Nghệ thuật kể chuyện trong nước mỹ và vụ án

Các nhân vật trong tác phẩm của Kafka không chỉ là hình tượng thể hiện sự cô đơn của các cá nhân theo chủ nghĩa hiện sinh mà còn là đặc tính của các quan hệ tha hóa giữa nó với gia đình,

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đặng Anh Đào

HÀ NỘI, NĂM 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “Nghệ thuật kể chuyện trong Nước Mỹ và Vụ án”

và toàn bộ nội dung luận văn không phải là sự sao chép bất cứ một công trình khoa học hay luận văn nào đã được công bố trong và ngoài nước

Trong khuôn khổ luận văn, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về:

- Sự phù hợp giữa tên đề tài với nội dung nghiên cứu, với chuyên ngành cũng như mã số đào tạo

- Tính trung thực và đầy đủ của các trích dẫn tài liệu tham khảo

- Độ tin cậy của các phương pháp nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn !

Hà Nội, tháng 6 năm 2017

Tác giả luận văn

Hà Công Thái

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc đến PGS.TS Đặng Anh Đào, người

Thầy đã tận tình giúp đỡ, chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn, và không chỉ trong quá trình nghiên cứu khoa học mà còn cả trong cuộc sống

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Phòng Sau Đại học, các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ Văn và các thầy cô trong tổ Bộ môn Văn học nước ngoài - trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã giảng dạy và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu thực hiện đề tài

Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn

bè đã luôn động viên, quan tâm giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thiện luận văn Đặc biệt là bố mẹ tôi đã chịu nhiều vất vả để tôi có được ngày hôm nay

Tôi xin trân trọng cảm ơn !

Tác giả luận văn

Hà Công Thái

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, đối tượng nghiên cứu 19

4 Phạm vi nghiên cứu 19

5 Phương pháp và thao tác nghiên cứu 20

6 Cấu trúc của luận văn 20

Chương 1 Nghệ thuật kết cấu kiểu nhân vật 21

1.1 Nhân vật tha hóa 21

1.2 Nhân vật phi lý 28

1.3 Sự khác biệt giữa nhân vật trong Nước Mỹ và Vụ án 38

Tiểu kết 41

Chương 2 Lối kết cấu không gian và thời gian 43

2.1 Không gian mê cung và tính chất huyền thoại 43

2.2 Từ tính chất phi thời gian, biểu tượng đến huyền thoại 54

1.3 Sự khác biệt về kết cấu không gian và thời gian giữa Nước Mỹ và Vụ án 59

Tiểu kết 61

Chương 3 Lối kết cấu cốt truyện 62

3.1 Kết cấu lắp ghép 62

3.2 Kết cấu khối - chuỗi 71

3.3 Sự tương đồng và khác biệt về kết cấu cốt truyện trong Vụ án và Nước Mỹ 85

Tiểu kết 86

KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

 Tác phẩm của Kafka luôn đặt ra những vấn đề mới

Franz Kafka (1883-1924) - một trong những nhà văn có tầm ảnh hưởng lớn trên văn đàn thế giới thế kỷ XX, ông xuất hiện trong giai đoạn có những biến động lớn về chính trị, văn học, xã hội trên địa cầu Xuất thân trong gia đình Do Thái tại thủ đô Prague, cộng hoà Czech ngày nay, Kafka đã sớm bộc

lộ tài năng xuất chúng về văn chương Cùng với Marcel Proust (1871-1922), James Joyce (1882-1941), Kafka được coi là một trong những người mở đầu trong việc đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết Trong cách biểu hiện mới mẻ về xây dựng hệ thống nhân vật, cốt truyện, cách tổ chức không gian, thời gian, ngôn từ v.v của tiểu thuyết hiện đại có phần đóng góp không nhỏ của ông Thêm vào đó những đổi mới độc đáo trong phong cách diễn văn đã đưa Kafka sớm vươn ra tầm thế giới khiến ông không chỉ là nhà văn của người Do thái viết tiếng Đức hay cộng hòa Czech nữa

Sự nghiệp sáng tác của Kafka không đồ sộ như các nhà văn khác và lúc sinh thời các tác phẩm của ông được in rất ít, chỉ sau khi ông mất đi các tác phẩm mới được công bố một cách rộng rãi nhờ người bạn thân của ông là Max Brod Vậy nhưng chỉ với một số tiểu thuyết và truyện ngắn của mình Kafka đã tạo nên sự riêng biệt của mình trên văn đàn, Nguyễn Văn Dân trong

công trình Văn học phi lý đã khẳng định “Với ba cuốn tiểu thuyết Châu Mĩ (Nước Mỹ), Vụ án, Lâu đài cùng với một số truyện ngắn, Kafka đã làm một

cuộc cách tân to lớn trong nghệ thuật văn xuôi Ông trở thành một trong những trụ cột vững chãi làm cơ sở cho nền văn học phương tây hiện đại phát triển và hơn thế nữa, nhiều nhà văn trên thế giới cho đến nay vẫn còn lấy Kafka làm hình mẫu sáng tác, trong đó có các nhà văn Việt Nam” [9;30]

Sau khi Kafka mất, các nhà nghiên cứu, phê bình đã tốn không ít giấy mực để viết về ông Sáng tác của Kafka luôn phong phú và dồi dào với nhiều tầng nghĩa trong mỗi tác phẩm Bởi vậy tác phẩm của Kafka nói chung và tiểu thuyết của ông nói riêng đã mang đến cho văn đàn thế giới nhiều cuộc tranh luận sôi nổi và đã gây hứng thú cho các nhà nghiên cứu và độc giả trong suốt một thời gian dài cho tới nay vẫn chưa kết thúc Trong các tác phẩm của Kafka người ta luôn tìm thấy sự độc đáo, biểu hiện của nhiều trường phái, nhiều chủ nghĩa khác nhau nhưng lại không thể xếp ông vào trường phái nào Đây là một lý do để chúng tôi quan tâm tới tác phẩm của Kafka

 Dựa vào hai tác phẩm Nước Mỹ và Vụ án ta có thể so sánh, phát

hiện đƣợc những nét khác biệt truyền thống và đổi mới ngay trong tác phẩm của cùng một tác giả

Bàn về hai tác phẩm Nước Mỹ và Vụ án, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào đã nhận định “Dù có những nét chung, Nước Mỹ vẫn gây một ấn tượng khác Những nét độc đáo khác lạ, với Vụ án dường như đã có một sự phát triển đậm nét hơn, bởi Nước Mỹ vẫn gắn bó nhiều với tiểu thuyết truyền thống do

tính chất có cốt truyện, do màu sắc lịch sử - cụ thể của nhân vật còn phảng phất, cũng như khuynh hướng phê phán xã hội của nó” [39;657]

Từ cơ sở trên đây chúng tôi cho r ng việc tách riêng hai tác phẩm Nước Mỹ và

Vụ án để nghiên cứu về nghệ thuật kể chuyện là một sự lựa chọn cần thiết, có ý

nghĩa về cả về lí luận và thực tiễn, góp phần đóng góp thêm vào vấn đề mà giới nghiên cứu đã xới lên khi bàn về các tác phẩm của Kafka, đặc biệt là

Nước Mỹ

2 Lịch sử vấn đề

 Những nhận định về vai trò, vị thế của Kafka trong văn đàn thế giới hiện đại

Khi còn sống tên tuổi của ông ít được biết đến và số lượng tác phẩm

có hạn, chỉ có một số tác phẩm được in, trong đó chủ yếu là truyện ngắn:

Chiêm ngưỡng (1913), Lời phán quyết và Người đốt lò, Biến dạng (1915) (trong Franz Kafka tuyển tập tác phẩm, tác phẩm được dịch là Hóa thân), Trại cải tạo và Một thầy thuốc nông thôn (1919), Vô địch nhịn ăn (1924)

Sau khi ông mất các tác phẩm quan trọng mới được in, trong đó chủ yếu là

truyện ngắn: Chiêm ngưỡng (1913), Lời phán quyết và Người đốt lò (chính

là chương một của Nước Mỹ) (1913), Biến dạng (1915), Trại cải tạo và Một thầy thuốc nông thôn, Vụ án (1925), Lâu đài (1926), Nước Mỹ (1927)…

Người có công lớn để độc giả thế giới được tiếp cận những tác phẩm của Kafka, chính là bạn thân của Kafka: nhà văn Max Brod Max Brod đã nhìn thấy những điểm mới lạ trong tư tưởng cũng như nghệ thuật của Kafka nên ông không làm theo di nguyện cuối đời của Kafka là đốt hết các tác phẩm của mình mà lại công bố chúng Cũng sau khi Kafka mất mới bắt đầu xuất hiện hàng loạt các công trình nghiên cứu, các bài phê bình đánh giá, bày tỏ những quan điểm về phong cách nghệ thuật, sự nghiệp sáng tác của ông - những tác

phẩm đồ sộ và chứa đựng nhiều lớp nghĩa ẩn sau mỗi câu chữ

Năm 1924, báo Quyền lợi đỏ của Đảng Cộng sản Tiệp Khắc đã viết: “Một nhà văn viết tiếng Đức đã từ giã chúng ta, một trí tuệ tinh tế và trong sạch, từng ghê tởm cái thế giới này và mổ xẻ nó b ng con dao không xót thương của lẽ phải Kafka thâm nhập vào cơ chế xã hội, ông thấy nỗi đau của kẻ này, quyền lực và giàu sang của kẻ khác Trong những bài viết của mình, ông tấn công vào kẻ mạnh của thế giới này b ng phương tiện trào phúng và b ng một hình thức chứa chất đầy hình ảnh” (dẫn theo Đặng Anh Đào) [39;645] Khẳng định về vai trò quan trọng của ông, Julian Preece trong bài giới thiệu cuốn

Sách chỉ nam Cambridge về Kafka (The Cambridge companion to Kafka), mang tên Châu Âu của Kafka (Kafka’s Europe), đã viết: “Kể từ khi ông mất,

ông đã được khẳng định là một trong những tác giả quan trọng nhất của người

Do Thái đương thời, như người viết văn xuôi hiện đại lớn nhất trong ngôn ngữ Đức, và ít nhất là sau 1945 - như là một biểu tượng của cả hai nền văn

học Đức và Áo” (Dẫn theo Nguyễn Thị Thắng) [44;3] Còn Daniel L Medin thì nói một cách hình ảnh r ng hư cấu của ông được lan truyền “như cháy rừng trên khắp các lục địa châu Âu và Mỹ”, tiểu thuyết của ông “đã trở thành đối tượng của niềm đam mê nổi bật nhất trong tâm trí thời đại” [44;3] Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Kafka được “phát hiện lại” (Đỗ Đức Hiểu) [8;82] ở phương Tây Roberto Assagioli cho r ng “Văn nghiệp của Kafka được coi là tấm gương so sánh, bản lai diện mục, phương pháp trị liệu tâm thần xóa bớt khổ đau, những vết thương mưng mủ, còn đọng lại trong tâm thức con người” [7;12] Tên tuổi của Kafka được đặt cạnh Fyodor Dostoievski, James Joyce, William Faulkner, những tác giả lớn viết về con người trong thế giới hiện đại Có rất nhiều luồng ý kiến khác nhau về tư tưởng và tác phẩm của ông

Đến cuối những năm 60 các công trình nghiên cứu về Kafka nở rộ, theo kết quả thống kê cũ của Đỗ Đức Hiểu trong Phê phán văn học hiện sinh chủ nghĩa thì đến năm 1961 đã có trên 5000 bài báo, tiểu luận, sách nói về

Kafka, 26 tác phẩm lớn, 214 tiểu luận, 10 luận án Tiến sĩ [7;84] Đến nay con số

ấy vẫn đang tăng lên không ngừng, chỉ cần gõ từ khóa Kafka trên mạng internet máy tính sẽ cho hơn 600.000 kết quả chỉ riêng b ng Tiếng Anh

Những cách tiếp cận và phát hiện về sự đổi mới trong tác phẩm Kafka

ở nước ngoài

Nhiều trường phái nhận Kafka thuộc về trường phái của mình, có nhà Tiểu thuyết mới cho r ng: “ cùng với M.Proust, Jame Joyces, Kafka là người đã khai tử cho tiểu thuyết bô lão kiểu Balzac và mở đầu cho một thời đại mới của tiểu thuyết, với Kafka bắt đầu thời đại của tiểu thuyết lạnh” [7;85,86] Các nhà nghiên cứu phê bình cũng đã chứng minh r ng những sáng tác của Kafka luôn chứa đựng những sự sáng tạo, đổi mới trong nghệ thuật kể chuyện nói riêng và nghệ thuật tiểu thuyết nói chung Ông đưa vào trong tác phẩm của mình những cách xây dựng nhân vật, không gian, thời

gian khác lạ Cùng với đó là tính phi lý, huyền thoại, sự tha hóa, cô đơn, sợ hãi của con người trong thời đại mới E.M.Meletinsky trong chuyên khảo Thi pháp của huyền thoại đã giành riêng một phần bàn về tính chất huyền thoại

của Kafka Đó là: một huyền thoại lộn ngược, một thứ phản huyền thoại [19;485] Nhà nghiên cứu phân tích, so sánh và cho thấy Kafka đã xây dựng huyền thoại về “tha hóa xã hội” Các nhân vật trong tác phẩm của Kafka không chỉ là hình tượng thể hiện sự cô đơn của các cá nhân theo chủ nghĩa hiện sinh

mà còn là đặc tính của các quan hệ tha hóa giữa nó với gia đình, giữa nó với

xã hội [19;483] Còn tình huống trong tác phẩm của Kafka thì được đánh giá là

khó hiểu với những chi tiết kì quái Anthony Thorlby trong bài viết Thuật kể

chuyện của Kafka: Tình huống của hình thức (Kafka’s Narrative: A Matter

of Form) đã nhận định “Khi nói đến tình huống kiểu Kafka, chúng ta muốn

nói r ng chúng ta thấy hoạt động ẩn dụ này đang diễn ra - nhưng không hiểu

những kết nối là gì Đối với các nhân vật phụ trong “Vụ án” và “Lâu đài”,

tình huống đó là hiển nhiên và bình thường; nhưng đối với nhân vật chính và đặc biệt là đối với độc giả của Kafka, thì không phải là như thế Anh ấy nhìn thấy - và chúng ta thậm chí thấy nhiều hơn - một khối lượng của những chi tiết kì quái kết hợp với nhau theo cách không thể giải thích được; ngoại trừ một người hùng tử tế, và chúng ta thậm chí còn là độc giả anh hùng hơn, không ai trong chúng ta bỏ cuộc Và không ai trong chúng ta thành công, dù chúng ta có quyết tâm như thế nào, trong việc hiểu tình huống này” [51;25] Suxkôp phân tích và khẳng định, “Kafka đã đem lại cho nghệ thuật của thế kỷ XX nói chung cái gì? Tính chất cực kỳ gay gắt của cảm giác về bi kịch của cuộc sống trong xã hội tư sản, sự bấp bênh của nó, sự thù địch của nó đối với con người” (Dẫn theo Đặng Thị Hạnh) [12;47] Cũng nói về tinh thần

Do Thái của Kafka, Sander L Gilman đánh giá Kafka là một người đàn ông

Do Thái điển hình “B ng nhiều cách, Franz Kafka là một người đàn ông Do Thái

điển hình ở Trung Âu trong giai đoạn chuyển giao hai thế kỉ - mọi thứ, ngoại

trừ khả năng kỳ diệu của ông để nắm bắt trên giấy cảm giác xa lạ mà ông cảm nhận” [60;7] “Tuy nhiên điều này cũng chưa đủ, khả năng của ông để thể hiện những gì ông cảm nhận về bản sắc Do Thái phức tạp của mình, dưới một hình thức có thể truy cập từ mọi hướng, làm cho ông trở thành một tác giả hầu như nắm bắt được cảm giác xa lạ, dưới mọi hình thức của nó, ám ảnh cả thế kỷ hai mươi” [60;7] Còn Erich Auerbach thì cho r ng “Thú vui được kết hợp với sự

lo lắng và nỗi kinh khiếp, thêm vào đó quả thực một phần lớn sự phù phiếm

Rõ ràng là như vậy trong toàn bộ dòng chảy của tiểu thuyết: nó đầy thú vui, lo lắng và phù phiếm Nếu ấn tượng phù phiếm toát ra từ tổng thể không mạnh đến thế, ít nhất là với ng đọc ngày nay, thì người ta có thể phải thử nghĩ tới những nhà văn hiện đại như Kafka mà thế giới kinh khủng và nhăn nhó của ông gợi lại sự nhất quán của cơn điên dại” [20;107]

Nhà lí luận, nghiên cứu văn học R.Garaudy dành nhiều trang phân tích

phương pháp sáng tác huyền thoại Kafka trong hai công trình Về một chủ nghĩa hiện thực không bờ bến và Vì một chủ nghĩa hiện thực của thế kỷ XX ca ngợi

Kafka trong việc sáng tạo ra một hiện thực mới - “Hiện thực có tầm Prometheus” Những hình tượng của Kafka được Garaudy nâng lên thành những

mô hình, những huyền thoại đi trước thời đại, “Kafka đã xây dựng được một thế giới riêng với những chất liệu lấy từ thế giới của sự tha hóa và Kafka sáng tạo ra một thế giới quái dị với những chất liệu của thế giới này được tổ chức theo những quy luật khác” (Dẫn theo Hoàng Trinh) [45;99] Với Kafka thì “sứ mệnh của tác phẩm nghệ thuật không phải là tái hiện thế giới mà là biểu hiện những hoài bão của con người tác phẩm của ông thể hiện thái độ của ông đối với thế giới Nó không phải là một bản sao chép của thế giới, cũng không phải là cái gì đó không tưởng Nó không có ý định giải thích hoặc biến đổi thế giới Nó gợi ra sự chưa toàn vẹn của thế giới và kêu gọi sự vượt qua” [45;287] Những ý kiến của Garaudy đã chỉ ra tính huyền thoại mà

nhiều nhà nghiên cứu phương Tây đã tìm thấy trong các sáng tác của Kafka

Trong công trình Kafka dưới ánh sáng của hiện thực, tác giả Suxkôp cũng

khẳng định: “Một trong những nguyên nhân quan trọng nhất làm cho sáng tác của Kafka không chết theo ông, không phải chỉ ở sức mạnh gây ấn tượng rất lớn của các ảo ảnh của ông, mà còn ở tính chất chân thành của sự cảm thụ thế giới, có tính bi đát là đặc tính riêng của tất cả các tác phẩm Kafka, không trừ một tác phẩm nào” (Dẫn theo Đặng Thị Hạnh) [12;45] Cũng bởi khả năng khái quát và phơi bày hiện thực từ số phận, cuộc đời các nhân vật trong tác phẩm, mà những sáng tác của Kafka dù đậm đặc yếu tố huyền thoại vẫn thật gần gũi với đời thường Vậy nên, nhân vật của Kafka còn được nghiên cứu ở khía cạnh là phương tiện chuyển tải hiện thực xã hội: James Rolleston tán dương nhân vật ngụ ngôn (parabolic character) trong tác phẩm Kafka, kể cả

trong những tiểu thuyết của ông “vì khả năng chuyển tải sự thật - yêu sách

của chủ nghĩa hiện thực và văn xuôi hư cấu đại chúng - trong khi cùng lúc đó bản thân chúng bao hàm cả việc bình luận xã hội” [54;10]

Khi tiếp cận theo hướng phê bình xã hội học và chính trị trong sáng tác của Kafka, các nhà nghiên cứu cũng chú ý chỉ ra tác động của xã hội, hiện thực thời đại đối với bản chất, nhân cách con người trong tác phẩm của ông

Garaudy trong tác phẩm Về một chủ nghĩa hiện thực vô bờ bến xuất bản vào

năm 1963, cuốn sách đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và gây nên nhiều cuộc tranh luận sôi nổi Trong cuốn sách này, Garaudy đã đề cập đến ba tác giả ở ba lĩnh vực nghệ thuật khác nhau: họa sỹ thiên tài P Picasso; nhà thơ, nhà ngoại giao St J Perse và đặc biệt chú ý đến “nhà tiểu thuyết Kafka, một nhân vật phức tạp, „khó hiểu‟ bậc nhất trong lịch sử văn học thế giới hiện đại” [42;282] Ông cho r ng “Kafka không phải là người cách mạng Đó là người đánh thức Tác phẩm của ông thể hiện thái độ của ông đối với thế giới Nó không phải là một bản sao chép của thế giới, cũng không phải là cái gì đó không tưởng Nó

không có ý định giải thích hoặc biến đổi thế giới Nó gợi ra sự chưa toàn vẹn của thế giới và kêu gọi sự vượt qua” [42;287]

Phân tích tác phẩm và các nhân vật tiểu thuyết của Kafka, đặc biệt là hai

nhân vật Jôzep K trong Vụ án và K trong Lâu đài, nhà phê bình này đã chỉ ra bi

kịch của “con người bị chìm ngập trong sự vô nhân tính” “Trong cái xã hội nhạt nhẽo và phân hóa theo đẳng cấp ấy con người bị tước bỏ bản sắc cá nhân, trở thành một đồ vật, một đồ vật vô danh và dị thường đến tội nghiệp” [42;286] Ông cho r ng “…kể từ lời phán xét, năm 1912 trở đi, Kafka thôi không chỉ thể hiện những gì diễn ra trong bản thân ông để xây dựng những tác phẩm thực sự, nghĩa là những huyền thoại…”; cái vĩ đại của Kafka là “đã biết sáng tạo ra một thế giới huyền thoại đồng nhất với thế giới hiện thực, cái hiện thực trong nghệ thuật chỉ là một sáng tạo làm thay đổi dạng thực tế hàng ngày

b ng sự hiện diện của con người Thế giới ấy có thể xem như kiểu „mô hình mà các nhà bác học xây dựng để trình bày các hiện tượng‟ ”… [42,10] Mặc dù vẫn còn tranh cãi trong quan điểm về chủ nghĩa hiện thực mà Garaudy đưa ra, nhưng rõ ràng ông đã có những nhận định sắc sảo về thế giới con người thông qua các nhân vật được Kafka xây dựng trong tác phẩm của mình

Cũng nhấn mạnh về sự độc đáo trong các tác phẩm của Kafka, trong bài

viết Về sáng tác của Franz Kafka, A.Karelski đã khẳng định “Cuộc cách mạng

thầm lặng của Kafka, trước hết ở chỗ trong khi vẫn giữ được toàn bộ cấu trúc truyền thống của giao tiếp ngôn ngữ, tính mạch lạc và logic cú pháp - ngữ pháp, tính mạch lạc của hình thức ngôn ngữ của nó, ông đã đưa vào hệ thống đó tính phi logic, tính rời rạc, tính phi lý quá quắt đầy phấn khích của nhân dân”

và “kĩ xảo nghệ thuật của Kafka là ở chỗ cái gì của ông cũng đều trái ngược

Ở đây sự phi logic và sự phi lý bắt đầu khi con người tỉnh giấc” [1;196] Một trong những cây bút xuất chúng của tiểu thuyết mới và cũng là nhà

lí luận văn học Alain Robble Grillet trong cuốn tiểu luận Vì một tiểu thuyết

mới đã phát hiện ra “những câu chuyện của Kafka chỉ là những phúng dụ”

[2;206] Ông cũng nhận thấy tính chất tương phản giữa thủ pháp “miêu tả hiện thực tuyệt đối của các sinh vật của Kafka với hiệu ứng tâm lý mà thủ pháp đó tạo nên bởi hiệu quả ảo giác xuất phát từ sự rõ ràng tuyệt vời của chúng chứ không phải là sự trôi nổi hay sương mù không có gì hư ảo hơn sự chính xác [2;206]

nghiên cứu rất tâm đắc với các sáng tác của Kafka đã đưa ra những nhận định

về quyền lực trong sáng tác của Kafka, ông cho r ng quyền lực trong sáng tác của Kafka là “Quyền lực trần trụi”, “Kafka và Hasek đối mặt với chúng ta với một nghịch lý mênh mông: trong thời hiện đại, lý tính Descartes chủ nghĩa lần lượt gặm mòn hết tất cả các giá trị được thừa kế từ thời Trung Cổ Nhưng đến thời điểm toàn thắng của lý trí, thì cái phi lý thuần túy (quyền lực chỉ còn muốn cái nó muốn) lại xâm chiếm cả thế giới, bởi không còn một hệ thống giá trị được chấp nhận nào có thể ngăn trở nó nữa” [34;18] Kundera cũng đã chỉ ra tính nước đôi trong các nhân vật kiểu Kafka Kundera cho r ng Kafka chính là người đánh thức trí tưởng tượng, vốn là ngọn nguồn của mọi loại hình nghệ thuật “Sự tưởng tượng bị ngủ quên trong thế kỷ XIX đã được Kafka thình lình đánh thức dậy và ông đã thành công trong cái việc mà những nhà siêu thực sau ông đã cố sức nhưng không thực sự làm được: trộn lẫn cái mơ

và cái thật” [34;23]

Nhà văn Áo E.Fischer trong bài viết trình bày tại hội nghị kỷ niệm

120 năm ngày sinh Kafka đã nhận định Kafka là “nhà văn nổi loạn” và “Cho

dù người ta thừa nhận Kafka là nhà văn hiện thực hay người ta hiểu sai ông, cho ông là thần bí thì Kafka vẫn là một nhà văn lớn và quan trọng của thế kỷ XX” [18;182] Ông đánh giá về phương pháp sáng tác của Kafka là “sự châm biếm kì quặc, sự bóp méo các sự việc làm cho trở nên vô lí một cách có ý thức Người đọc qua sự vô lý quá đáng mà nhận ra cái thế giới anh ta đang

sống, cái thế giới méo mó không thể chấp nhận được [17;185] “một nhà văn

đã mô tả sự tha hóa, đồ vật hóa và phi nhân hóa của thế giới tư bản một cách cặn kẽ hơn và mang tính cảnh báo hơn người khác” [18;189] Phân tích các nhân vật của Kafka, nhà nghiên cứu đã chỉ ra bi kịch của con người trong

xã hội tư bản bành trướng quyền lực: “Nhân vật của Kafka là người luôn luôn

là nó, giống như các nhân vật của Byron và Stendhal, nhưng không phải là nhân vật lãng mạn mà là người tiểu tư sản tuyệt vọng của thế giới tư bản muộn Anh ta muốn hòa đồng với xã hội, muốn chấp nhận ngày thường của thế giới, gia đình và hôn nhân, sự nghiệp, nhưng không được” [18;185,186] Kafka đã thúc đẩy tư duy mạnh mẽ về những vấn đề của thế giới hiện đại Cuộc vật lộn tinh thần với những sáng tác của Kafka cũng buộc chúng ta phải suy nghĩ có kết quả, sâu sắc và tinh tế hơn [18;189] Dorothy Brewter trong

cuốn Tiểu thuyết hiện đại khẳng định “truyện của Kafka thường được xếp

vào loại truyện có ngụ ý, một loại tục ngữ khác” [10;216]

Nhiều nhà nghiên cứu tỏ ý tán thành r ng các tác phẩm của Franz Kafka mang một số quan điểm về thân phận con người, nhưng rất ít người trong số họ biết được chính xác bản chất của quan điểm đó Các tác phẩm của Kafka ra đời vẫn thường được xem như là một chuỗi các biểu hiện sâu sắc về cuộc sống thực tại khó khăn của con người hiện đại Michael L Burwell trong bài viết

“Nước Mỹ” của Kafka như một cuốn tiểu thuyết phê bình xã hội (Kafka's

"Amerika" as a Novel of Social Criticism) đã cho r ng “Nhiều nhà nghiên cứu

sẵn sàng tán thành r ng các tác phẩm của Franz Kafka mang một số quan điểm về thân phận con người, nhưng rất ít người trong số họ đồng thuận về bản chất của quan điểm đó Các tác phẩm của Kafka ra đời vẫn thường đặc biệt được xem như là một chuỗi những biểu hiện sâu sắc về sự tồn tại khó khăn của con người hiện đại Bị tước đoạt và tha hóa là những gì mà nhân vật của ông đã trải nghiệm trong việc không nắm rõ những quy tắc, do đó mà họ

phải đi tìm công lý và cuối cùng hạnh phúc được nghiên cứu kỹ lưỡng trong các công trình nghiên cứu về tác giả này và nó được dùng như nền tảng cho

một loại triết lý của sự tuyệt vọng [57;194] Trong một cách hiểu khác “Karl

có thể được coi như nhân vật Odysseus của Franz Kafka hay Stephen Daedalus, một người cô đơn đi lang thang kiểm tra chân trời trí tưởng tượng của con người, vĩnh viễn tìm kiếm sự thỏa mãn giấc mơ của cá nhân mình” [56;40]

Còn Milena Jesenska, người tình của Kafka, thì nhận thấy: “Những cuốn sách (của ông) đã để lại một ấn tượng về thế giới hoàn chỉnh đến nỗi người ta không thể thêm vào đó một chữ nào” [44;17] Nathalie Sarraute, một đại diện tiêu biểu của Tiểu thuyết Mới ghi nhận: “Kafka là thiên tài của thời đại chúng ta, Kafka là nhà tiên tri báo trước kỷ nguyên của con người phi lý, con người không có sự sống” [44;4] Alain Robbe - Grillet, người đứng đầu trường phái Tiểu thuyết Mới khi trình bày những quan điểm cơ bản của mình về loại tiểu thuyết này đã đặt Kafka bên cạnh Flaubert, Dostoievski, Proust, Joyce, Faulkner, Beckett… và gọi họ là “các bậc tiền bối của chúng tôi mà chúng tôi

đã từng chấp nhận một cách dễ dàng nhất” [2;153]

Những tác phẩm của Kafka hầu hết là những tác phẩm không dễ hiểu nếu

như mới tiếp cận, bởi vậy Bách khoa toàn thư Anh mới (The New Encyclopedia Britannica) đã nhận xét “Nhiều chuyện ngụ ngôn của Kafka chứa đựng sự

khó hiểu, pha trộn cái bình thường và huyền ảo, mặc dù đôi khi sự kì lạ có thể được hiểu như là kết quả của phương tiện văn học hoặc lời nói” [50;23] Tác giả

Tzevan Todorov trong công trình Dẫn luận về văn chương kỳ ảo cũng đưa ra

một số nhận định về cái kỳ ảo trong sáng tác của Kafka: “Theo nghĩa nào đó, thì những truyện kể của Kafka thuộc cái thần diệu và cái lạ lùng đồng thời, chúng là sự tổng hợp của hai thể loại bề ngoài bất tương dung Cái siêu nhiên được cho sẵn, ấy thế mà nó không ngừng tỏ ra khó chấp nhận được đối với

chúng ta” [48;207] và sinh thể kì ảo chính là những “Con người bình thường; cái kì ảo trở thành quy tắc chứ không phải ngoại lệ” Bởi vậy mà “Với Kafka, chúng ta đối chất với một cái kì ảo được phổ biến hóa: toàn bộ thế giới của cuốn sách và bản thân người đọc đều ở bên trong cái kì ảo đó” [48;208] Vì chứa đựng những yếu tố kì ảo như vậy nên trong tác phẩm của Kafka người đọc khó có thể đoán biết được đó có phải là sự việc diễn ra thật hay không và

diễn ra ở đâu? Như Kenneth Payne đã nhận định khi bàn về Nước Mỹ “anh ấy

đã bác bỏ danh hiệu, được lựa chọn bởi người bạn của Kafka và người sáng lập Max Brod như đó là một việc sử dụng sai từ ngữ Theo Politzer, chủ đề thực sự của cuốn tiểu thuyết không phải là thực tế, hiện tại hay tương lai, của một nền văn minh cách xa Prague của Kafka, nhưng chính là tốc độ tăng trưởng, cá nhân và trí tuệ, của Karl Roßmann Đối với Politzer thì câu chuyện của Karl cứ như là có thể xảy ra bất cứ nơi nào, và sự thiết lập

Nước Mỹ như là hoàn toàn ngẫu nhiên vậy” [56;40]

Một trong ba tiểu thuyết của Kafka là Vụ án được nhà nghiên cứu

Harold Bloom cho r ng đó là tác phẩm mang âm hưởng của Freud, với nội dung đề cập tới vấn đề tội lỗi của Joseph K và quyền lực của pháp luật Trong đó "Tội lỗi thường có vẻ như là một phạm trù Kitô giáo hơn là Do Thái giáo, ngay cả khi tội lỗi của Joseph K chủ yếu là ngu ngơ trước Luật pháp

Chắc chắn Kafka có thể bị đánh giá Vụ án mang âm hưởng Freud nhiều hơn

thường lệ, bởi vì tội lỗi kiểu Freud cũng không khác biệt gì với sự ngu ngơ, không chỉ trước Luật pháp mà còn trước các nguyên lý thực tiễn Freud nhấn mạnh r ng mọi quyền lực, cộng đồng hoặc cá nhân, đều gây ra tội lỗi trong chúng ta, vì chúng ta cùng chia sẻ trong tội giết cha có gốc từ vật tổ Do đó, chẳng có gì phải nghi ngờ về tội lỗi, không chỉ vì chúng ta là tổng thể mà chúng ta còn mang bệnh ít nhiều, tất cả đều mắc bệnh bởi thấy khó chịu với văn hoá Tội lỗi kiểu Freud được nhận biết qua dấu hiệu của sự phủ nhận, chứ

không phải của cảm xúc Joseph K không có ý thức làm sai, nhưng cũng giống như con người kiểu Freud mang khát vọng hủy diệt quyền lực người cha, vì vậy ngay cả Joseph K cũng có mong muốn mơ hồ của chính mình là

tác phẩm nghệ thuật của ông tạo nên: “ngày nay, khi thế giới hiện đại trở nên

dễ chấp nhận người Do Thái hơn thì dường như đạo Do Thái lại có cơ hội được Kafka phản ánh trong các tác phẩm của ông nhiều hơn bao giờ hết, sự không kiên định, xa lạ và cảm giác bị gạt ra ngoài thế giới con người Việc phản ánh những cảm nhận đó của Kafka đã khiến ông không chỉ là nhà văn

Do Thái, sự thật là như vậy, mà ông còn là nhà văn của toàn nhân loại, người

có thể biến hóa mọi cảm nhận của con người vào trong một tác phẩm nghệ thuật ấn tượng, sinh động” [59;16]

Nghiên cứu và nhận định về Kafka ở Việt Nam

Trước thời kỳ đổi mới đã có nhiều nhà nghiên cứu đưa ra những ý kiến nhận định về Kafka nhưng chủ yếu là phê phán mặt tiêu cực trong các sáng tác của ông Tuy nhiên các công trình nghiên cứu đều tập trung vào các tác

phẩm đã được dịch ra tiếng Việt của nhà văn, duy chỉ có tiểu thuyết Nước Mỹ vừa

được dịch và phát hành năm 2016 thì chưa có nhiều công trình nghiên cứu hay đánh giá ngoài một số nhận định trong công trình nghiên cứu của Đặng Anh Đào, Nguyễn Văn Dân

Đỗ Đức Hiểu trong Phê Phán văn học hiện sinh chủ nghĩa cho r ng

“Chúng ta không phủ nhận những yếu tố hiện thực, có tính chất tố cáo một chế độ quan liêu khủng khiếp, một chế độ nhà nước ngạt thở, đầy áp lực

trong truyện của Kafka” [17;88] Sự phản kháng trong tác phẩm Kafka là sự

“phản kháng tiêu cực, mơ hồ, bất lực và tuyệt vọng”, không thể là “một tấm gương cách mạng” và cũng không thể là “sự phủ nhận toàn bộ xã hội đương thời”, “Bên cạnh cái âm điệu mỉa mai, chua chát ấy là một không khí huyền ảo, siêu hình hơn là hiện thực, u uất, bâng khuâng và ảm đạm hơn là cụ thể, thế giới Kafka là thế giới phi lý” [17;89]

Hoàng Trinh trong Phương Tây - văn học và con người cho r ng tiểu thuyết Biến dạng “nói lên tinh thần chán ghét, khinh bạc của Kafka đối với

thực tại xã hội và thế giới của sự tha hóa theo quan niệm của ông [45;30]

Nhận định về tác phẩm của Kafka, tác giả Lê Huy Hòa, Nguyễn Văn Bình

trong cuốn Những bậc thầy văn chương thế giới đã cho r ng các tác phẩm của

Kafka mang “tính rời rạc, tính phi lý quá quắt, đầy phẫn khích của nội dung” [26;965] Ngay chính bản thân nhà văn cũng tự cảm nhận: “Những câu văn lủng củng với nhiều chỗ trống có thể nhét được cả hai tay vào Một câu cao, một câu thấp, tùy tiện; câu nọ chèn câu kia, như lưỡi chèn vào răng sâu hoặc răng giả vậy; có câu còn thô thiển chòi lên trước khiến cho cả truyện cứng đơ

trong sự ngơ ngác đáng buồn” (Nhật ký, ngày 5 tháng 11 năm 1911) [22;818]

Tuy nhiên nhiều nhà nghiên cứu các tác phẩm của Kafka đều ghi nhận và

đánh giá cao sự đổi mới của Kafka Trong cuốn Về tư tưởng và văn học hiện đại phương Tây, Phạm Văn Sỹ nhận định: “đúng là trong tác phẩm Kafka chúng

ta có thể thấy một số yếu tố hiện thực về tình trạng bất công, tình trạng quan liêu của xã hội đương thời (…), nhưng tư tưởng siêu hình của Kafka phủ lên những yếu tố đó, cái thế giới hiện thực của con người bị bao phủ bởi lớp sương mù của thế giới huyền thoại” [43;314] Tác giả cho r ng: “Tác phẩm của Kafka nói đến những con người sống trong xã hội hiện đại, nhưng đó không phải là con người hiện thực mà là nhân vật huyền thoại” Sau khi phân

tích nhân vật Josef K trong tiểu thuyết tiêu biểu của Kafka - Vụ án,

Phạm Văn Sỹ khẳng định: “Vụ án là câu chuyện siêu hình về cuộc sống bi

thảm của con người sống trong một xã hội phi lý như sống trong trại giam chờ

ngày lên máy chém Vụ án là chuyện con người sống trong xã hội vĩnh viễn

xa lạ với mình, như người không có giấy khai sinh, không có phép cư trú Là

bị cáo, cá nhân không biết mình có tội cụ thể, song người ta vẫn phải sống trong mặc cảm tội lỗi như kẻ kế thừa tội gốc” [43;312] Đó là điều đau đớn

mà con người phải nếm trải trong cuộc đời, nhưng không phải bất kỳ nhà văn nào cũng có thể dễ dàng nhìn ra bi kịch ấy và phản ánh thành công trong các tác phẩm của mình như Kafka

Sau năm 1986, việc đánh giá và nhìn nhận về Kafka xuất hiện nhiều hơn

Nguyễn Văn Dân trong công trình Lý luận văn học so sánh đã đưa ra khẳng

định về cách tân nghệ thuật của Kafka: “Kafka là một trong những người đầu tiên đưa cái Phi lý vào văn học hiện đại Thế giới trong tác phẩm văn học của ông là một thế giới phi lý, vô nghĩa, là hình ảnh của cái xã hội phương Tây đương thời mà ông dùng làm đối tượng công kích” [8;204] “Cái làm cho Kafka trở thành một hiện tượng văn học không lặp lại và không thể lặp lại là ông đã sáng tạo ra một nghệ thuật mô tả cái vắng mặt, nghệ thuật thông báo cái vắng mặt, nghệ thuật thông báo cái không thể thông báo, diễn đạt cái không thể

diễn đạt Cái quyền lực vô hình và phi lý trong Vụ án và Lâu đài đã được ông

biểu đạt thật tài tình và ấn tượng [9;183], Nghệ thuật diễn đạt cái phi lý của Kafka là ngôn ngữ phúng dụ, tượng trưng Vì thế cái thế giới của Kafka cũng mang tính tượng trưng, phi lịch sử cụ thể, siêu thực” [9;185] Nhà nghiên cứu cho r ng cái phi lý được Kafka miêu tả đó chính là “Một đối tượng bị đem ra công kích b ng thủ pháp nghịch dị, với tư cách là một thủ pháp nghệ thuật, cái nghịch dị đã được nhiều nhà soạn kịch về sau tiếp thu” [9;205-206]

Nhà nghiên cứu Đặng Thị Hạnh tuy không đi sâu nghiên cứu Kafka nhưng bà cũng công bố một số bài viết và có những nhận định ấn tượng về

sáng tác của Kafka Trên tờ Tạp chí Ngày nay, số 10 - 2004 với bài viết Mắt của Kafka màu gì, tác giả đã đưa ra những luận điểm khẳng định bản

chất con người, tính cách và những ám ảnh trong đời sống thường ngày ảnh hưởng đến sáng tác của Kafka như thế nào Tác giả cũng đưa ra những ý kiến phân tích về văn phong, ngôn từ, ý nghĩa tác phẩm Kafka: “Đọc Kafka, ta thường phải đọc lại bởi sau khi có cảm giác đọc một cái gì đấy rất trong sáng,

dễ hiểu, ta lại thấy hình như có một ý nghĩa gì đấy ta chưa nắm được [16;50],

“thứ văn xuôi trong veo của Kafka không hề là dễ dịch”, bởi “màu mắt của Kafka còn khó xác định nữa là chữ nghĩa của ông” [16;51] Đặc biệt hơn nhà nghiên cứu còn nhận định trong lời giới thiệu về Franz Kafka in trong

Tuyển tập truyện ngắn phương Tây thế kỷ XX (tập I): “Tình cảm gia đình, bối

cảnh xã hội, thay đổi lịch sử… tất cả những vấn đề này ở Kafka đều gắn với

dấu ấn của sự lưu đầy và sự phi lý [12;43] Bà dẫn lời Suxkôp để khẳng định

giá trị độc đáo trong tác phẩm Kafka: “Một trong những nguyên nhân quan trọng làm cho sáng tác của Kafka không chết theo ông, không phải chỉ ở sức mạnh gây ấn tượng rất lớn của các ảo ảnh của ông, mà còn ở tính chất chân thành của sự cảm thụ thế giới có tính bi đát là đặc tính riêng của tất cả các tác phẩm Kafka, không trừ một tác phẩm nào” [12;45] và “Kafka sử dụng lại huyền thoại cổ đại - huyền thoại hóa nhưng có sự cải biến và miêu tả theo một phương thức khiến cho ta thấy người hóa thân thành sâu bọ là một cái gì rất bình thường [12;46] “Kafka là nhà văn miêu tả những sự vật đang chuyển động nhưng lại không lý giải được một tình hình như vậy, từ đấy mà nổi lên một nét đặc trưng trong bút pháp miêu tả thực tế của ông “ở ông ta, dưới những cải trang kì dị, được báo trước nhiều phương diện của xã hội mà vào thời kỳ sách ông ra đời, ít người có thể nhận biết Có thể nói r ng các nền dân chủ tư sản mang sẵn trong lòng nó chế độ độc tài phát xít và Kafka

đã miêu tả với một trí tưởng tượng tuyệt vời sự xuất hiện của các trại tập trung,

tình trạng không luật pháp thường trực, sự ngự trị tuyệt đối của các bộ máy nhà nước và cuộc sống buồn tẻ của những cá nhân đơn lẻ, chi phối bởi những quyền hành bất lực Tất cả đều giống như một cơn ác mộng…trong khi trí năng trở nên tối tăm…thì bút pháp lại trở nên sáng tỏ” (Dẫn theo Đặng Thị Hạnh) (12;44)

Phong Lê trong hai công trình: Văn học trong hành trình tinh thần của con người [30], và cuốn Văn học trên hành trình của thế kỷ XX [31] cũng đặc

biệt chú ý phân tích, lý giải nhân vật trong tác phẩm của Kafka Ông nhận định Franz Kafka là “người tiên cảm về nỗi cô đơn và sự tha hóa của con người trong thế giới phi lý và trống rỗng, xa lạ và thù nghịch với con người”

Tác giả Đặng Anh Đào trong Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại đã chỉ ra tính chất trừu tượng của nhân vật trong tác phẩm của Kafka:

“Từ đầu thế kỷ, ông đã tạo ra những kiểu nhân vật khó xác định về mặt tâm lý,

khó lí giải theo quyết định luận xã hội thông thường, dường như chống lại sự thật của cái bình thường hàng ngày Cái kì lạ không hẳn n m trong việc nhân vật Gregor Samsa của truyện Biến dạng biến thành con bọ mà ở “cách thể

hiện phản ứng của nhân vật: cái phi lý lấn át, cái không bình thường trở thành cái thường nhật” [13;46]

Nhà nghiên cứu Trương Đăng Dung thì nhìn thấy trong các tác phẩm của Kafka “hình ảnh của cõi mộng, của những cơn ác mộng có nguồn gốc từ nỗi hoang mang, lo sợ trước thế giới Đối tượng trung tâm của thế giới nghệ thuật ấy

là sự tha hóa, nỗi lo âu, sự lưu đày và cái chết” [11;193,194]

Một trong những nhà nghiên cứu giành nhiều tâm huyết cho các tác phẩm của Kafka là Phùng Văn Tửu đã cho r ng “Kafka đã khéo léo sử dụng tính huyền thoại trong các sáng tác của mình để tạo nên cái hay cái đẹp một cách

sâu sắc, ông vận dụng linh hoạt yếu tố đó: trong Hóa thân thì ông sử dụng yếu

tố hoang đường nhưng trong các tác phẩm khác như trong tiểu thuyết Vụ án thì

ông chỉ sử dụng những yếu tố đời thường như nhà trọ, đường phố, tòa án, khu

cư xá, nhà thờ, công chức, thương nhân, luật sư, đao phủ…, tuy r ng tất cả đã

được nhào nặn khác đi để tạo thành một thiên nhiên thứ hai, một thế giới riêng,

chỉ có trong tác phẩm của Kafka, nó gợi lên mối tương đồng với thế giới hiện thực, chứ không được xây dựng theo nguyên tắc chân thực, cụ thể” [49;4] Nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh: “Mỗi trường phái, mỗi nhà văn đều có cách riêng xây dựng thế giới nghệ thuật của mình, nhưng cách làm của Kafka trong

Vụ án có khác Ở đây nhà văn sử dụng chất liệu hiện thực để xây dựng thế

giới nghệ thuật của mình nhưng chất liệu ấy lại được nhà văn làm biến dạng

đi, tổ chức lại theo kiểu cách riêng khác hẳn với những kiểu cách vốn có của đời sống thực Trong truyện khung cảnh thực mà hư, hư mà thực Sự việc diễn ra cũng không theo nếp thông thường, nhà văn còn dùng nhiều biện pháp để làm cho cái thế giới nghệ thuật được xây dựng trong tiểu thuyết càng

mờ ảo hơn nữa (Dẫn theo Phạm Thị Yến) [49;6]

Tác phẩm của Kafka có những sự đổi mới theo thời gian, nếu như ở

Nước Mỹ vẫn còn phảng phất cốt truyện truyền thống như nhận định của nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào thì đến Vụ án cốt truyện đã bị làm mờ đi Trong

Vụ án người đọc khó có thể nắm bắt được cốt truyện diễn ra, cùng với đó là

nghệ thuật xây dựng những khối - là sự đứt đoạn được miêu tả trong các tác phẩm của Kafka “Biểu hiện cho bộ máy siêu việt, trừu tượng và bị vật hóa”

[24;205] khoảng cách về sự đứt đoạn đó ở Nước Mỹ đó là: biệt thự, khách sạn, nhà hát nhưng “Vụ án làm cho phương pháp biểu đạt hoàn hảo hơn: Sự kề cận

của các văn phòng” [24;218]

Lê Huy Bắc trong cuốn chuyên luận Nghệ thuật Franz Kafka xuất bản

năm 2006 đã đưa ra nhiều nhận định mới về nhà văn thiên tài này, ví dụ ông gọi Kafka là một “thiên tài nghịch dị”, “người tẩy não nhân loại”, “người khai sinh hiện thực” và người “khai sinh ra hiện thực về sự biến dạng của con

người” [6;112] Và Kafka là người “đặt dấu chấm hết cho cái kì ảo thế kỷ XIX trở về trước Ông tạo nên cái huyền ảo mà bản chất của nó là có thể biến những điều hết sức bình thường trong cuộc sống (chẳng hạn như nạn độc tài, thói quan liêu, tham nhũng) những điều chẳng có gì siêu nhiên cả bỗng chốc thành cái lạ thường, trở thành thứ quyền lực quái đản chà đạp lên quyền sống chính đáng của con người [5;43]

Nếu không trực tiếp thì những công trình, đề tài nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, lí luận văn học về nghệ thuật kể chuyện và các vấn đề khác về tác giả Franz Kafka cũng đã gợi ý cho chúng tôi về tư tưởng, phương pháp sáng tác, nét đặc sắc trong phong cách của nhà văn để tìm thấy hướng phát triển những vấn đề chính yếu của luận văn

3 Mục đích, đối tƣợng nghiên cứu

3.1Tìm hiểu nghệ thuật kể chuyện qua các nhân vật, qua nghệ thuật kết

cấu truyện của Kafka

3.2 So sánh, phát hiện được những nét đồng điệu và khác biệt ngay trong

hai tác phẩm của cùng một tác giả trong nghệ thuật kể chuyện

3.3 Từ đó đóng góp thêm những nhận định, đánh giá về sự đổi mới nghệ

thuật của ông cũng như cách nhìn của Kafka về cuộc đời và con người

4 Phạm vi nghiên cứu

- Khái niệm liên quan đến đề tài: nghệ thuật kể chuyện và những thông

số của nó Đề tài có thể hướng trực tiếp đến các vấn đề Người kể chuyện - Nhân vật - Người đọc Song hướng triển khai trong luận văn này nhắm tới một vấn đề có thể bao quát được những điều đã nêu trên: đó là kết cấu

- Tác phẩm: Do hạn chế về ngoại ngữ nên chúng tôi chỉ nghiên cứu và

khảo sát dựa trên trên bản dịch: tiểu thuyết Nước Mỹ do Lê Chu Cầu dịch

(Nhà xuất bản Hội Nhà văn, công ty văn hóa và truyền thông Nhã Nam phát

hành 2016) và tiểu thuyết Vụ án in trong tuyển tập Franz Kafka tuyển tập

tác phẩm, do nhiều tác giả dịch (Nhà xuất bản Hội nhà văn, Trung tâm văn hóa

và ngôn ngữ Đông Tây phát hành 2003)

5 Phương pháp và thao tác nghiên cứu

- Vận dụng phương pháp liên văn bản (nh m mục tiêu so sánh)

- Phân tích từng thông số của nghệ thuật kể chuyện để từ đó tổng hợp về nghệ thuật trong từng chương

- Nêu lên những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai tác phẩm

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn đóng góp cái nhìn chuyên sâu về nghệ thuật kể chuyện trong tiểu thuyết của Franz Kafka - một tác giả n m trong chương trình nghiên cứu của bậc đại học

Luận văn tập trung khai thác bình diện nhân vật, kết cấu không gian và thời gian, lối kết cấu cốt truyện, từ đó làm rõ những đổi mới trong nghệ thuật kể chuyện của Kafka

Ngoài ra, chúng tôi hy vọng công trình nhỏ bé này sẽ đóng góp phần nào vào việc quảng bá tên tuổi của nhà văn Franz Kafka, mở ra hướng nghiên cứu rộng hơn về đề tài này

7 Cấu trúc của luận văn

Sau phần Mở đầu, luận văn được triển khai theo ba chương:

Chương 1: Nghệ thuật kết cấu kiểu nhân vật

Chương 2: Lối kết cấu không gian và thời gian

Chương 3: Lối kết cấu cốt truyện

Chương 1 Nghệ thuật kết cấu kiểu nhân vật

Vì tập trung vào hai tác phẩm của Kafka nên chúng tôi nhận thấy tương tự trường hợp những tác gia lớn - ông đã xây dựng nên những phiên bản nhân vật có những nét gần gũi có thể gọi là “kiểu nhân vật” 1.1 Nhân vật tha hóa

Nhân vật tha hóa là nhân vật đánh mất đi bản chất và thân phận vốn có của mình, trở thành một con người khác, bị chi phối bởi những thế lực ngoài tầm hiểu biết của chính họ

Nhân vật tha hóa là hình tượng không còn xa lạ trong văn đàn, đã có rất nhiều nhà văn đề xây dựng kiểu nhân vật qua các giai đoạn phát triển của lịch sử văn học thế giới như: Faust trong tác phẩm cùng tên của Goethe, Pie Granhgoa

trong Nhà thờ Đức Bà Pari của V.Hugo, Ra-xti-nhắc trong tiểu thuyết Lão Gô-ri -ô của Balzac.v.v Tuy vậy, phải đến thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX,

nhân vật tha hóa trong tiểu thuyết mới trở thành tâm điểm qua những đột phá táo bạo của Kafka Trong sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, lúc này lợi ích cá nhân được đặt lên hàng đầu, cùng với đó là sự chiếm hữu, máy móc công nghiệp được chế tạo đưa vào sản xuất hàng loạt để thay thế cho sức người

Qúa trình chuyên môn hóa của chủ nghĩa tư bản đã khiến con người bị cô lập trong chính chuyên môn của mình cũng như cô lập trong mối quan hệ xã hội,

kể cả các mối quan hệ giữa đồng nghiệp và trong gia đình Từ đó con người dần bị biến chất, đánh mất đi bản ngã của mình, nói một cách khác: họ bị tha hóa, rơi vào những mê lộ của xã hội Họ bị phi nhân cách hóa, bị lực lượng trừu tượng trong xã hội đe dọa Đúng như Suxkôp đã nhận định về tác phẩm của Kafka “Trong sáng tác của ông có những dấu hiệu tiêu biểu cho sự khủng hoảng của ý thức hệ tư sản: đó là cảm giác về sự không có tự do của

con người, về sự lệ thuộc của con người vào những thế lực bất hợp lý nào đó

ở ngoài con người và chi phối, bắt con người phục tùng” [12;44] Đó có thể là

bộ máy luật pháp với những viên quan tòa, nhân viên của tòa án ở bất cứ đâu,

có thể là những viên cảnh sát, những thám tử trong khách sạn, hoặc chính những người thân của mình Để rồi các mối quan hệ của con người dần bị triệt tiêu trở thành mối quan hệ của đồ vật, còn bản thân con người thì bị

đồ vật hóa

Với Kafka thì tha hóa trở thành căn bệnh trong xã hội, một căn bệnh truyền nhiễm, một loại vi rút không có kháng thể cứ lây lan trong xã hội và khống chế nhân loại một cách hoàn toàn [44;65] Sự tha hóa của con người bắt đầu từ sự đứt đoạn trong mối quan hệ giữa con người với xã hội, họ bị xã hội chi phối bởi những mục đích mà xã hội hướng tới, họ không còn thời gian để quan tâm tới các mối quan hệ của chính mình Đó là Edward Jakob - người bác

[21;32], công việc bận rộn quá đến mức ông chỉ liên lạc với bố mẹ của Karl qua hai bức thư mà ông chỉ nhận chứ không hồi âm Riêng bức thư thứ hai thì Jakob chỉ vừa kịp nhận trước khi gặp Karl một ngày, nếu không có lẽ ông bác này cũng không thể nhận ra cháu của mình được Thậm chí ông cũng không chủ động đi tìm cháu của mình hay nhờ thuyền trưởng thông báo tìm Karl trên tàu, mà ông gặp được Karl như là một sự sự ngẫu nhiên đã sắp đặt

Jakob là một người kinh doanh giỏi, từ chỗ có một của hàng nhỏ đã phát

triển lên thành người có nhà kho lớn thứ ba của Nước Mỹ, trong ngôi nhà ông

ở có đến mười văn phòng và Karl không thể biết đâu là phòng ngủ của ông Tuy vậy ông lại là người bác khắt khe, giữ khoảng cách trong mối quan hệ với cháu mình, ông sắp xếp việc học cho Karl, sắp đặt các cuộc gặp gỡ của Karl với những người bạn của ông, đặc biệt là các cuộc gặp của ông với cháu mình mà mỗi lần gặp đó ông sẽ xem xét sự tiến bộ, thái độ của Karl Ở cùng

ngôi nhà nhưng cho đến khi bị đuổi thì Karl chưa một lần được ăn sáng cùng ông bác của mình Rồi cuối cùng thì Jakob đuổi Karl ra khỏi nhà chỉ vì Karl

đã đi chơi khi ông chưa thực sự muốn cho Karl đi vào thời điểm đó, ông muốn cho Karl đi khi đã có cuộc sống và nghề nghiệp ổn định Trong bức thư gửi Karl, Jakob tự nhận mình là người “hoàn toàn có nguyên tắc” và “Điều này không chỉ rất khó chịu và đáng buồn cho những người chung quanh bác

mà cho cả cháu nữa, nhưng chính nhờ những nguyên tắc của mình mà bác có được mọi thứ như hiện nay và không ai có quyền đòi hỏi bác phủ nhận cái nền tảng bất di bất dịch đó của bác, không ai, kể cả cháu” [21;103] Để có được những điều mình muốn, Jakob không chỉ là người kinh doanh giỏi mà còn sử dụng những mánh khóe của mình, kể cả trong tuyển dụng cũng “lừa

đảo bỉ ổi” và vì thế mà “Hãng Jakob đầy tai tiếng trên toàn Nước Mỹ” (theo lời

nhận xét của nhân vật Delamarche trong tác phẩm) [21;128]

Kết thúc mối quan hệ ngắn ngủi giữa hai bác cháu không cùng họ (theo Karl thì có thể do Jakob sang Mỹ nhiều năm nên đổi họ) như trên đã nói đó là việc Jakob đuổi Karl ra khỏi nhà, cấm Karl không được liên hệ b ng mọi giá Jakob đẩy cậu bé mười sáu tuổi ra đường trong tình trạng không người thân thích, không họ hàng, không nghề nghiệp, tiếng Anh bập bõm và hơn thế là không cho Karl lấy một đồng xu Jakob đã đưa Karl trở lại đúng tình trạng ban đầu khi chuẩn bị bước xuống tàu

Phải chăng vì chính những “nguyên tắc” của mình mà Jakob sẵn sàng cắt

bỏ các mối quan hệ với người thân, họ hàng hay bởi đó là dấu hiệu của sự tha hóa trong bản chất của ông ta Từ sự phát triển của xã hội như một guồng máy

đã thôi thúc con người vận hành theo nó, sống xa cách với mọi người, bắt đầu

từ chính gia đình, người thân, họ hàng Đó chính là sự đứt đoạn trong mối quan hệ giữa con người với đồng loại, đó không chỉ là mối quan hệ bất thường giữa người với người mà còn là dấu hiệu cho sự xuống cấp về đạo đức,

về giá trị của con người, sự thui chột tình người Trong thế giới lúc này quan hệ giữa người với người không còn được duy trì b ng tình cảm hay lòng tin, đạo đức nữa mà nó được thay thế b ng những lọc lừa, sự tráo trở, bon chen,

đố kị, trục lợi cá nhân Tất cả được che giấu dưới tấm màn đạo đức giả mỏng manh, bởi vậy mà con người chẳng còn tình người người, để rồi từ đó Karl

bị bơ vơ, chính thức bắt đầu những tháng ngày lưu lạc của mình trên đất Mỹ

Không chỉ Jakob, trong Nước Mỹ, Kafka còn xây dựng nhiều nhân vật

tha hóa khác Trong số đó người đầu tiên có thể kể đến là nhân vật Karl Roßmann Qúa trình lưu lạc của Karl bắt nguồn từ việc anh ta bị ả giúp việc

dụ dỗ dẫn đến có con với ả mặc dù Karl hoàn toàn thụ động trong việc này

Để chối bỏ cũng như trốn tránh trách nhiệm với đứa bé, tránh việc trả tiền nuôi nó, Karl được bố mẹ gửi sang Mỹ cho ông bác họ Jakob Những tưởng cuộc đời Karl sẽ được an bài, Karl sẽ có những tháng ngày tươi đẹp trên mảnh đất hứa này nhưng rồi tai họa lại ập đến Từ đây cuộc đời Karl rơi vào những vòng xoáy may rủi đến chóng mặt Với những trải nghiệm cuộc sống “lên voi xuống chó” khôn lường, dở cười dở khóc nơi miền đất của những cơ hội thần kỳ

Và người ta không biết tương lai của Karl là gì? Đi đâu về đâu? Vì tiểu thuyết kết thúc ngay khi chuyến tàu đưa nhân vật chính đến vùng đất có cái tên hư hư thực thực - Oklahama - vừa mới khởi hành Dẫu trong lời tựa của cuốn tiểu thuyết thì Max Brod - bạn thân của Kafka có viết r ng theo tác giả thì câu chuyện sẽ kết thúc có hậu

Là cuốn tiểu thuyết đầu tiên trong bộ ba cuốn tiểu thuyết dang dở nổi tiếng của Kafka, Karl may mắn khi là nhân vật có tên gọi đầy đủ, vẫn còn mối quan

hệ với gia đình và người thân Vậy nhưng ngay từ đầu Karl đã bộc lộ những dấu hiệu tha hóa của mình Karl tuân theo mọi sự sắp đặt mà không có phản ứng chống đối hay tỏ ra đồng tình Cũng như vậy về sau Karl luôn sợ sệt, luôn tuân theo sự sắp đặt của số phận, thuận theo sự giúp đỡ của người này người kia,

chỉ mong có một công việc gắn bó lâu dài Karl từ chỗ chăm chỉ học tiếng Anh, học đàn, chăm chút cho mối quan hệ với người thân, cụ thể ở đây là ông bác Jakob, muốn viết thư về cho gia đình để báo tin Nhưng cuối cùng khi bị ông bác đẩy ra khỏi nhà thì Karl cũng bị cuốn theo guồng máy của xã hội Karl chỉ

lo cho công việc trực thang máy vì sợ bị đuổi việc, sợ những thám tử của khách sạn có mặt ở khắp mọi nơi Ngoài thời gian làm việc Karl chỉ dành thời gian cho việc ngủ hoặc trao đổi đôi chút với Therese Karl hầu như không liên hệ với bà bếp trưởng - ân nhân đã giúp cậu có công việc trực thang máy “Khi hết mười hai giờ làm việc - ba ngày bắt đầu vào lúc sáu giờ tối, ba ngày kế tiếp vào lúc sáu giờ sáng - Karl mệt đến nỗi chẳng quan tâm đến ai khác, đi một mạch vào giường” [21;159] Guồng máy xã hội tư bản đã cuốn Karl theo nó, không cho Karl có thời gian dành cho mình Chỉ khi gặp chuyện không hay, bị đuổi việc Karl mới nghĩ đến bà bếp trưởng, mới bắt đầu lo cho số phận của mình Vì nỗi sợ hãi xã hội, muốn trốn tránh sự truy đuổi của một thế lực vô hình nên ban đầu Karl tìm mọi cách thoát ra khỏi Delamarche nhưng sau đó đã chấp nhận trở thành người hầu của y và Brunelda Karl đã rơi vào trong mê cung của xã hội, một xã hội tha hóa với những bon chen lọc lừa, để rồi anh ta lạc lối, đánh mất bản ngã, đánh mất quyền làm người của mình Kết cục của sự tha hóa nơi Karl

là việc anh ta luôn bị khống chế một cách vô thức, bị lệ thuộc

Bên cạnh Karl, những nhân vật như Robinson, mẹ Therese cũng mang trong mình những dấu hiệu của sự tha hóa với việc đánh mất bản ngã của mình Với lối kể chuyện phức điệu, bao gồm giọng điệu của nhà văn và nhân vật khiến cho câu chuyện của Kafka trở nên ám ảnh Sự tha hóa được bộc lộ

rõ qua giọng văn lạnh lùng, khiến ta cảm nhận được bức tranh hiện thực của

xã hội tư bản ngột ngạt Ở đó con người phải loay hoay vật lộn với việc mưu sinh nhọc nh n, những mối nguy hiểm luôn rình rập đe dọa, bị chèn ép, coi thường, rẻ rúng, làm thui chột bản ngã của con người

Tuy nhiên nếu trong Nước Mỹ Kafka mới khơi mào cho diện mạo tha hóa

của các nhân vật trong tác phẩm của mình, của những con người trong xã hội thì

sự tha hóa được đẩy lên đỉnh điểm trong các tiểu thuyết còn lại của Kafka mà

nổi bật trong số đó là Vụ án Vụ án là tác phẩm có số lượng nhân vật lớn hơn

so với Nước Mỹ, có đến 75 nhân vật được nhắc đến, khiến cho thế giới nhân vật trong Vụ án được miêu tả phong phú, đa dạng, nhiều màu sắc hơn, cũng vì

vậy mà đặc điểm tha hóa của các nhân vật cũng được thể hiện rõ nét hơn

Trong Vụ án, các nhân vật có những hành động kì quái, đó cũng là sự tha hóa

tới cùng cực Nổi bật ở đây chính là Jôzep K K là người đại diện cho một ngân hàng, vào một buổi sáng dịp sinh nhật lần thứ 30 của K, K bị các thanh tra của tòa đến bắt nhưng vì tội gì thì chính họ cũng không biết Kể từ đó K đi tìm hiểu về vụ án và tìm kiếm sự giúp đỡ cho mình, K phải đến hầu tòa Mặc

dù bị kết án những K vẫn được đi làm, cuối cùng thì K bị hai kẻ lạ mặt của tòa đưa đi xử án mà vẫn chưa có câu trả lời về tội trạng của mình

Từ chỗ là một nhân viên cần mẫn cho công việc, K dần sao lãng việc làm của mình để lo cho vụ án Mặc dù vậy anh ta cũng không hoàn toàn tập trung cho việc đi tìm câu trả lời xem mình mắc tội gì mà thường thì anh ta dửng dưng, để mặc sự việc chảy trôi theo mọi sự sắp đặt, đưa đẩy Sự sắp đặt ấy là việc tòa hẹn K đến gặp vào chủ nhật hàng tuần, dù tòa không nói rõ thời gian, địa điểm cụ thể Sau buổi đầu tiên, buổi thứ hai K đến thì tòa không làm việc

Sự sắp đặt còn là việc ông chú của K đưa K đến gặp luật sư Hun, nhà kỹ nghệ giới thiệu cho K đến gặp họa sĩ Titoreli

Vụ án vẫn ám ảnh K ngay khi anh ta tranh thủ tối đa những giây phút rảnh rỗi trong lúc đi nhờ cậy cho vụ án của mình để gian díu với các nhân vật nữ

Đó là việc K gặp gỡ để giải thích với cô Bơcxne, K định tán tỉnh vợ viên mõ tòa và định tranh giành cô ta với tên sinh viên Rồi K còn cặp bồ với y tá của luật sư để qua y tá cậy nhờ sự giúp đỡ của luật sư Kết cục là K chẳng những

không tìm được lối thoát cho vụ án mà còn đẩy nó đến chỗ ngày càng đi vào

bế tắc, để rồi cuối cùng K buông xuôi mọi thứ, sẵn sàng đón nhận cái chết

K đã có những hành động vô thức, làm việc như một cỗ máy được lập trình sẵn, tận tụy mà không giành thời gian quan tâm tới chính bản thân mình

và về sau anh còn không quan tâm tới công việc Biểu hiện cho sự sao nhãng của K đó là sau khi nhìn thấy mấy viên thanh tra bị đánh đòn “Ngày hôm sau,

kí ức về những tên thanh tra cứ lởn vởn mãi trong đầu óc K Anh làm việc mà tâm trí để tận đâu đâu” [22;161] Chính vì vụ án mà K để ông chú phải sốt ruột kêu lên “Jôzep, người ta đã đổi tính nết mày, tao biết xưa nay mày vẫn là người xét đoán đâu ra đấy, thế mà bây giờ đầu óc mày bỏ đi đâu; mày muốn thua vụ này hay sao? Mày biết điều đó có nghĩa là gì không? Điều đó đơn giản chỉ muốn nói là mày bị xóa tên khỏi xã hội, khỏi họ hàng bà con của mày nữa” [22;168] Cảm thấy bất lực nên khi làm việc thì K “vin cớ bận việc, giao hẹn người hầu không được để ai vào Nhưng anh không làm việc mà cứ trăn trở trong ghế và xê dịch các đồ vật trên bàn; cuối cùng anh như cái máy, duỗi cánh tay trên bàn giấy và ngồi yên như thế không động đậy, đầu gục xuống” [22;184] Lúc này K “chấp nhận người ta nói đến anh như nói đến một đồ vật và thích được như thế” [22;144] Điều đó đã nhấn mạnh sự tha hóa của K lên tới cùng cực, chỉ khi cận kề cái chết K mới lờ mờ nhận thức được vấn đề của mình, nhận ra sự tồn tại của mình thì đã quá muộn

Kafka đã đặt nhân vật của mình vào trong thế giới chứa đầy sự bất thường, phi lý, làm sự tha hóa của nhân vật đẩy lên cao Kết cục của sự tha hóa đó là nhân vật bị lệ thuộc, giam hãm một cách vô thức, làm nô lệ cho các bộ máy của xã hội Đến khi thức tỉnh thì đã bị kiệt quệ về cả thể xác lẫn tinh thần, mất gia đình, mất nghề nghiệp, bị kết án, lúc ấy mới nhận ra bản chất của xã hội, của con người Kết cục của K cho thấy con người bị giăng bẫy ở khắp nơi, khi

đã bị tha hóa thì họ chỉ có con đường cùng đó là cái chết, họ bị xóa sổ khỏi xã hội, khỏi cuộc sống mà không một ai thương xót

Trong xã hội tha hóa, mỗi cá nhân chỉ còn là một cái bóng vật vờ của chính mình, một hồ sơ, một con số, một kẻ không tên Kafka đã xây dựng

sự tha hóa đó b ng thủ pháp “Xóa mờ những đường viền lịch sử” [13;46], từ tên tuổi đến lý lịch, ngoại hình, tính cách, nghề nghiệp Kafka mang đến cho

nhân vật “một chất lượng, một hiệu quả mãnh liệt” [13;46] Ngay cái tên đã

cho thấy biểu hiện tha hóa của K, tên của K không còn nguyên vẹn đầy đủ

như trong Nước Mỹ mà giờ chỉ còn là cái tên méo mó - Jôzep K, phần lớn

được gọi tắt là K Phải chăng từ tình trạng đó tác giả muốn nói lên tình cảnh của chính ông, một người Do Thái cùng những người dân Do Thái khác Họ phải tha hương khắp nơi, họ không còn tổ quốc, ở đâu cũng bị xua đuổi Con người sinh ra đã có cái án treo lơ lửng như kẻ phạm tội, dù chẳng biết mình

có tội gì, chỉ biết r ng cuối cùng sẽ chết, những ngày còn được sống là những ngày hoãn xử hoặc tạm tha chứ không có tha bổng Nỗi ám ảnh của K lúc này không chỉ còn là nỗi ám ảnh của một cá nhân trong một cộng đồng và nó trở thành nỗi ám ảnh mang “một kích thước toàn nhân loại” [13;48] Những con người không còn là chính họ bởi ở đây “Nói về tôi nhưng không phải là tôi, bởi con người chỉ như đang nhập vai vào kẻ khác, không được mang đúng thân phận của mình Cuộc đời họ chỉ là một sự ước lệ Mỗi người như sống nhờ, sống gửi vào thế gian này Họ không gắn kết với xã hội, phi thời gian và lịch sử” [32;174] Kết quả của tình trạng tha hóa là kiểu nhân vật phi lý

1.2 Nhân vật phi lý

Trong Nước Mỹ và Vụ án, Kafka đã xây dựng thế giới phi lý mà ở đó nhân

vật của ông cũng mang những dấu ấn đậm nét của sự phi lý Nhân vật trong hai tác phẩm là những con người cô độc, xa lạ, họ luôn mang trong mình những nỗi lo âu bất tận, dù cố gắng đến mấy nhưng cuối cùng cũng đành bất lực trước hoàn cảnh Hai nhân vật chính là Karl Roßmann và Jôzep K đều là

những con người chịu đựng số phận hơn là có dấu hiệu của sự phản kháng lại

nó Bên cạnh đó còn các nhân vật phụ như viên mõ tòa, Robinson, Therese đã thêm phần tô đậm cho thế giới của những con người phi lý Họ chìm trong thế giới phi lý đã được nhà văn cường điệu hóa từ hiện thực của cuộc sống, điều này giúp cho sự phi lý vẫn gần với hiện thực bởi trong nó có chứa những yếu

tố hiện thực Và trong cái thế giới đầy mơ hồ, kì quái đó các nhân vật chìm trong những lo âu, tuyệt vọng đến cùng cực không thể lý giải Sự tồn tại của

họ là vô nghĩa, họ sống cô đơn, chết cũng cô đơn Chính sự phi lý, tiêu cực mang tính siêu hình về thân phận con người đã tạo nên sự ám ảnh trong các tác phẩm của Kafka

Trong Nước Mỹ, nhân vật Karl Roßmann bị gia đình gửi sang Mỹ để tránh những hậu quả mà Karl vô tình tạo ra từ việc bị người giúp việc dụ dỗ Từ khi

ở trên tàu và khi chuẩn bị xuống tàu Karl đã luôn sống trong cảm giác lo sợ, Karl lo sợ mất chiếc rương trong lúc ngủ, năm đêm “Cậu không ngừng nghi ngờ một gã Slova nhỏ con, n m cách cậu hai giường về phía trái, đã nhắm cái rương của cậu [21;13] Cho tới lúc gửi một người không quen biết để đi tìm chiếc ô Karl cũng lo sợ bị mất, điều đó hoàn toàn có lý bởi theo người thợ đốt lò thì “Đạo đức trên tàu cũng thay đổi theo bến cảng Ở Hambourg có thể gã Butterbaum của cậu canh giữ cái rương giúp cậu, nhưng ở đây rất có thể cả gã lẫn rương không cánh mà bay” [21;9] Khi quay lại tàu gặp người thợ đốt lò, Karl răm rắp nghe theo sự chỉ bảo của ông ta, ông ta bảo ngồi lên giường, hay đi lên gặp trưởng cơ khí Schubal, Karl đều nghe theo Khi cố gắng bảo vệ người thợ đốt lò, muốn giúp ông ta đòi quyền lợi nhưng bị bác kéo đi, cản trở Karl cũng tuân theo nốt, Karl chỉ biết “Bật khóc trong lúc hôn bàn tay người thợ đốt lò và áp bàn tay nứt nẻ, gần như bất động ấy lên hai má mình như một bảo vật mà cậu phải từ bỏ Rồi ông bác Thượng nghĩ sĩ đã đến bên cậu và kéo cậu đi, tuy là ép buộc, nhưng rất nhẹ nhàng [21;41]

Nỗi lo sợ cũng không được cải thiện khi Karl đến nhà ông bác ở Karl tuân theo mọi sự sắp đặt của Jakob như một cái máy, từ việc học tiếng Anh, chơi đàn đến cưỡi ngựa Ngay cả việc ngắm cảnh Karl cũng không được tự ý ngắm khi không được cho phép “Qủa thật ông bác nhăn mặt khó chịu, khi thấy Karl

ở ban công vào một trong những lần ông đến thăm, luôn chỉ một lần mỗi ngày

và luôn vào những giờ giấc khác nhau Karl sớm nhận thấy điều ấy nên đã cố

từ bỏ thú vui đứng ở ban công, như có thể [21;47] Khi đến nhà Pollunder, trong việc ăn uống Karl cũng buộc phải ăn để làm vừa lòng người khác Karl

sợ hãi trước một cô gái bởi sức mạnh của cô ta, bởi những lời răn đe của cô ta

và bởi “Phòng của Klara có thể là một hang ổ nguy hiểm” [21;95] Rồi cũng

vì đi chơi qua đêm khi ông bác không đồng ý mà lập tức Karl bị đuổi luôn khỏi nhà, từ đó Karl tiếp tục quá trình lưu lạc với những nỗi lo sợ

Khởi đầu cho nỗi lo sợ trong những tháng ngày lưu lạc đó là khi Karl đi tìm chỗ trọ, được cho nghỉ trong căn phòng đã có hai người ngủ trên hai chiếc giường, mà hai kẻ đó ngay vẻ bề ngoài cùng cách ăn mặc khi đỉ ngủ cũng cho thấy khó có thể tin tưởng được “Cả hai người đều rất trẻ, nhưng công việc vất

vả hoặc sự vất vả hoặc sự nghèo khổ đã khiến gương mặt họ trơ xương trước tuổi, râu mọc lởm chởm quanh c m, mái tóc lâu chưa cắt bờm xờm trên đầu

và vì buồn ngủ họ còn lấy những khớp xương đốt ngón tay dụi và ấn lên những đôi mắt sâu hoắm” [21;121] Karl sợ những kẻ đó cướp mất chiếc rương hoặc cướp tiền trong người đến mức không dám ngủ

Khi hai người bạn cùng phòng ngủ trở thành bạn đồng hành thì việc đầu tiên họ làm với Karl đó là muốn Karl bán bộ quần áo đi “Karl còn ngần ngừ chưa quyết, họ đã giúp cậu cởi bộ quần áo và đem nó đi” [21;125] Nỗi lo lắng của Karl hẳn là có lý vì ngoài việc bị lột quần áo đem bán, mà Karl không biết có bị hai tên kia ăn gian mất một số tiền hay không, chiếc rương

và những đồng tiền của Karl cũng luôn bị Delamarche, Robinson và những

người khác dòm ngó Cụ thể là trên đường đi đến Butterford, Delamarche, Robinson đã gợi ý Karl ăn chiếc xúc xích rồi mới chịu xách giúp, đỉnh điểm

là trong lúc Karl vào khách sạn mua đồ ăn thì bọn chúng lục tung chiếc rương của Karl, làm mất tấm ảnh Karl chụp cùng bố mẹ Hành động đó đã khiến Karl nổi nóng và quyết tâm chia tay hai tên bạn đồng hành Bản thân Karl đã không thể bảo vệ mình và tài sản của mình, ngay cả đồ ăn của cậu mà cậu cũng chịu đứng nhìn kẻ khác tranh hết phần Có thể nói cái có thực luôn trộn lẫn cái phi lý

Nỗi lo sợ tiếp tục đeo bám Karl khi Karl được giới thiệu làm nhân viên trực thang máy trong khách sạn Occidental, Karl luôn lo sợ bị đuổi việc nên không bao giờ dám rời thang máy nửa bước, cho đến ngày Robinson say rượu vào quấy rầy Karl mới nhờ bạn trực thay để đưa Robinson vào phòng ngủ nghỉ ngơi Vậy nhưng lại thêm một lần Kafka cho thấy nỗi lo của Karl không phải là không có lý vì chỉ vắng mặt hai phút mà Karl đã bị đuổi việc Bởi đúng lúc Karl vắng mặt thì viên trưởng phục vụ đi qua, phát hiện Karl không

có mặt nên đã gọi cậu đến để tra hỏi rồi sa thải cậu Cậu thậm chí không dám phân trần về sự vắng mặt của mình

Karl không thể phân trần, Karl để cho chính người giúp đỡ mình là bà bếp trưởng cùng người quý mến Karl là Therese cũng hiểu lầm, cuối cùng Karl bị tên trưởng bảo vệ lôi vào phòng trực của hắn để trừng phạt, doạ nạt cậu vì cái tội khi đi qua hắn cậu không chào đủ tất cả các lần mà có ngày cậu đi qua cả

"trăm lần" Con số "trăm lần" đó thật phi lý và căn phòng thường trực của tên trưởng bảo vệ lại càng bí hiểm, phi lý với những tấm màn đen che xung quanh, với hàng chục tên phó bảo vệ ngồi trực điện thoại cùng những tên phụ

tá của họ Ở đó họ cũng làm việc như những cỗ máy, khi người này vào thay

ca người kia " nhanh đến nỗi nó thường khiến những người đứng ngoài bị ngạc nhiên và gần như hốt hoảng trước bộ mặt mới đột ngột xuất hiện

trước họ” [21;215] Rồi Karl vùng bỏ chạy khỏi hai cánh tay của viên trưởng bảo vệ bóp chặt cậu Và nỗi lo chưa dừng lại ở đó mà nó lại lên tới cao trào khi Karl bỏ chạy khỏi khách sạn với một chiếc áo sơ mi mà không mang theo chiếc rương cùng giấy tờ tuỳ thân và số tiền cậu đã tích cóp được trong quãng thời gian làm ở khách sạn Cậu bị cảnh sát hỏi thăm, viên cảnh sát muốn đưa câu về lại khách sạn nên cậu tiếp tục bỏ chạy và được Delamarche đưa lên căn hộ mà hắn đang ở cùng với Brunelda Tại đây Karl không còn lối thoát bởi những kẻ ở đó đã tính toán kỹ việc đưa cậu đến làm người giúp việc cho chúng, ban đầu Karl nhất mực từ chối nhưng rồi việc bị đánh đập cùng những lời thuyết phục của Robinson đã làm Karl chịu khuất phục Cho đến lúc này thì Karl luôn chịu đựng, chấp nhận số phận mà không hề có phản ứng nào để chống lại mọi sự sắp đặt, mọi sự bất công hay những điều không đúng mà người ta áp vào cậu K nghĩ nếu tạm nhận cơ hội làm đầy tớ cho Delamarche thì cậu sẽ "an toàn" để chờ cơ hội thuận lợi tìm việc khác và "mình còn trẻ thì chắc chắn sẽ có lần được Delamarche trả tự do" [21;291]

Từ một học sinh có gia đình, có Tổ quốc Karl trở thành kẻ tha hương, luôn phải chạy trốn, đi đến bước đường cùng là phải làm người hầu cho chính những kẻ cậu đã giúp đỡ chúng b ng cách cho chúng ăn uống khi chúng vất vưởng không một xu dính túi, những kẻ cũng "tứ cố vô thân", bần cùng, lười

nhác trong xã hội Không chỉ riêng Karl, trong Nước Mỹ chúng ta còn bắt gặp

nhiều nhân vật phi lý khác, trong số đó có Robinson Ấn tượng ban đầu của Karl về Robinson tốt hơn là Delamarche, điều đó hoàn toàn có căn cứ bởi cách cư xử mà Robinson dành cho Karl hoàn toàn khác Delamarche Nhưng chính Robinson lại không thể bảo vệ cho bản ngã của mình, y luôn răm rắp nghe lời Delamarche, vào hùa cùng Delamarche để gây khó dễ cho Karl Hắn

đã để Delamarche dụ dỗ đi vào con đường trở thành kẻ ăn mày, để nhận cái kết cục trở thành nô lệ cho chính người bạn đi cùng hắn bấy lâu nay, bị đối xử

như một "con chó" như hắn nói với Karl "Tớ hoàn toàn bị tống ra rìa Khi ta liên miên bị đối xử như chó, cuối cùng ta nghĩ ta là chó thật" [21;248] Vậy nhưng Robinson vẫn chấp nhận, hơn thế hắn lại hài lòng với cuộc sống đó, hắn không có chút dấu hiệu phản ứng với việc người ta đối xử với hắn như một con vật Hắn toàn tâm toàn ý gắn bó với việc phục dịch cho bạn mình cho tới lúc chết "Tớ sẽ làm việc, chừng nào còn làm được, và khi không được nữa, tớ sẽ n m dài ra chết, rồi mãi lúc ấy, quá muộn, họ sẽ thấy r ng tớ bị bệnh, tuy vậy vẫn không ngừng tiếp tục làm việc và làm việc đến chết để phục vụ họ" [21;259] Xã hội phi lý đã đẩy con người bình thường trở thành

kẻ phi lý, từ chỗ có bản ngã trở thành phi cá tính, phi cá thể

Những biểu hiện phi lý được Kafka gắn với không gian đầy phi lý, đó là chiếc tàu với những hành lang dài hun hút, vòng vèo khiến người ta dễ bị lạc lối; đó là căn nhà của Jakob như một nhà xưởng khổng lồ với những khung sắt bao bọc bên ngoài, bên trong không biết đâu là phòng ngủ, phòng làm việc của Jakob, người làm trong đó đi lại, làm việc như những cỗ máy, họ đi qua nhau mà không chào nhau, như không nhìn thấy nhau; đó là căn nhà của Pollunder cũng với những hành lang dài và tối, những căn phòng trống u ám;

là những căn phòng ngoài phố nơi Therese cùng người mẹ đau khổ đi tìm một chỗ trú qua đêm trong cơn đói khát, lạnh lẽo nhưng chỉ thấy những phòng

“cửa để ngỏ cho không khí ngột ngạt thoát ra và làn khói tựa sương mù ngập căn phòng, như một đám cháy gây ra”; đó là sân đua ngựa nơi hí viện Oklahama dùng để tuyển mộ với những thiên thần và quỷ sứ, với những bậc thềm có cầu thang dẫn lên, cùng với đó là những căn phòng nhỏ dùng để phỏng vấn như một mê cung Ở nơi đó Karl thậm chí không dám nói tên thật của mình mà tự nhận mình là Negro, một cái tên có đầy ẩn ý bên trong, một cái tên để cho thấy thêm sự phi lý của Karl: Không những Karl sợ sệt ở bất cứ nơi đâu; sợ bị đuổi việc; sợ bị ăn cắp; sợ bị truy lùng, mà ngay đến cái tên Karl cũng chẳng thể nào giữ cho mình, bảo vệ nó

Những nguyên tắc, sự khắt khe đến đáng sợ của xã hội, của ngay trong chính gia đình đã khiến cho con người ta luôn sợ hãi ở bất cứ nơi đâu, bất cứ lúc nào, ngay cả lúc ăn, lúc ngủ, lúc làm việc, lúc đi chơi Ta cứ tưởng Karl đến Mỹ là được đến một thiên đường, nhưng có ai ngờ đó lại là một xã hội đầy rẫy những phi lý, những cái bẫy, những trò lừa bịp, xảo trá Những con người sống trong xã hội đó đã vận hành như những cỗ máy phi nhân tính, phi cá thể

Sự phi lý của nhân vật được đẩy lên cao hơn trong Vụ án, trong tác phẩm

này nhân vật phi lý hiện lên đậm nét hơn qua nghệ thuật xây dựng nhân vật

của Kafka Jôzep K trong Vụ án bị kết tội nhưng anh ta lại chỉ chờ ngày bị

bắt, điều đó quả thật phi lý vì anh không có tội Anh đã tìm mọi cách để thoát khỏi cái án đó nhưng không làm sao thoát được Anh chẳng biết mình mắc tội

gì nhưng đi đâu người ta cũng nói r ng anh có tội, tuy vậy người ta không bắt nhốt anh, anh vẫn được tự do, vẫn có thể đi làm nhưng rồi vì luôn nghĩ là mình có tội nên anh đã đi gõ các cửa để hỏi xem rốt cuộc thì mình mắc tội gì Anh ta luôn linh cảm r ng điều gì đó sắp xảy ra K bị thế lực phi lý đen tối bao trùm, thế lực ấy là toàn án, là luật pháp, nó có mặt ở khắp mọi nơi nhưng không ai trông thấy nó, hình dung ra nó, nó ở ngay bên cạnh anh, trong phố hẻm, nó ở trong nhà anh, nó ở trong gác xép, trong cơ quan của K, trên xe điện, trong nhà thờ, trên mọi nóc nhà… Thế lực đen tối và tàn bạo ấy hiện hữu bởi những con người, bất cứ ai cũng là người của tòa án từ họa sĩ, luật sư, hàng xóm, linh mục, tên sinh viên, cả những em bé và “chẳng có cái gì là không thuộc về tổ chức tư pháp” [22;221] Tất cả đều nhăm nhe dồn anh vào bước đường cùng là cái chết, sẵn sàng góp sức tước đoạt đi mạng sống của anh khiến anh chết “như một con chó” và những kẻ đó cố tình ngắm cái chết của anh với một vẻ mặt mãn nguyện

Trong tâm thức của Karl và K đều tồn tại những điều hết sức phi lý Thành trì của sự phi lý trong vụ án là: tòa có mặt ở khắp mọi nơi, lúc nào cũng sẵn sàng bắt người vô tội; còn con người, ai cũng là người của tòa, có quan hệ với tòa, trở thành nô lệ của tòa

Sự phi lý trong Vụ án diễn ra ở khắp nơi, trong khi phiên tòa hỏi cung K

đang tiến hành bỗng thấy tiếng léo xéo ở cuối phòng khi Joseph K đang phát biểu ý kiến thì bị gián đoạn ở sự việc người phụ nữ gác cửa bị “Một gã đàn ông lôi chị vào cái xó gần cửa và ghì chặt chị vào người Nhưng không phải chị ta kêu mà là gã đàn ông: gã há mồm và nhìn lên trần nhà” [22;122] Tình trạng cái gì cũng lộn ngược đã đẩy sự phi lý lên cùng cực Trong xã hội đảo điên đó ai cũng đeo mặt nạ, ở phiên tòa xử những cử tọa là những kẻ đeo mặt nạ,

vờ vịt thông cảm với Joseph K Ngay cả bản thân Joseph K cũng bị rơi vào tình trạng phi lý, anh không có tội nhưng cảm thấy mình có tội Ngay lúc bị bắt anh vẫn nghĩ đây chỉ là một trò đùa của đám đồng nghiệp bày ra để chúc mừng sinh nhật anh Nhưng ngay cả khi biết đó không phải là một trò đùa anh cũng chấp nhận nó như một điều rất hiển nhiên “tôi ngạc nhiên nhưng không phải ngạc nhiên lắm” Càng đi sâu vào vụ án không gian càng trở nên ngột ngạt, ở những nơi K đến đều tối tăm, thiếu không khí, thiếu ánh sáng, nhất là không gian của tòa án, của những văn phòng chứa hồ sơ Ở những nơi đó K cảm giác không thở được, trong khi những nhân viên của tòa án do đã quen với không khí đó thì lại không thể chịu đựng được môi trường trong lành bên ngoài và khi vừa chạm tới không gian đầy ánh sáng thì họ suýt ngất

Tất cả những điều phi lý đó đều tồn tại trong thế giới một cách ám ảnh,

khôn nguôi tạo nên một khung nền ma quái, ám ảnh, lo sợ cho nhân vật:

Không quê quán, không gia đình, không ngoại hình Cả một không gian phi lý bao bọc lấy nhân vật đầy phi lý Nhân vật của Franz Kafka tồn tại trong một thế giới vô nghĩa với những mê cung cuộc đời, những thiết chế quyền lực vô

hình, một thế giới ngột ngạt, tù túng Các nhân vật thích nghi với thế giới này thậm chí không thể chịu nổi khi tách khỏi nó, họ sống trong sự tù túng đó mà không có điều kiện nghĩ đến bản thân mình, quần áo đối với họ cũng không quan trọng bởi quanh năm ngày tháng họ ở trong văn phòng, thậm chí ngủ cũng ngủ ở văn phòng Franz Kafka miêu tả con người trong một thế giới mà ta cảm nhận được là hình ảnh của những cơn ác mộng với những nỗi lo âu trần thế Tính chất phi lý của thế giới tồn tại xung quanh con người còn được thể hiện

ở chỗ giữa ảo và thực không còn ranh giới Đồng thời, lối sắp xếp trong hai tiểu thuyết của Kafka cũng tạo nên sự phi lý cho tác phẩm Đó là cách lắp ráp cảnh nọ đặt lên cảnh kia theo những tuyến song song mà không để cho sự kiện và hành động tiến triển cũng góp phần tạo dựng được một thế giới phi lý, làm một cái lồng để nhốt trọn nhân vật

Cảm thức về tính chất phi lý của thân phận con người còn được thể hiện qua cách miêu tả nhân vật với một mô típ ám ảnh Đó là những con người dị dạng về hình thể, tàn tật về tâm hồn Kafka dường như đã tước bỏ đi dáng vẻ

bình thường của nhân vật, các nhân vật của ông trong Vụ án thường được

nhấn mạnh ở yếu tố biến dạng, dị thường Những con người vốn dĩ vô danh,

nhỏ bé lại càng bi đát bởi sự méo mó về thể xác Trong Nước Mỹ ta bắt gặp

hình ảnh ông Pullunder - người bạn của ông Jakob, đó là một người “không phải là sự mập mạp khỏe mạnh, lưng nặng nề hơi cong, bụng trông nhão và bệu, một gánh nặng thực sự, khuôn mặt nhợt nhạt và lo lắng không yên”

[21;94] Sự dị dạng, méo mó của nhân vật được đẩy cao hơn trong Vụ án với

hàng chục nhân vật dị dạng như: một gã thanh tra có “cái đầu khô khốc và xương xẩu, cái mũi vẹo vọ to tướng, chẳng hợp với tấm thân phốp pháp chút nào” [22;21]; “gã Rabenxtene người cứng đơ, hai bàn tay lúc nào cũng múa may, gã Kultsơ tóc vàng hoe, mắt sâu trũng, và gã Kamine bị chứng thần kinh giật, lúc nào cũng cười cười [22;32]; tên sinh viên Bectôn thì “hai chân vòng