AN NINH CON NGƯỜI TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TOÀN CẦU

AN NINH CON NGƯỜI TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TOÀN CẦU Trịnh Thị Kim Ngọc Viện Nghiên cứu Con người, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam ĐẶT VẤN ĐỀ Chưa bao giờ vấn đề an ninh con người

AN NINH CON NGƯỜI TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TOÀN CẦU

Trịnh Thị Kim Ngọc

Viện Nghiên cứu Con người, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam

ĐẶT VẤN ĐỀ

Chưa bao giờ vấn đề an ninh con người lại được đặt ra cấp thiết với một diện rộng trên quy

mô toàn cầu như hiện nay, khi những biến động lớn đang diễn ra trong thời gian gần đây trên nhiều lĩnh vực: khí hậu, năng lượng, tài chính, hay sắc tộc tôn giáo , đã làm thay đổi về cơ bản diện mạo các nền kinh tế trên thế giới, kéo theo nhiều vấn đề xã hội nghiêm trọng Đặc biệt, chúng ta đang đứng trước thềm của Hội nghị Thượng đỉnh về Biến đổi Khí hậu tại Copenhagen (Đan Mạch) trong tình huống hết sức khẩn cấp, thì mối quan tâm lớn nhất của loài người lúc này đều được tập trung vào sự nỗ lực ứng phó của các quốc gia trước những tác động dài lâu của nó Báo cáo Phát triển con người 2007/2008 có nhan đề: “Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu trong một thế giới ngăn cách”, đã gọi biến đổi khí hậu (BĐKH) là một “kẻ hủy diệt dấu mặt” đang tiềm ẩn những “hiểm họa song trùng” đe dọa an ninh con người và sự tồn vong của các nền văn minh trên thế giới trong cả hiện tại và tương lai

1 BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI AN NINH CON NGƯỜI

Con người là một phần của và phụ thuộc vào hệ sinh thái do những lợi ích mà nó đem lại như thức ăn, nước uống và nguyên liệu phục vụ cho cuộc sống Chính vì vậy, từ hàng ngàn năm nay, sự ràng buộc hữu cơ của con người với môi sinh đã được coi là mối quan hệ mang tính bản chất Mỗi thay đổi của tự nhiên dù là nhỏ và diễn ra chậm chạp đến đâu, đều gây ảnh hưởng tới đời sống và sức khỏe con người Ngược lại, nếu con người không có những cách ứng xử tôn trọng tự nhiên, thì cái giá phải trả có thể sẽ khôn lường Nhiều nền văn minh cổ đại giàu giá trị, như: văn minh sông Ấn, thành Troy, văn hóa Harappa, Vương quốc Maya hay Đảo Easter trên Thái Bình Dương… đã đột ngột biến mất trước sự giận dữ của thiên nhiên,

giờ đã trở thành những một bài học sâu sắc cho loài người về sự phụ thuộc lẫn nhau về sinh thái và khả năng quản lý sự phụ thuộc đó của con người Chính vì vậy, có thể khẳng định rằng, không ở đâu, trong mối quan hệ nào, lại tồn tại sự tác động tương hỗ và phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc như trong mối quan hệ giữa con người và môi sinh Trước những nguy cơ của BĐKH hiện nay, an ninh con người đang bị đe dọa trên quy mô toàn thế giới

1.1 Biến đổi khí hậu thách thức lớn nhất của nhân loại trong thế kỷ 21

BĐKH là hiện tượng nóng lên của bề mặt Trái đất do nồng độ các khí nhà kính (CO2, CH4, Nox, CFC) trong khí quyển gia tăng, gây ra suy thoái môi trường và làm tăng mực nước biển1 Việc bầu khí quyển Trái đất nóng lên đã làm băng tan nhanh từ hai cực của Trái đất, hay từ các đỉnh núi cao và làm nước biển dâng cao, cũng như thay đổi mọi chế độ thời tiết:

1 Theo Global Warming Eboook của Jane Genovese Http://www.live-the-solution.com.

mức nước biển dâng, gây xói lở và chìm ngập các vùng đất thấp ven biển, thu hẹp dần diện tích lục địa, nhấn chìm nhiều quốc đảo, cướp đi quê hương bản quán, nhà cửa và tài sản của con người; bão lụt, lốc xoáy, sóng thần và triều cường gia tăng ở khắp các vùng ven biển, trong khi sa mạc hóa lại tăng cường ở những vùng nằm sâu trong lục địa, gây ra những thách thức nghiêm trọng cho hoạt động nông nghiệp và lâm nghiệp; dịch bệnh ở người và vật đều gia tăng do nóng và độ ẩm tăng, các bệnh nhiệt đới lan tràn cả tới các vùng có vĩ độ cao, đe dọa cuộc sống con người Cùng với sự gia tăng nhiệt độ là sự thay đổi về lượng và nền của việc phân bố mưa trên Trái đất Từ những năm 80 của thế kỷ 20, sự nóng lên toàn cầu đã trở thành một vấn đề môi trường đáng quan tâm và những nguy cơ của BĐKH ngày càng trở nên nghiêm trọng BĐKH đã được đặt ra như một chủ đề cấp bách hàng đầu của thế giới vào năm

2007 – năm Liên Hợp Quốc gọi là "Năm khí hậu" toàn cầu nhằm hướng các quốc gia cùng nỗ lực xây dựng kế hoạch ứng phó

1.2 Dự báo các nguyên nhân và nguy cơ của biến đổi khí hậu

Các học giả quốc tế đã nhất trí khẳng định rằng: Trái đất đang dần nóng lên – đây là hiện tượng không thể tránh khỏi và không thể đảo ngược Tuy nhiên, khi bàn về nguyên nhân của

BĐKH và những dự báo cho tương lai thì vẫn còn có những luận giải khác nhau:

1 Loại ý kiến thứ nhất được đại đa số các nhà khoa học thống nhất khẳng định về mối quan hệ giữa việc gia tăng nhiệt độ bề mặt địa cầu với việc gia tăng hàm lượng các khí thải nhà kính, trong đó có tới 66% là CO2 , là do hoạt động kinh tế-xã hội của con người: (i) từ quá trình đốt các nhiên liệu hóa thạch để sinh ra năng lượng, phục vụ sản xuất và giao thông đi lại, đến các quá trình công nghiệp hóa quá nóng từ thế kỷ Đại công nghiệp cho tới nay; (ii) từ việc tăng dân số quá nhanh ở các nước châu Phi và Nam Á, tạo ra một lượng chất thải và ô nhiễm lớn; và (iii) từ việc khai thác cạn kiệt tài nguyên, đặc biệt là nạn phá rừng – vốn là các bể chứa

và bể hấp thụ các khí nhà kính (sinh khối, rừng, các hệ sinh thái biển)… Nguyên nhân này được tính về mức chịu trách nhiệm về tình trạng báo động của nhiệt độ bề mặt Trái đất từ 90 đến 99%

2 Loại ý kiến thứ hai, mặc dù cũng có nhiều bằng chứng khoa học, nhưng các nhà nghiên cứu tán thành ít hơn Một mặt, họ vẫn thừa nhận sự gia tăng nhiệt độ bề mặt Trái đất là do hiệu ứng nhà kính, mặt khác, họ lại cho rằng mức độ tác động của các khí thải nhân tạo do việc tăng trưởng kinh tế quá nóng của con người gây ra, không quá trầm trọng như hiện nay Nhiều bằng chứng của Khoa học Trái đất đã chỉ ra rằng, Trái đất nóng lên và lạnh đi là một hiện tượng tự nhiên có tính chu kỳ đã từng xảy ra trong sự hình thành Trái đất, tạo nên những

kỷ băng hà và kỷ băng gian hàng triệu năm trong lịch sử cùng với những hiện tượng biển tiến

và biển lùi (biển thoái)2 Bằng chứng trên cũng đã góp phần làm sáng tỏ được sự tồn tại của hàng đống vỏ sò lớn được các nhà khảo cổ Pháp tìm thấy trên các đỉnh núi miền Trung, thuộc Nghệ An, Hà Tĩnh Hiện tượng đó được giải thích rằng, đã có thời kỳ biển tiến trong lịch sử, khi nước biển đã dâng rất cao đến tận các dãy núi cao dọc biên giới Việt – Lào Những người

2

Monroe, James S and Reed Wicander, 1997 The Changing Earth: Exploring Geology and Evolution 2nd Edition Belmont: West Publishing Company: 112-113; Monroe, James Stewart and Reed Wicander, 2005 Physical Geology: Exploring the Earth 5th Edition Thomson Brooks/Cole:

162

Việt cổ đã từng sinh sống bằng các loại hải sản và để lại những đống vỏ sò lớn trên đỉnh núi3

Giai đoạn hiện nay cũng đang nằm trong chu kỳ ấm lên của Trái đất Mặc dù có những bằng chứng, tuy nhiên, lấy chu kỳ vận động tự nhiên để giải thích cho hiện tượng gia tăng mạnh nhiệt độ khí quyển như hiện nay thể hiện tính thuyết phục chưa cao

2 AN NINH CON NGƯỜI TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TOÀN CẦU

Trước đây, khi nói đến an ninh, theo truyền thống, người ta nghĩ ngay đến vấn đề an ninh quốc gia và chủ quyền lãnh thổ An ninh phi truyền thống mà chúng ta đề cập đến là một vấn

đề mới nổi lên, mang tính toàn cầu từ sau kết thức “Chiến tranh lạnh” – gọi là an ninh con người (Human secuirity), được đề cập khá toàn diện trong Báo cáo phát triển con người (HDR) của UNDP năm 1994 Đây là một khái niệm lớn, bao gồm 2 khía cạnh chính: (i) an toàn trước các hiểm họa như đói khát, bệnh tật và sự áp bức; và (ii) con người được bảo vệ trước những biến động bất thường, gây đổ vỡ, tổn thương hoặc có hại đối với cuộc sống hàng ngày của họ, cho dù trong gia đình, ở công sở hay tại cộng đồng Những hiểm họa này có thể còn tồn tại ở mọi mức độ phát triển và thu nhập của các quốc gia4 Chính vì vậy, chúng ta gọi

là mối đe dọa toàn cầu

Nếu như, phát triển con người (PTCN) là việc mở rộng cơ hội lựa chọn của con người, thì an ninh con người (ANCN) đồng nghĩa với việc người dân có thể thực hiện các lựa chọn đó một

cách tự do và an toàn Họ hoàn toàn có thể tin tưởng rằng, những cơ hội mà họ có ngày hôm nay sẽ không bị mất đi trong tương lai Cựu Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Kophi Annan đã

từng nhấn mạnh: “ANCN không tách rời hòa bình, an ninh và phát triển Nó không chỉ đơn giản là tình trạng không có xung đột bạo lực, mà còn bao gồm sự bảo vệ nhân quyền, cách quản lý Nhà nước hiệu quả, cơ hội tiếp cận giáo dục và chăm sóc sức khỏe, bảo đảm mỗi cá nhân đều có nhiều cơ hội lựa chọn để phát huy được hết năng lực sẵn có của mình”5 Phù hợp với cách lý giải trên, UNDP xác định 7 lĩnh vực cơ bản cấu thành ANCN, đó là: (i) an ninh kinh tế; (ii) an ninh lương thực; (iii) an ninh sức khỏe; (iv) an ninh cá nhân; (v) an ninh môi trường (hay an ninh sinh thái); (vi) an ninh văn hóa và cộng đồng; và (vii) an ninh chính trị6

Trong trường hợp này, BĐKH không chỉ là vấn đề của an ninh sinh thái, mà nó đe dọa cuộc sống con người về mọi mặt

2.1 BĐKH đe dọa an ninh kinh tế

An ninh kinh tế ở đây được hiểu tương đối hẹp so với an ninh kinh tế trong kinh tế học, nó chủ

yếu hướng vào việc bảo đảm mức thu nhập cơ bản của con người, mà quan trọng nhất là đảm bảo việc làm và thu nhập cho người dân Những hệ lụy của BĐKH ngày càng diễn ra với cường độ lớn hơn và tần suất thường xuyên hơn, đã và đang là mối đe dọa lớn đến đời sống kinh tế của hàng triệu con người, đặc biệt là người nghèo ở các nước đang phát triển Châu Phi là nơi vốn đã đông dân có tới trên 1 tỷ người, bằng 1/5 dân số thế giới, khi tình trạng nóng

3

Theo An Tĩnh cổ lục, 2005 NXB Nghệ An, Vinh (sách dịch những nghiên cứu từ nguyên bản tiếng Pháp của Linh mục Léopold-Michel Cadière ).

4

UNDP, 1995 HDR: New Dimensions of Human Security: 23

5

Commission on Human Security, 2003 "Human Security Now" New York: 4

6 HDR, 1994: 24-33

lên của Trái đất làm thay đổi quy luật thời tiết: hạn hán khốc liệt, kéo dài và bão lụt bất thường, đã cướp đi nguồn thu nhập và việc làm trên đất đai của hàng triệu người dân ở đây, bởi đất khô nẻ không thể canh tác nổi, mùa màng bị thất bát, khiến hàng triệu dân lâm vào cảnh thiếu đói, hàng triệu người khác trở thành những tỵ nạn môi trường; hơn thế nữa, bão lụt

ập đến thường cuốn đi tất cả nhà cửa, tài sản và lương thực của họ, khiến những người nghèo

ở đây đã nghèo lại càng bị bần cùng hóa Đúng như HDR 2007/2008 đã nhận định: Nếu thế giới không giải quyết được vấn đề BĐKH, thì 40% dân nghèo nhất trên thế giới – khoảng 2,6

tỷ người – sẽ đứng trước một tương lai vô vọng7

BĐKH không chỉ tác động đến người nghèo Sự tan rã nhanh chóng của những khối băng khổng lồ ở hai đầu cực là nguyên nhân chính khiến mực nước biển tăng lên, nhấn chìm nhà cửa, đất đai, các thành phố ven biển, các thành quả kinh tế cũng như di tích văn hóa , làm thay đổi các mô hình định cư của con người ở mọi quốc gia và hủy hoại tính bền vững của các nền kinh tế Mặt khác, toàn thế giới đang bị đe dọa trước nguy cơ thiếu nước ngọt để sinh sống, trồng trọt và chăn nuôi Hiện nay, trên Trái đất có gần một tỷ người không đủ nước để uống và 2,5 tỷ người trên tổng số trên 6 tỷ người không có nước để sinh hoạt Theo một kết quả nghiên cứu của Liên Hợp Quốc (LHQ), nguồn nước ô nhiễm sẽ có khả năng giết hại con người cao gấp 10 lần so với chiến tranh Nhưng, điều nguy hiểm hơn nữa là thiếu nước để trồng trọt và chăn nuôi Trong khi đó, dân số Trái đất cũng tăng thêm mỗi năm khoảng 80 triệu người, do vậy nhu cầu sử dụng nước cũng tăng thêm khoảng 64 tỷ m3

mỗi năm Trước tình trạng này, LHQ đã đưa ra tình trạng báo động về an ninh nguồn nước Thực tế này hiện đang diễn ra ở nhiều khu vực trên thế giới, sẽ dẫn tới hậu quả nghiêm trọng cho an ninh kinh

tế, cho sự phồn thịnh của các quốc gia và cho cuộc sống con người

Ở Việt Nam, những tác động của BĐKH đến sinh kế và thu nhập của người dân, đặc biệt là nông dân và ngư dân, ngày càng trở nên trầm trọng hơn Đây là 2 đối tượng thường sống trong môi trường tối thiểu, thiếu thông tin, phụ thuộc nhiều những điều kiện tự nhiên Họ lại chính là những người đang bị thiên tai tước đoạt dần những nguồn tài sản ít ỏi và chỗ dựa an toàn, trở thành đối tượng dễ bị tổn thương hơn cả

Những tổn thất nặng nề trong nông nghiệp và đang gia tăng do hạn hán dưới tác động của hiện tượng El-Nino, đang cướp đi một cuộc sống no đủ của người dân miền Trung – Tây Nguyên Theo thống kê của Cục Thủy lợi, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, trong vòng 46 năm qua (1960-2006), Việt Nam có tới 34 năm có hạn hán (chiếm 74% quỹ thời gian) Đặc biệt, trong những năm gần đây, tình trạng này càng thêm khốc liệt hơn Nguyên nhân chủ yếu là do sự biến động của thời tiết, khí hậu ngày càng phức tạp, nhu cầu nước tăng nhanh do dân số tăng và để phát triển kinh tế Khi có El-Nino, nó lại gây hạn hán liên tục và kéo dài, làm giảm đến 20-25% lượng mưa ở miền Trung – Tây Nguyên, đã tước đoạt công sức lao động và luôn cả miếng ăn của người dân ở đây Trong 10 năm qua, dưới tác động của El-Nino theo kiểu này, đã gây thiệt hại tới chục nghìn tỷ đồng

Sự bất thường của khí hậu sẽ dẫn tới sự gia tăng các dịch bệnh, dịch hại, giảm sút năng suất cây trồng Ở nhiều địa phương như vùng ven biển (VVB), với khoảng 18 triệu dân cư nông,

7

HDR, 2007/2008 Oveview: 3

ngư nghiệp, xấp xỉ 58% sinh kế vùng ven biển dựa vào đánh bắt cá và nuôi trồng thủy sản đều đang bị thiên tai và BĐKH đe dọa, đã gây ra xói lở bờ biển (ở Cà Mau có nơi đã bị xói lở xuống biển tới 600 ha, với các dải đất rộng tới 200 m), làm suy thoái đa dạng sinh học, nhất là đang mất dần các loại cá nhiệt đới có giá trị thương phẩm cao, làm cho tiềm năng kinh tế biển

bị suy giảm ít nhất 1/3 sản lượng Người dân VVB vốn đã nghèo sẽ càng trở nên khốn khó, khi thiên tai hàng ngày đe dọa cuộc sống của họ

Nghiên cứu những “tác động tiềm tàng” của BĐKH khi mực nước dâng cao cho thấy: với kịch bản mực nước biển dâng cao 1 m, sẽ làm ngập úng và phá hủy khoảng 5% diện tích đất đai của cả nước và 45% đất trồng trọt của đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), có thể làm giảm tới 7% sản lượng nông nghiệp và 10% thu nhập quốc dân, ảnh hưởng đến cuộc sống của 11% dân số nước ta8 Nếu nhiệt độ tăng thêm 2oC, khoảng 22 triệu người sẽ phải di dời, tức trên 1/4 dân số sẽ trở thành “người vô gia cư, bản quán” Đây là một thách thức nghiêm trọng đối với nền kinh tế đất nước trong tương lai

Theo số liệu của Viện Địa chất và Địa Vật lý Biển Việt Nam cung cấp, mỗi năm mực nước biển tại khu vực Nam Định tăng lên 2,15 mm Cùng với đó, đường bờ biển bị lấn vào trung bình 10 mét Ngoài ra, số liệu tại địa phương cho thấy, tổng cộng nước biển đã cướp đi của xã Hải Triều gần 180 hecta đất… Những con đê mới cứ thế lùi dần… Ông Bùi Văn Dũng, Chủ

tịch Ủy ban nhân dân xã Hải Triều cho biết: “Từ năm 1996 đến nay, cả xã mất 50 hecta đất canh tác Cái khó khăn là nước biển tiếp tục xâm lấn Nếu phải rời đê biển vào trong thì quỹ đất của địa phương không còn, rất eo hẹp Thêm điều nữa là đê đất cát, không được bê tông hóa nên gặp mưa lớn, sóng lớn là bị xói lở rất mạnh”

Nước biển dâng gây hiện tượng ngập lụt, nhấn chìm nơi cư trú và diện tích sản xuất nông nghiệp, thủy sản và làm muối; hiện tượng xâm nhập mặn gia tăng, các hệ sinh thái (HST) đất ngập nước, nhất là rừng ngập mặn, môi trường sống của các loài thủy hải sản cũng mất đi, nguồn sống hàng ngày của người dân cư đều bị cắt giảm; những bức tường chắn sóng có chức năng giảm nhẹ tác động của sóng, bão cũng bị phá hủy; các cơ sở hạ tầng: cầu cảng, khu công nghiệp, đường sá giao thông sẽ bị tác động mạnh, thậm chí sẽ phải cải tạo hoặc di dời Thách thức về kinh tế còn ở chỗ cần phải có một nguồn kinh phí khổng lồ để có thể di dời chỗ ở và

ổn định cuộc sống cho vài chục triệu dân đến nơi an toàn mới

Do những tác hại khó lường của BĐKH, các chuyên gia môi trường đã ví mức độ nguy hiểm của nó xếp ngang hàng với xung đột vũ trang Theo chuyên gia kinh tế của Ngân hàng Thế giới, cái giá mà mỗi quốc gia phải trả cho việc giải quyết các hậu quả của BĐKH trong một vài chục năm tới sẽ là khoảng 5-20% GDP mỗi năm Nước ngập kèm theo mất đất và xâm mặn sẽ không những đe dọa nghiêm trọng đến cuộc sống của vài chục triệu dân, mà còn tạo nên những thiếu hụt và thách thức nghiêm trọng đối với cả nền kinh tế quốc dân Thậm chí,

8

Dasgupta, S., Laplante, B., Meisner, C., Wheeler, D., Yan, J., 2007 The Impact of Sea Level Rise

on Developing Countries: A Comparative Analysis World Bank Policy Research Working Paper

4136 Nghiên cứu so sánh mẫu của 84 quốc gia ven biển trên thế giới về diện tích đất, dân số, GDP, phạm vi đô thị, phạm vi nông nghiệp và đất ngập nước Việt Nam đứng đầu danh sách 4 trong 6 nước chịu nặng nề nhất

khi hai vựa lúa của đất nước bị thu hẹp, thì khả năng đe dọa đến an ninh lương thực quốc gia

là điều cần tính đến

2.2 BĐKH đe dọa an ninh lương thực trên phạm vi toàn cầu

An ninh lương thực giờ đã trở thành vấn đề quan tâm ở mức ưu tiên hàng đầu Các báo cáo mới nhất từ hệ thống cảnh báo sớm của các cơ quan viện trợ quốc tế về nạn đói trên toàn cầu đăng trên các phương tiện thông tin đại chúng trong những ngày qua đã cho biết: năm nay, con số về người dân thiếu đói trên thế giới có thể vượt mức 1 tỷ người Riêng ở 7 nước châu Phi, ít nhất đã có khoảng 20 triệu người đang trong tình trạng thiếu đói lương thực cùng cực

Ở Etiôpia, đã có tới cả chục triệu người đang đối diện với nạn đói Miền Nam Suđăng cũng là nơi người dân đang gặp nhiều khó khăn, nhất là khi những người tỵ nạn trở về nhà chỉ biết trông chờ vào những mảnh đất cằn cỗi Hiện nay, phải triển khai hành động cứu trợ khẩn cấp cho bảy quốc gia châu Phi, chủ yếu là những nước bên rìa sa mạc Sahara, trải dài từ Niger, qua Chad và Suđăng, tới Etiôpia, Eritrea và Sômalia, những nơi đang phải đối diện với tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng Người dân các quốc gia này phụ thuộc quá nặng vào sản xuất nông nghiệp và chỉ dựa vào lượng mưa của trời, thay vì có các hệ thống thủy lợi Một mặt, khi thiếu mưa, thảm họa đói khát sẽ xảy ra Mặt khác, sa mạc Sahara cũng đang liên tục

mở rộng, đất đai trong khu vực ngày càng trở nên cằn cỗi Cần phải có một lượng đầu tư lớn

để hoàn thiện hệ thống thủy lợi: nạo vét các sông như: sông Niger và sông Nile, khoan nước ngầm hoặc tăng cường hệ thống kênh dẫn nước Nhưng điều đó là vô cùng khó khăn trong hoàn cảnh của châu Phi lúc này

Một trong những hậu quả của đói lượng thực là đã có thêm 25 triệu trẻ em ở các nước đang phát triển suy dinh dưỡng Đây là cảnh báo từ Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc

tế tại Trung tâm Nghiên cứu BĐKH (Washington, Hoa Kỳ) và vừa được đưa ra tại Hội nghị quốc tế về BĐKH đang diễn ra tại Băng Cốc (Thái Lan) trong những ngày qua

Với tốc độ biến động của thời tiết như hiện nay, sản lượng các cây lương thực sẽ giảm 15%, điều này không những làm ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững, lâu dài của các quốc gia,

mà sẽ trực tiếp đẩy 50 triệu người trên thế giới tiếp tục lâm vào cảnh nghèo đói trong 1-2 thập

kỷ tới Trong hai thập kỷ qua, đã có 3 triệu người chết, 200 triệu người bị ảnh hưởng của BĐKH; thiệt hại hàng năm ước tính lên tới 40-50 tỷ đô la Mỹ Dự báo 50 năm sau, thiên tai sẽ tăng gấp 4 lần và số người chịu cảnh đói khát có thể lên tới 2 tỷ người Đến năm 2050, sản lượng lương thực tại các nước đang phát triển có thể bị sụt giảm nghiêm trọng nếu con người không có những biện pháp giảm nhẹ những tác động của BĐKH

Mặt khác, nông dân nghèo đã bị tước đoạt hoàn toàn sinh kế Ai sẽ trồng trọt khi các nhà sản xuất ở nước giàu, vốn được bảo vệ trước việc nhập khẩu và bảo đảm trợ cấp về xuất khẩu, đang hủy hoại các vụ thu hoạch trên thị trường thế giới, đẩy giá cả toàn cầu thấp dưới mức chí phí sản xuất thực tế? Một số nước xuất khẩu gạo và lúa mỳ đã hạn chế xuất khẩu mặt hàng này ra nước ngoài Trung Quốc đã áp nhiều mức thuế xuất khẩu mới để giảm xuất khẩu phân bón, nhằm hạ bớt chi phí nông nghiệp Hơn thế nữa, ở khắp những nước đang phát triển, hàng trăm triệu người dân đã di cư từ vùng nông thôn – nơi họ tự cung tự cấp, tới thành thị – nơi họ phải mua lương thực nuôi sống mình Còn tầng lớp trung lưu mới ở thành thị đang ăn tiêu nhiều hơn và ăn ngon hơn

Trong một thập niên qua, nhu cầu lương thực của thế giới đã tăng nhanh hơn các nguồn cung Thông thường, cần phải có hơn 2,5 kg thóc lúa để sản xuất ra gần 0,4 kg thịt Trong khi đó, Trrung Quốc, Ấn Độ và Brazil đang tiêu dùng thịt bò nhiều hơn 40% so với năm 2000 Các kho dự trữ lương thực toàn cầu đã sụt giảm xuống mức 50 ngày dự trữ, đây là mức thấp nhất trong nửa thế kỷ qua Ngay cả khi các núi thóc trong những kho hàng của Chính phủ đang cạn kiệt, thì các nước thành viên G8 vẫn tiếp tục kìm giữ nguồn cung

Những trận xô xát ở Ai Cập ngay trong tháng qua, cuộc bạo loạn ở Burkina Faso và Camơrun cũng đều từ một nguyên nhân là thiếu lương thực Các cuộc biểu tình phản đối vì đồ ăn thậm chí còn diễn ra ngay tại Italy Giá mỳ ống ở Haiti tăng lên gấp đôi, trong khi chi phí cho một suất miso ở Nhật tăng lên đến chóng mặt

Ở nước ta, vấn đề sản xuất lương thực cũng là vấn đề đáng quan tâm Người nông dân và ngư dân nước ta, đặc biệt ở miền Trung và Tây Nguyên, cũng đang đứng trước nguy cơ thiếu đói Bão lụt và hạn hán cũng đã và đang làm cho mùa màng bị mất trắng Chính vì vậy, tỷ lệ nghèo vùng ven biển miền Trung, nơi thường xảy ra bão và hạn hán tới 25,5% (2004), so với

tỷ lệ này ở đồng bằng chỉ là từ 5-7%9 Những người nghèo nhất chính là những người bị tổn thương từ nhiều cú sốc gây nguy hại cho cuộc sống và sinh kế của họ Đặc biệt là người dân miền Trung luôn phải chịu nhiều thiệt hại do thiên tai, mất của cải, các phương tiện sản xuất

và tăng dần khả năng không thể hoàn nợ Thêm vào đó, tình trạng thiếu lương thực sẽ đẩy giá tăng cao, đói nghèo, bệnh tật cũng là những điều làm giảm năng lực ứng phó của người nghèo trước những thiệt hại của thiên tai

Với dự báo về một tương lai không thuận lợi, nếu không có những hoạt động thích ứng kịp thời ngay từ bây giờ, thì Việt Nam, từ một quốc gia có tỷ trọng xuất khẩu gạo đứng thứ 2 thế giới, sẽ phải đối mặt với nguy cơ về an ninh lương thực và cảnh đói nghèo với “cái vòng luẩn quẩn” của các nước nghèo Nghèo đói gia tăng luôn đồng nghĩa với sự cắt giảm phần dinh dưỡng cần thiết để đảm bảo một cuộc sống khỏe mạnh và trường thọ Như vậy, BĐKH có thể đang và sẽ tước đoạt đi các quyền cơ bản: cơ hội học tập, tiếp cận thông tin, chăm sóc sức khỏe và một cuộc sống no đủ của người dân, đẩy lùi những nỗ lực phát triển công nghệ ở nước ta

9

VASS, 2006 HDR

Hình 1 Vòng luẩn quẩn của nhu cầu sinh kế – khai thác quá

mức – cạn kiệt nguồn lợi – nghèo khó

2.3 An ninh sức khỏe của con người trên toàn cầu

Sức khỏe của con người gắn liền với mọi biến động của môi trường sống và mối liên quan này cực kỳ phức tạp và khó lường Các chuyên gia y tế đã tổng kết, có đến trên 40% bệnh tật nảy sinh là do nguyên nhân từ môi trường sống Hiện nay, BĐKH đang là mối nguy hiểm tiềm tàng đe dọa an ninh sức khỏe của con người trên toàn cầu

Trước hết là ảnh hưởng gián tiếp của BĐKH, khi thời tiết thay đổi, sẽ kéo theo những nguy cơ

về sóng nhiệt, hạn hán, bão lũ lớn, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản, thương tật của người dân mọi quốc gia đều gia tăng , mà hiện trạng về số lượng, sự nguy cấp và xu hướng của nó vẫn đang được chúng ta chứng kiến hàng ngày Theo nhận định, tác động gián tiếp do BĐKH thực sự nghiêm trọng, sẽ tác động đến an ninh lương thực, điều kiện vệ sinh, dẫn đến nguy cơ suy dinh dưỡng trầm trọng, tiêu chảy và suy giảm miễn dịch , làm giảm mạnh chất lượng dân số

Nhiệt độ chung của toàn cầu sẽ tăng thêm khoảng 2-3oC, sẽ làm gia tăng tỷ lệ người mắc và tử vong do các loại bệnh truyền nhiễm và bệnh lây qua côn trùng: sốt rét, sốt xuất huyết…, dịch bệnh ở vật nuôi, gia súc gia cầm, gây lây nhiễm sang người Trong vòng 25 năm qua, đã xuất hiện hơn 30 bệnh lạ của con người, trong đó có các bệnh truyền nhiễm cực kỳ nguy hiểm lan truyền từ động vật như: SARS, cúm gia cầm H5N1, bệnh lợn tai xanh và HIV/AIDS, gây ra nhiều diễn biến phức tạp và bất thường hơn (sốt xuất huyết, viêm não mủ, ung thư ), gây ra những thiệt hại không nhỏ và làm suy giảm chất lượng dân số Ở Ôxtrâylia, hiện dịch sốt xuất huyết đã gia tăng rất mạnh, nguyên nhân là do hạn hán kéo dài, làm người dân phải tích trữ nước thường xuyên bằng các bể chứa đã vô tình cung cấp nơi trú ẩn cho muỗi Đặc biệt, tỷ lệ bệnh tật, tỷ lệ tử vong tăng do ô nhiễm môi trường, do các đợt nắng nóng bất thường và do có

là sự xuất hiện các chủng loại vi sinh vật gây bệnh mới

Việt Nam và nhiều nước khác cũng không ngoại lệ Tháng 8/2007, khi những khách du lịch Italy trở về từ Ấn Độ với bệnh sốt Chikungunya, một dạng gần của sốt xuất huyết, dịch sốt này lại được dịp lây lan cho cả một thị trấn nhỏ ở miền Bắc nước Italy, hơn 100 trong số 2.000 cư dân của thị trấn mắc bệnh với triệu chứng lâm sàng như sốt cao, nổi ban đỏ, đau đớn

ở xương và khớp Không khí ấm bất thường trong mùa đông đã cho phép loài muỗi vằn sinh sản sớm và gia tăng mật độ Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đây là lần đầu tiên bệnh nhiệt đới bùng nổ ở châu Âu gây ra do BĐKH

Do nhiều loại bệnh sẽ gia tăng dưới tác động của sự thay đổi nhiệt độ, thời tiết và hoàn cảnh, nhất là các bệnh truyền qua vật trung gian như sốt rét (muỗi, ve), sốt xuất huyết (muỗi), viêm não (muỗi) qua môi trường nước (các bệnh đường ruột) và các bệnh khác (suy dinh dưỡng, bệnh về phổi, dị ứng phấn hoa…) Những bệnh này luôn tồn tại ở những khu vực vừa xảy ra thiên tai, đặc biệt có ảnh hưởng lớn tới sức khỏe của dân cư ở các vùng kém phát triển, đông dân và có tỷ lệ đói nghèo cao Ngoài ra, không khí bị ô nhiễm còn làm gia tăng chi phí cho khám chữa bệnh đường hô hấp như viêm phế quản, viêm phổi , ảnh hưởng đến sức khỏe của hàng triệu người, không loại trừ quốc gia nào

2.4 An ninh môi trường

Chúng ta đang nói về những nguy cơ cũng như những tác động không mong muốn của môi trường đến chất lượng cuộc sống con người Các mối đe dọa từ môi trường đối với con người

phần lớn lại là do con người tạo ra: khai thác cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễm đất đai, sa mạc hóa, hoặc nạn chặt phá rừng, ô nhiễm không khí , dẫn đến các hiểm họa thiên tai bao gồm: bão, lụt, hạn hán, động đất, sóng thần , đã gây nên biết bao nhiêu tổn thất cho loài người mà chúng ta không thể tính nổi Thực tế, những tổn thất về con người và vật chất do những vấn đề môi trường dưới tác động của BĐKH gây ra vượt quá những tổn thất về người và của do các biến động xã hội và chiến tranh trong những thập kỷ trước đây: có tới 20 triệu người chết hàng năm vì các nguyên nhân từ môi trường: bão lụt, sóng thần, ô nhiễm , so với 20 triệu người chết trong xung đột vũ trang từ sau 1945 đến nay Ước tính, chỉ riêng số người tại một số quốc gia châu Á đã thiệt mạng và mất tích trong thảm họa sóng thần vào tháng 12 năm 2004 đã là hơn 200.000 người Theo dự báo, trong mấy chục năm sắp tới, sự uy hiếp của các vấn đề môi trường sẽ có thể còn vượt xa tất cả những uy hiếp về quân

sự Hơn nữa, BĐKH và suy thoái môi trường là một những nguyên nhân gốc rễ của sự di cư ồ

ạt trên thế giới hiện nay

An ninh môi trường đang ở cấp báo động, do việc khai thác quá mức nguồn tài nguyên không thể tái tạo trên thế giới của con người, đã dẫn tới nguồn tài nguyên đang dần cạn kiệt Theo ước tính của các chuyên gia Liên Hợp Quốc, giọt dầu cuối cùng từ các mỏ dầu đang hoạt động trên Trái đất sẽ được hút nốt vào năm 2045-2050 Sau sự cạn kiệt về dầu mỏ, sẽ là nguy

cơ cạn kiệt các nguồn nước sạch cần thiết cho việc duy trì sự sống và phát triển kinh tế Nước ngọt cũng là nguồn tài nguyên có hạn, chỉ có 2,53% tổng lượng nước trên Trái đất là nước ngọt có thể dùng cho sản xuất và sinh hoạt của con người và nguồn nước này phân bố không đồng đều trên các khu vực Trong khi đó, do dân số không ngừng gia tăng, nhu cầu phục vụ sản xuất, phát triển kinh tế và nhu cầu tiêu dùng nước sạch cũng ngày càng tăng, chưa nói đến một thực tế là các nguồn nước trên thế giới cũng đang có nguy cơ cạn kiệt và ô nhiễm

2.5 An ninh cá nhân trong bối cảnh BĐKH

Trong một thế giới đầy phức tạp như hiện nay, thì cuộc sống con người ở mọi quốc gia – giàu hay nghèo – cũng đang bị đe dọa do nạn bạo lực khó lường trước Các mối đe dọa đáng quan tâm là: (i) đe dọa từ các hình phạt từ phía thể chế nếu vi phạm pháp luật, như tra tấn, lao động khổ sai ; (ii) đe dọa từ các cuộc nội chiến, xung đột vũ trang ; (iii) đe dọa từ xung đột sắc tộc tôn giáo; (iv) đe dọa từ các băng nhóm tội phạm, tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia hay bạo lực đường phố; (v) đe dọa đối với phụ nữ và trẻ em: bạo lực gia đình, lạm dụng lao động

và khai thác trẻ em, buôn bán phụ nữ và trẻ em ; và (vi) mối đe dọa có thể còn có đối với cả bản thân con người, khi một sức ép nào đó buộc phải tự tử 10 Tuy nhiên, tùy điều kiện cụ thể của từng quốc gia mà các hình thức đe dọa tới an ninh cá nhân cũng sẽ khác nhau

BĐKH có thể làm gia tăng sự khan hiếm các nguồn tài nguyên thiết yếu và làm thay đổi quá trình phân bổ các nguồn tài nguyên đó, làm trầm trọng thêm an ninh lương thực, an ninh năng lượng, gia tăng khoảng cách giàu-nghèo , từ đó làm gia tăng những nguy cơ bất ổn định về chính trị, xung đột, khủng bố, làm sâu sắc thêm các mâu thuẫn chính trị-xã hội giữa các quốc gia ở nhiều nơi Trong số đó, những người nghèo, người tỵ nạn khí hậu sẽ là đối tượng dễ bị

10

HDR, 1994: 30

đe dọa an ninh cá nhân hơn cả Dự báo đến năm 2025, khoảng 5 tỷ người có thể sẽ sống trong những khu vực có nguy cơ căng thẳng, xung đột, liên quan đến thiếu nước và lương thực Thực tế đất nước ta cho thấy, sau những thảm họa thiên tai thường kéo theo những bất ổn lớn

từ trong gia đình, cộng đồng đến ra ngoài xã hội: nghèo đói, túng quẫn và bế tắc thường được coi là điều kiện cho những nguy cơ mất an ninh cá nhân, để có thể phát sinh tranh chấp, xung đột bạo lực hoặc buôn bán người

2.6 An ninh cộng đồng

Hầu hết con người gắn vấn đề bảo vệ an ninh của mình vào trong một nhóm người hoặc một cộng đồng nhất định, như gia đình, cộng đồng dân cư, một tổ chức hay một nhóm sắc tộc Nói rộng hơn, an ninh của một thành viên cộng đồng cũng có thể được bảo đảm khi người đó sống

ở trong một quốc gia, bao gồm nhiều cộng đồng khác nhau hợp thành Đương nhiên, một cộng đồng thường có khả năng tập hợp lực lượng mạnh hơn để chống lại các mối đe dọa từ bên ngoài Nếu một nhóm hay một cộng đồng nào đó được an toàn, thì khả năng mỗi thành viên trong cộng đồng cũng được an toàn là rất cao Tuy nhiên, từ sau Chiến tranh lạnh, khuynh hướng xung đột giữa các cộng đồng tăng lên Dẫn chứng có thể rất nhiều: chiến tranh

ở Cosovo, xung đột của người Cuốc ở miền Bắc Irăc, hệ quả của chúng làm giảm mức độ an toàn cộng đồng và an toàn cá nhân của các thành viên cộng đồng đó

Tuy nhiên, với an ninh cộng đồng dưới tác động của BĐKH thì điển hình nhất vẫn là những xung đột cộng đồng tập trung ở châu Phi, khu vực có những điều kiện sống đặc biệt khó khăn, như ở Darfur chẳng hạn Darfur là một vùng đất nằm ở cực Tây của Sudăng, giáp Cộng hòa Trung Phi, Tchad và Libya Với diện tích 493.180 km², Darfur bao gồm một cao nguyên với địa chất khô cằn, có rặng núi Marra cao 3.000 m ở chính giữa với những điều kiện khí hậu khắc nghiệt: mùa mưa chỉ có trong ba tháng, từ tháng 6 đến tháng 9, được coi là nguồn nước quan trọng nhất tưới xanh Darfur Miền cực Bắc có khi mấy năm liền không mưa Miền cực Nam, mưa nhiều hơn, trung bình là 700 mm/năm Hàng năm, chỉ đến khi mưa đổ xuống Darfur, vùng này mới có thể lại bình yên Những người du mục thường thả đàn lạc đà trên sườn đồi lởm chởm đá giữa cánh đồng do nông dân định cư sở hữu và để chúng ăn những thứ còn sót lại sau mùa gặt Nhưng sau hàng thập kỷ dài hạn hán, nơi này không còn là đất lành nữa Khi người nông dân bắt đầu rào các cánh đồng canh tác của mình thì xung đột nổ ra giữa họ và các bộ lạc du mục Nạn đói giữa thập niên 1980 đã phá hủy hầu hết những cơ sở xã hội địa phương còn lại và mở đầu cho một thời kỳ loạn lạc Trong suốt 15 năm, cuộc xung đột Darfur lan rộng trở thành một cuộc chiến tranh tàn khốc 2,5 triệu dân thường tỵ nạn đã phải sống tạm bợ trong một hoàn cảnh sống vô cùng nguy khốn Cuộc xung đột tiếp theo lại bắt đầu từ năm 2003 vì nhiều lý do, trong đó phải kể nạn hạn hán kéo dài làm sa mạc hóa đất, gây khan hiếm nước trầm trọng Nạn thiếu nước gay gắt nhất ở miền Bắc Darfur khiến các bộ tộc

du mục không có đủ nước nuôi súc vật của họ nên họ đã xâm nhập vào vùng đất khác, nơi các

bộ tộc ngụ canh sinh sống Để giải quyết xung đột này, năm 2006, Hòa ước Darfur đã được

ký kết tạm thời để các bên cùng tham dự, nhằm tái lập trật tự, xây dựng hòa bình và hòa giải Hiện nay, việc cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước để chi phối, kiểm soát các nguồn tài nguyên thiết yếu của thế giới đang có chiều hướng trở nên gay gắt hơn Xu hướng đó có thể dẫn tới việc gia tăng sự đối đầu giữa các cộng đồng về quân sự liên quan đến việc phân bố lại