đổi mới nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước, bảo đảm vai trò chủ

đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”

của Tạ Ngọc Tấn và Lê Quốc Lý làm chủ biên, xuất bản năm 2012 “Phát triển kinh

tế tập thể trong 30 năm đổi mới ở Việt Nam” của Vũ Kim Cự “Tư tưởng hợp tác xã kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam” của Vụ Hợp tác thuộc bộ Kế hoạch và

Đầu tư

1.4 KHÁI QUÁT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC GIẢI QUYẾT

1.4.1 Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công

bố liên quan đến đề tài

Sau khi khảo sát những nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến những nội dung mà luận án triển khai, tác giả nhận thấy rằng: các công trình đã đề cập đến:

Thứ nhất, các công trình đã nghiên cứu lý luận về quan hệ sản xuất xã hội chủ

nghĩa trên các phương diện như:

- Nghiên cứu lý luận của chủ nghĩa Mác -Lênin về sở hữu và sự vận dụng của Đảng cộng sản Việt Nam vào sự nghiệp đổi mới Những công trình nghiên cứu đều khẳng định sự cần thiết phải phát triển đa dạng các hình thức sở hữu, để hình thành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta

- Nghiên cứu về mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Về mảng này có các tác giả như: Phùng Hữu Phú, Trần Văn Phòng, Trương Giang Long… Các tác giả đều khẳng định trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là nền kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập, có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế; trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo là đặc thù của nền kinh tế nước ta nhằm dẫn dắt định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội, quan hệ sản xuất

xã hội chủ nghĩa không chỉ phù hợp mà còn phải tiến bộ như Đảng khẳng định trong văn kiện Đại hội XII “có quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất”

Thứ hai, các công trình đã nghiên cứu thực trạng của quan hệ sản xuất xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới

Các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này được thể hiện trong các công trình nghiên cứu về các doanh nghiệp nhà nước, các tập đoàn kinh tế, các hợp tác xã ở nước ta trong thời kỳ đổi mới Đặc biệt là những năm gần đây khi khủng hoảng kinh

tế tác động vào nước ta là bộc lộ rõ những hạn chế của quan hệ sản xuất xã hội chủ

nghĩa Các công trình đã chỉ ra những bức xúc, những mặt trái, tiêu cực của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa như: Sự thua lỗ, thất thoát lớn của các tập đoàn các doanh nghiệp nhà nước, sự yếu kém của các hợp tác xã ở Việt Nam Đây là những tài liệu tham khảo quý giá cho tác giả khi tiến hành viết chương 3 của luận án với nội dung

là nói về thực trạng sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới

Thứ ba, các công trình đã đưa ra các phương hướng và những giải pháp nhằm

phát huy những tác động tích cực hạn chế những tác động tiêu cực của kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể Đây là những tài liệu tham khảo cần thiết đối với chương 4 của luận án Tuy nhiên, ở mỗi công trình nghiên cứu này, các tác giả chủ yếu đưa ra các phương hướng và giải pháp với nội dung mà họ nghiên cứu là từng mặt, từng bộ phận cụ thể của quan hệ sản xuất Do vậy, bên cạnh việc kế thừa những người đi trước, tác giải cũng đưa ra phương hướng và một số giải pháp chủ yếu của mình, nhằm phát huy những biến đổi tích cực, hạn chế những biến đổi tiêu cực của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

1.4.2 Những vấn đề đặt ra, tác giả cần tiếp tục nghiên cứu

Từ tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những kết quả đã được khái quát ở trên, tác giả đưa ra một số vấn đề mà luận án cần tập trung, giải quyết

Một là, hệ thống hóa lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và một số các Đảng

cộng sản trên thế giới và Đảng công sản Việt Nam về quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa

Hai là, nghiên cứu những nhân tố tác động đến sự biến đổi quan hệ sản xuất

xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong bối cảnh toàn cầu hóa, hợp tác hóa đang diễn ra mạnh mẽ

Ba là, nghiên cứu vai trò của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ

đổi mới, định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Bốn là, nghiên cứu thực trạng sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ

nghĩa trong thời kỳ đổi mới

Năm là, đề ra các phương hướng và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy những

biến đổi tích cực, hạn chế những biến đổi tiêu cực của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Tiểu kết chương 1

Trên cơ sở tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, cho ta thấy rằng; cho đến nay, đã có nhiều các công trình nghiên cứu về quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ đổi ở nước ta Các công trình nghiên cứu trên nhiều phương diện và cách tiếp cận khác nhau Tuy nhiên,

nghiên cứu về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa dưới góc độ triết học cũng không nhiều Do đó, đề tài tiếp tục kế thừa các kết quả của những người đi trước để vận dụng vào nghiên cứu về sự biến đổi của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời

kỳ đổi mới ở Việt Nam hiện nay, để luận giải những vấn đề đang đặt ra dưới góc độ triết học Với việc làm này, tác giả tin tưởng rằng, công trình nghiên cứu của mình sẽ góp phần nhất định trong hệ thống các công trình nghiên cứu về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta và góp phần làm tài liệu tham khảo cho những người làm chính sách liên quan đến quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Chương 2 QUAN HỆ SẢN XUẤT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG THỜI KỲ

ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG

2.1 QUAN HỆ SẢN XUẤT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ VAI TRÒ CỦA QUAN HỆ SẢN XUẤT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM

2.1.1 Quan niệm về quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa

2.1.1.1 Quan niệm của chủ nghĩa Mác - Lênin về quan hệ sản xuất

* Khái niệm về quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất là khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ mối quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất vật chất Đây là quan hệ kinh

tế cơ bản, nó đặc trưng cho một chế độ xã hội nhất định Quan hệ sản xuất gồm ba mặt: quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất, quan hệ trong tổ chức quản lý sản xuất, quan hệ trong phân phối sản phẩm làm ra

* Kết cấu của quan hệ sản xuất

Khái niệm trên cho thấy, quan hệ sản xuất gồm có ba mặt cơ bản như sau: quan hệ giữa người với người trong sở hữu tư liệu sản xuất, trong tổ chức, quản lý sản xuất, trong phân phối sản phẩm lao động làm ra Trong ba mặt của quan hệ sản xuất, quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất là quan hệ xuất phát, quan hệ cơ bản, đặc trưng cho quan hệ sản xuất trong từng xã hội Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất quyết định quan hệ trong tổ chức quản lý sản xuất, quan hệ phân phối sản phẩm cũng như các quan hệ xã hội khác

* Các quan hệ sản xuất trong một hình thái kinh tế - xã hội

Một xã hội cụ thể thường bao gồm có ba loại quan hệ sản xuất cơ bản đó là; quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ và quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai Trong đó, quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chủ đạo, chi phối các quan hệ sản xuất khác, nó quy định xu hướng chung

của đời sống kinh tế - xã hội và tạo ra cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể, để phân biệt xã hội này với xã hội khác Tuy nhiên, quan hệ sản xuất tàn dư và quan hệ sản xuất mầm mống cũng có vai trò nhất định và có sự tác động trở lại quan hệ sản xuất đóng vai trò chủ đạo

2.1.1.2 Quan niệm về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa của các nhà kinh điển Mác - Lênin và một số Đảng cộng sản

* Quan niệm của chủ nghĩa Mác - Lênin về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa

Đặc trưng của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa về mặt sở hữu, theo chủ nghĩa C.Mác là: thủ tiêu chế độ tư hữu, xác lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất thể hiện bản chất ưu việt, tiến bộ của chủ nghĩa xã hội, tạo ra cơ sở kinh tế để xây dựng một xã hội công bằng, bình đẳng, tiến bộ Đây là một quá trình khó khăn, lâu dài, phức tạp, không thể ngay lập tức có được

Về tổ chức, quản lý của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa được xác lập trên cơ sở tính tự nguyện, tự giác khác với tổ chức quản lý của chủ nghĩa tư bản

là bóc lột giá trị thặng dư Quan hệ trong phân phối của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, theo chủ nghĩa Mác-Lênin nguyên tắc phân phối theo lao động là nguyên tắc phân phối cơ bản nhất Đó là nguyên tắc lao động ngang nhau thì được hưởng ngang nhau, là nguyên tắc, theo C.Mác, thể hiện sự công bằng trong chủ nghĩa xã hội

* Quan niệm của một số Đảng Cộng sản về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa

Các Đảng Cộng sản trên thế giới có sự nhìn nhận và vận dụng học thuyết của chủ nghĩa Mác - Lênin một cách khác nhau về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa Liên Xô và các nước Đông Âu trước kia cho rằng đó là cơ chế kế hoạch hóa tập trung, còn Nam Tư cho rằng đó là chế độ tự quản, còn Trung quốc lại cho rằng cả công hữu và tư hữu đều quan trọng

* Quan niệm của Đảng Cộng sản Việt Nam về quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa

Quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta là một loại hình quan hệ sản xuất dựa trên cơ sở: công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu, quan hệ tổ chức quản lý đó là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với sự đa dạng về hình thức phân phối; Phân phối theo lao động, theo vốn đóng góp và theo phúc lợi xã hội, trong đó phân phối theo lao động là hình thức cơ bản nhất

Quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nước ta được thể hiện tập trung ở hai

thành phần kinh tế là: kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể

Đảng khẳng định: “Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo Kinh tế tập thể

không ngừng được củng cố và phát triển Kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân”

2.1.2 Vai trò của quan hệ sản xuất chủ nghĩa xã hội trong thời kỳ đổi mới

ở Việt Nam

2.1.2.1 Vai trò của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới

Thứ nhất, quan hệ sản xuất thúc đẩy mạnh mẽ lực lượng sản xuất phát triển

khi nó phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất

Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ của lực lượng sản xuất là một yêu cầu khách quan đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất; lực lượng sản xuất chỉ có thể phát triển được khi có quan hệ sản xuất phù hợp, nếu quan hệ sản xuất không phù hợp thì lực lượng sản xuất bị kìm hãm, nền sản xuất sẽ trì trệ

Thứ hai, quan hệ sản xuất sẽ kìm hãm lực lượng sản xuất khi nó không phù

hợp với trình độ lực lượng sản xuất

Theo quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam thì: không chỉ quan hệ sản xuất lỗi thời, lạc hậu mới kìm hãm tác động tiêu cực đến lực lượng sản xuất mà ngay cả quan hệ sản xuất vượt quá xa so với trình độ của lực lượng sản xuất cũng kìm hãm tác động tiêu cực đến lực lượng sản xuất

2.1.2.2 Vai trò của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa đối với việc củng cố, hoàn thiện kiến trúc thượng tầng và định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới

Quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa có vai trò quan trọng, củng cố hoàn thiện kiến trúc thượng tầng ở Việt Nam

Cơ sở kinh tế trong thời kỳ quá độ được Đảng, Nhà nước xác định trong thời

kỳ đổi mới đó là: phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường dưới sự lãnh đạo của Đảng theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trong nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta có nhiều loại hình quan hệ sản xuất, nhiều thành phần kinh tế, trong đó Đảng xác định quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa phải dần trở thành nền tảng của nền kinh tế quốc dân Đây là cơ sở để củng cố và hoàn thiện kiến trúc thượng tầng ở nước ta

Vai trò của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa đối với quá trình phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, đồng thời coi việc bảo đảm và phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước là một trong những nội dung cơ bản để giữ vững định hướng chủ nghĩa xã hội trong nền kinh tế thị trường của nước ta

2.2 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ BIẾN ĐỔI CỦA QUAN HỆ SẢN XUẤT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI

2.2.1 Lực lượng sản xuất

Sự biến đổi của quan hệ sản xuất do nhiều yếu tố tác động trước hết là lực lượng sản xuất

Khuynh hướng của sản xuất vật chất là không ngừng vận động, biến đổi, phát triển Sự biến đổi và phát triển đó xét đến cùng là bắt nguồn từ sự biến đổi và phát triển của lực lượng sản xuất Sự vận động, phát triển của lực lượng sản xuất quyết định và làm thay đổi quan hệ sản xuất phù hợp với nó

Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất thì quan hệ sản xuất cùng vận động, phát triển theo cho phù hợp Sự phù hợp của quan hệ sản xuất đối với trình độ của lực lượng sản xuất là một tất yếu khách quan nó do trình độ của lực lượng sản xuất quy định

Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Đảng ta cũng đã ý thức được sự thiếu hụt của chúng ta khi xây dựng chủ nghĩa xã hội đó là lực lượng sản xuất hiện đại Từ đó, Đảng có nhiều chủ trương chính sách nhằm thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển như đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, khoa học công nghệ cùng với giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu… Với quan điểm “đi tắt đón đầu” chúng ta đã ứng dụng các thành tựu mới của cách mạng khoa học công nghệ vào sản xuất như: công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới…Chính điều này, làm cho lực lượng sản xuất ở nước ta được phát triển mạnh

mẽ, trình độ của lực lượng sản xuất được nâng lên không ngừng.Theo quy luật của sản xuất vật chất, thì lực lượng sản xuất quyết định sự biến đổi của quan hệ sản xuất,

do vậy, khi mà lực lượng sản xuất đã phát triển mạnh mẽ thì đòi hỏi quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa cũng phải được điều chỉnh theo để bảo đảm sự phù phợp với trình độ mới của lực lượng sản xuất ở Việt nam hiện nay

2.2.2 Kiến trúc thượng tầng

Kiến trúc thượng tầng có tác động mạnh mẽ đến sự biến đổi của quan hệ sản xuất, mà trực tiếp là sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước Đặc biệt trong thời kỳ quá độ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta thì quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa chịu sự tác động to lớn đối với vai trò định hướng của Đảng và quá trình lãnh đạo của Nhà nước

2.2.3 Toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực

Đối với nước ta toàn cầu hóa tác động tới quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trên cả ba mặt: sở hữu, tổ chức quản lý và phân phối sản phẩm Về mặt sở hữu tư liệu sản xuất quá trình toàn cầu hóa đã thu hút được nguồn vốn không nhỏ vào nước

ta bao gồm cả vốn ODA và FDI, hàng tỷ đôla vốn đầu tư của nước ngoài vào nước

ta đã hình thành nên sự thay đổi về sở hữu làm cho hình thức sở hữu hỗn hợp ngày càng tăng Vốn đầu tư nước ngoài có thể liên kết với các doanh nghiệp nhà nước trên một số lĩnh vực như: dầu khí, điện lực, ngân hàng, sản xuất điện tử, dệt may… từ đó hình thành nên thành phần kinh tế tư bản nhà nước Khi tham gia vào toàn cầu hóa cạnh tranh ngày càng gay gắt với sự làm ăn kém hiệu quả của các doanh nghiệp nhà