mô tả ý tưởng xây dựng bảo tàng lịch sử địa phương ở quận Hoàng Mai, Hà Nội. Quận Hoàng Mai là một quận mới thành lập ở Hà Nội nhưng lại có bề dày văn hóa của vùng đất kinh kỳ. Bảo tàng lịch sử Hoàng Mai được xây dựng sẽ giới thiệu cho công chúng về lịch sử hình thành, những nét đặc trưng văn hóa, danh nhân đất Hoàng Mai.
Trang 11 Lí do xây dựng Bảo tàng Hoàng Mai
Bảo tàng là một địa điểm thăm quan vô cùng lí thú ở bất kì quốc gia nào Bởi đây sẽ là không gian để mọi người có cơ hội hiểu về vật chứng mà bảo tàng trưng bày
Trên thế giới có rất nhiều loại bảo tàng: có bảo tàng lịch sử, bảo tàng phụ
nữ, bảo tàng mỹ thuật, bảo tàng về một nhân vật nào đó, thậm chí là bảo tàng về sách, bảo tàng về phim hoạt hình…có cả bảo tàng địa phương: bảo tàng Hà Nội, bảo tàng Đà Nẵng Nhưng tựu chung lại bảo tàng là nơi giúp công chúng tiếp cận tri thức một cách sống động nhất, hiện thực nhất về chủ đề mà bảo tàng trưng bày Bởi tất cả đều là những hiện vật thực, giúp người xem có cái nhìn khái quát về quá trình phát triển, lịch sử hình thành của hiện vật
Ngoài ra bảo tàng cũng là một không gian vô cùng tuyệt vời để giải trí, thư giãn bởi kiến trúc độc đáo mà mỗi bảo tàng mang lại, bởi không gian tươi mát của
Trang 2được thiết kế dành riêng cho du khách Chính vì vậy bảo tàng đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hiện đại của con người
Nói về bảo tàng địa phương thì có khá nhiều, nhưng thường là bảo tàng của một tỉnh, thành phố nào đó mà ít khi có một bảo tàng cấp quận, huyện Tuy nhiên ở mỗi quận, huyện đều có những nét văn hóa, lịch sử, đặc sản riêng của nó mà chúng
ta cũng cần phải trưng bày, bảo vệ để thế hệ sau có thể hiểu biết, trân trọng giá trị của quê hương mình
Hoàng Mai là một quận mới thành lập từ năm 2004, nhưng không vì thế mà
nó không có giá trị văn hóa, lịch sử riêng của mình Chính vì vậy, thiết nghị việc xây dựng Hoàng Mai cũng là một việc nên làm Muốn yêu quê hương mình, làm giàu quê hương mình thì trước hết phải hiểu rõ về quê hương
Với một trình độ có hạn, nhưng mong rằng thiết kế “ Bảo tàng Hoàng Mai”
cũng là một ý tưởng thiết thực, để có thể trở thành hiện thực trong thời gian tới
2 Kiến trúc cơ bản của bảo tàng
Bảo tàng Hoàng Mai có cấu trúc cơ bản gồm hai phần: không gian bên
trong, không gian bên ngoài
Không gian bên ngoài:
Khu vực bên ngoài của bảo tàng sẽ thiết kế như một công viên cây xanh nhỏ cho người tham quan nghỉ ngơi thư giãn, và tổ chức những hoạt động, sự kiện liên quan tới bảo tàng
Phía ngoài cùng là chiếc cổng lớn Cổng được sơn màu xanh đậm, có những song sắt và hoa văn trang trí đẹp mắt Trước cổng sẽ là phòng bán vé Bên cạnh cổng phía trong sẽ là phòng bảo vệ và kiểm soát vé
Trang 3Đi thẳng vào cổng là một con đường cong, có phần uốn lượn, được lát gạch
cổ, dẫn tới nhà để xe cho người tham quan Hai bên đường sẽ trồng những hoa, cây xanh để tỏa bóng mát
Xung quanh sẽ là môt tường rào bảo vệ, che chắn bằng những song sắt Trên những son sắt đó sẽ trồng những cây hoa leo, tạo một tường rày bảo phủ nhưng vẫn rất đẹp, khiên người tham quan cảm giác rất thư thái
Trong sân, sẽ có những vườn hoa, cây xanh để du khách có thể nghỉ ngơi, ngắm ảnh Ở phía dưới sẽ trồng cỏ xanh và những lối đường gạch quanh co mà mọi người có thể vừa ngắm cảnh vừa đi dạo
Đặc biệt sẽ có những khoảng trống dành riêng để tổ chức các sự kiện ngoài trời: như triển lãm ảnh Hoàng Mai ngoài trời, hội thi đặc sản truyền thống Hoàng Mai, tổ chức trung thu cho các em thiếu nhi…
Trang 4Ở phía tay trái, gần cửa bảo tàng đặc biệt có một vườn hoa trưng bày hoa mai vàng, biểu tượng của quận Hoàng Mai sẽ làm điểm nhấn cho khung cảnh
Chếch về phía cổng 45 độ, sẽ là một chiếc cầu bắc qua hồ nước tạo khung cảnh mát mẻ cho bảo tàng Bước sang bên kia cầu sẽ là lối vào bên trong bảo tàng
Không gian bên trong:
“Hoàng Mai” – một bông mai vàng, với một ý nghĩa như thế, nhà bảo tàng
sẽ được thiết kế theo ý tưởng như một bông mai vàng nở ra 5 cánh
Bước vào đầu tiên sẽ là một phòng hình tròn Trong phòng thì có thiết kế tủ đựng đồ cho khách, Hướng dẫn cấu trúc của bảo tàng, nhà vệ sinh, nơi viết cảm nghĩ của khách tham quan
Ở chính giữa có một cây mai vàng lớn làm biểu tượng
Trên tường có treo nhưng bức ảnh triển lãm theo chủ đề của bảo tàng
Trang 5Phòng thứ nhất được thiết kế theo cánh thứ nhất của bông hoa: Lịch sử quận Hoàng Mai
Trong phòng sẽ trưng bày về ảnh Hoàng Mai từ xưa đến nay
Đầu tiên sẽ giới thiệu về lịch sử quận Hoàng mai: từ vùng đất xa xưa như thế nào cho đến ngày nay Tiếp theo sẽ giới thiệu về các phường thuộc quận Hoàng
Mai: Định Công, Đại Kim, Hoàng Liệt, Thịnh Liệt, Thanh Trì, Lĩnh Nam, Vĩnh Tuy, Trần Phú, Yên Sở, Mai Động, Tương Mai, Tân Mai, Giáp Bát và Hoàng Văn Thụ
Phòng thứ hai được thiết kế theo cánh thứ hai của bông hoa: Danh nhân văn hóa Phòng sẽ trưng bày hiện vật, hình ảnh của các danh nhân văn hóa của quận Hoàng Mai
Phòng thứ ba: Làng nghề
Phòng sẽ trưng bày các hiện vật, tranh ảnh về các làng nghề truyền thống của các phường thuộc quận Hoàng Mai
Phòng thứ tư: Đặc sản
Phòng sẽ trưng bày ảnh, video tài liệu quy trình nấu những món ăn đặc sản của quận Hoàng Mai
Phòng thứ năm: Hoàng Mai hiện đại và phát triển
Phòng sẽ trưng bày tranh ảnh hoạt động, những thành tích, hiện vật giải thưởng, mô hình phát triển trong tương lai của quận Hoàng Mai
3 Các phòng gian trưng bày
3.1 Phòng gian trưng bày thứ nhất:
Trang 6Đây là phòng trưng bày tranh ảnh, tư liệu, hiện vật về lịch sử quận Hoàng Mai từ xa xưa cho đến nay
Lịch sử quận Hoàng Mai
Hoàng Mai là một quận mới mở của thành phố Hà Nội, trước sự ồ ạt tăng dân số hàng năm của thành phố Hà Nội do số lượng người từ các tỉnh khác chuyển lên Hà Nội công tác, học tập và sinh hoạt hàng năm là quá lớn, đường phố lúc nào cũng đông đúc và đi cùng với nó là nhu cầu về nhà ở và ăn uống Trước tình hình
đó ngày 1/1/2004 thủ tướng chính phủ nước Việt Nam dân chủ cộng hoà đã kí kết thành lâp quận Hoàng Mai và chính thức đi vào hoạt động
Quận Hoàng Mai là một quận nằm ở phía Nam của thủ đô Hà Nội Phía Bắc giáp với quân Hai Bà Trưng, phía Đông giáp với Sông Hồng nhìn sang huyện Gia Lâm Phía Tây giáp huyện Thanh Trì và quận Thanh Xuân, phía Nam giáp với huyện Thanh Trì Với diện tích là 41, 04 km2 và dân số khoảng 329.000 người ( theo số liệu năm 2009)
Quận Hoàng Mai được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của 9 xã thuộc huyện Thanh Trì: Định Công, Đại Kim, Hoàng Liệt, Thịnh Liệt, Thanh Trì, Lĩnh Nam, Vĩnh Tuy, Trần Phú, Yên Sở; toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số 5 phường của quận Hai Bà Trưng: Mai Động, Tương Mai, Tân Mai, Giáp Bát và Hoàng Văn Thụ
Phường Hoàng Liệt được thành lập trên cơ sở toàng bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Hoàng Liệt và một phần diện tích tự nhiên của xã Tứ Hiệp thuộc huyện Thanh Trì
Trang 7Phường Yên Sở được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân
số của xã Yên Sở và một phần diện tích tự nhiên của xã Tứ Hiệp thuộc huyện Thanh Trì
Phường Vĩnh Hưng được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Vĩnh Tuy thuộc huyện Thanh Trì
Phường Định Công được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Định Công thuộc huyện Thanh Trì
Phường Đại Kim được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân
số của xã Đại Kim thuộc huyện Thanh Trì
Phường Thịnh Liệt được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Thịnh Liệt thuộc huyện Thanh Trì
Phường Thanh Trì được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Thanh Trì thuộc huyện Thanh Trì
Phường Lĩnh Nam được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Lĩnh Nam thuộc huyện Thanh Trì
Phường Trần Phú được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân
số của xã Trần Phú thuộc huyện Thanh Trì
Phường Mai Động trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của phường Mai Động thuộc quân Hai Bà Trưng cắt sang
Phường Tương Mai trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của phường Tương Mai thuộc quân Hai Bà Trưng cắt sang
Phường Tân Mai trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của phường Tân Mai thuộc quận Hai Bà Trưng cắt sang
Trang 8Phường Giáp Bát trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của phường Giáp Bát thuộc quận Hai Bà Trưng cắt sang
Phường Hoàng Văn Thụ trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của phường Hoàng Văn Thụ thuộc quận Hai Bà Trưng cắt sang
Ý nghĩa tên gọi “ Hoàng Mai”
Xưa kia, Hoàng Mai là một vùng đất bao la xóm làng và đồng ruộng, sông ngòi và hồ ao, theo lệnh chúa đất là Trần Tướng quân, nhiều người sinh sống bằng nghề trồng mai lấy quả gọi là quả mơ, cứ mùa đông thì hoa mai nở trắng ngần, khiến một vùng đất biến thành trời mây trắng ngần Đó là các giống mai vàng, mai trắng, mai hồng mà tên chữ là hoàng mai, bạch mai và hồng mai Đến những năm
80 của thế kỉ 20, làng Đông Mỹ tức là làng Đông Phù Liệt còn có một cụ Mai Lâm động chủ, tên cúng cơm là cụ Mài có một vườn mai mọc trên ngọn gò nho nhỏ, trồng toàn giống song mai, hoa trắng muốt, mỗi chùm hai bôn hoa nở ra hai quả
mơ, quả to bằng quả trứng gà con, màu vàng tươi, để chín nục, bóp cho mềm rồi hút nước mơ, nó sẽ là một thứ nước cam lồ vừa chua vừa ngọt, vừa thơm vừa bổ, khó quên Tiếc sao sang thế kỉ 21, vườn mai thoái hóa, chết dần sau khi cụ Mài, chủ nhân qua đời
Mai tiếng Hán có nghĩa là Mơ, quả mơ mà ta quen thuộc với những quả mơ chùa Hương, mơ Lạng Sơn, ngâm rượu làm rượu mơ, ngâm muối làm ô mai hoặc
ăn tươi trên đường chảy hội Vì thế trước đây, vùng này còn có tên Nôm là Kẻ Mơ
Cổ Mai (tục gọi là Kẻ Mơ) nằm liền kề cửa ô phía Nam của kinh thành Thăng Long Đất Cổ Mai được khai phá từ rất sớm, theo dấu vết lịch sử, ngay từ 3000-4000 năm trước khu vực này đã có người sinh sống mà vết tích là một số công cụ như rìu đá, vòng đá tìm thấy trong khu mộ táng ở bờ sông Kim Ngưu và
mộ thời Đông Hán tại gò Mã Vẽ nằm giữa hai làng Hoàng Mai và Tương Mai
Trang 9Năm 1390, tướng Trần Khát Chân lập công lớn bắn chết Chế Bồng Nga trên sông Hải Triều (sông Luộc) cứu thành Thăng Long khỏi bị quân Chiêm tàn phá Ghi nhớ công ơn của vị tướng trẻ tài ba, vua Trần Thuận Tông đã lấy ấp Cổ Mai phong thưởng cho Trần Khát Chân và Trần Hãng Đất thái ấp Cổ Mai chạy từ cửa ô Cầu Dền, ô Đống Mác đến hai xã Trần Phú và Yên Sở, huyện Thanh Trì
Trải qua 7 thế kỷ, với bao nhiêu biến thiên của lịch sử, dấu vết thái ấp của Trần Khát Chân vẫn còn lưu giữ đậm nét ở nơi đây Đó là việc các làng Tương Mai, Khuyến Lương, Yên Duyên thờ Trần Khát Chân làm thành hoàng làng Ngày nay, trên đất Hoàng Mai còn một số địa danh liên quan đến các hoạt động kinh tế của thái ấp như Đống Sành, đồng Mui Trâu, đình Đụn Trên cánh đồng Nghê còn nhiều con giống bằng đá, đó là nền phủ đệ của họ Trần Về sau, dân cư đông đúc,
Kẻ Mơ chia thành nhiều thôn: Hồng Mai (nay là phố Bạch Mai), Hoàng Mai, Mai Động, Tương Mai
Với ý nghĩa nhiều mặt, Hoàng Mai không chỉ là tên một loài hoa mai vàng rất đẹp nở rộ mỗi độ xuân về mà còn thể hiện khí chất của nơi địa linh nhân kiệt, nơi xuất thân của nhiều người tài giỏi học vấn đỗ đạt cao, đậm đà bản sắc văn hóa Chính vừa vậy, theo đề nghị của thành phố, tên gọi Hoàng Mai đã được Chính phủ đặt tên cho một quận mới ở thủ đô
3.2 Phòng gian trưng bày thứ hai
Đây là phòng gian trưng bày hiện vật, tư liệu, tranh ảnh về các danh nhân văn hóa và di tích lịch sử văn hóa của quận Hoàng Mai
Đó là dòng họ Bùi, quê ở Định Công, giữa thế kỷ XV đã đến lập nghiệp ở làng Thịnh Liệt Khởi tổ họ Bùi là Bùi Xương Trạch (1451-1529) đậu tiến sĩ năm
1478 làm Thượng thư chưởng lục hộ kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám Ông có bài Quảng văn đình ký Con ông là Bùi Vịnh (1508-1545) đậu bảng nhãn năm 1532
Trang 10làm tới Đông các đại học sĩ Cháu 7 đời của ông là Bùi Huy Bích (1744-1818) đậu Hoàng giáp năm 1769 làm đến Tham tụng, soạn bộ Hoàng Việt thi văn tuyển
Ở làng Kim Lũ (phường Đại Kim) có dòng họ Nguyễn Khởi tổ là Nguyễn Công Thể (1683-1757) đậu Hội nguyên năm 1715, làm đến Tham tụng, Tế tửu Quốc Tử Giám, có công dàn xếp với nhà Thanh giữ nguyên vẹn đất đai ở biên giới phía Bắc Thế kỷ XIX, họ Nguyễn có Nguyễn Văn Siêu (1799-1872) giỏi thơ văn được tôn làm Thần Siêu Ông là tác giả công trình kiến trúc phong cảnh độc nhất
vô nhị ở nước ta, đó là Đài Nghiên Tháp Bút bên bờ Hoàn Kiếm
Nơi đây còn nhiều di tích lịch sử văn hóa ở làng Mai Động có đình thờ Tam Trinh, vị tướng, nhà giáo có công cùng Hai Bà Trưng đánh đuổi quân Tô Định
Tại đình các thôn của xã Vĩnh Tuy có đền thờ Nha Cát đại vương mà sự tích gắn liền với chiến công của vua Lê Thánh Tông những năm đi mở đất Thời Hùng Vương, đất Vĩnh Tuy có tên gọi là Vĩnh Hưng Khi trở thành phường để khỏi trùng tên với phường Vĩnh Tuy (quận Hai Bà Trưng) xã Vĩnh Tuy đã trở về với tên gọi
xa xưa là Vĩnh Hưng (có nghĩa là mãi mãi hưng thịnh) Từ đất Vĩnh Hưng, theo đường Lĩnh Nam, ta đến bến Thúy ái, nơi diễn ra trận đánh lớn của quân Tây Sơn đánh tan thủy quân Trịnh, mở đường tiến vào Thăng Long năm 1786
Ở vùng quanh đầm Đại Từ, cả 7 làng (thuộc phường Đại Kim, Hoàng Liệt) đều có đền thờ Bảo Ninh Vương, học trò thủy thần của Chu Văn An, người đã nêu cao nghĩa khí với dân và truyền thống tôn sư trọng đạo
Đặc biệt ở thôn Khuyến Lương (phường Trần Phú) là nơi duy nhất của Hà Nội có đền thờ Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ
Trang 11Quận Hoàng Mai có tới 56 di tích văn hóa lịch sử, trong đó có một số di tích nổi tiếng như: Chùa Nga My, chùa Liên Đàm, chùa Lủ, đền Lư Giang, đình Thanh Trì, đình Hoàng Mai, Miếu Gàn…
Một trong di tích tiêu biểu quận Hoàng Mai là chùa Bằng Chùa Bằng có tên chữ là Linh Tiên Phúc, vốn là một ngôi chùa cổ nằm ven bờ sông Tô Lịch thuộc phường Phương Liệt, quận Hoàng Mai ( Hà Nội), tiếp giáp khu đô thị mới Linh Đàm ngày nay Vùng đất này vốn là quê hương và đạo tràng dạy học của nhà giáo lỗi lạc Chu Văn An với sự tích Đầm Mực và thần Thuồng Luồng huyền bí
Chùa Bằng có một cảnh sắc và không gian thanh tịnh, đậm chất Phật giáo Bao quanh chùa là những vườn cây nhãn cổ thụ, đặc biệt là cây mít 300 năm tuổi Nhìn từ xa chúng ta có thể nhận thấy ngôi bảo tháp Phật thâm nghiêm, sừng sững
13 tầng vút lên trời xanh
Chùa Bằng
3.3 Phòng gian trưng bày thứ ba
Trang 12Đây là phòng trưng bày hình ảnh, hiện vật, tư liệu về các đặc sản nổi tiếng của Hoàng Mai Đặc biệt trong phòng sẽ bố trí những chiếc ti vi màn hình lớn để khách tham quan có thể xem quy trình làm ra các đặc sản nổi tiếng của quận Hoàng Mai
Quận Hoàng Mai có rất nhiều đặc sản không chỉ ngon mà còn rất bổ dưỡng,
xa gần đều hay
Đó là bánh cuốn Thanh Trì ( phường Thanh Trì) mà xưa kia đã nổi tiếng đi vào câu ca dao:
“Thanh Trì có bánh cuốn ngon
Có gò ngũ nhạc có con sông Hồng.”
Bánh cuốn Thanh Trì
Hoàng Mai còn có rượu tiến vua được Nguyễn Trãi ghi trong sạch Dư địa chí Ở Đầm Sét nay thuộc phường Thịnh Liệt cũng nổi tiếng về loài cá rô tiến vua
Trang 13“ Rượu Kẻ Mơ, cá rô Đầm Sét”
Tương Mai thì có đặc sản xôi lúa, Mai Động có đậu mơ Tứ kì ( phường Hoàng Liệt) nổi tiếng nơi làm bún ngon
“ Nước vối Cầu Tiên, bún sen Tứ Kì”
Hay:
“ Bún ngon bún mát Tứ Kì”
Pháp Vân nay thuộc phường Hoàng Liệt thì có đặc sản bún ốc
“ Pháp Vân cua ốc đồn thì chẳng ngoa.”
3 4 Phòng gian trưng bày thứ tư
Đây là phòng gian trưng bày về tranh ảnh, hiện vật, tư liệu của các làng nghề truyền thống của quận Hoàng Mai
Đất Hoàng Mai không chỉ là quê hương của nhiều danh nhân văn hóa, là nơi địa linh sinh nhân kiệt mà còn là vùng đất của nhiều làng nghề truyền thống
Phải kể đến nghề làm quạt ở làng Lủ, nghề dát bạc ở làng Giáp Lục ( nay thuộc phường Giáp Bát) Nghề kim hoàn ở phường Định Công Tại Định Công hiện có đền thờ ba anh em họ Trần là Tổ của nghề kim hoàn Việt Nam Một thời sầm uất phố phường, đã đi vào câu ca dao xưa:
“Làng anh rặt thợ kim hoàn,
Để anh đánh nhẫn cho nàng đeo tay”
Bên cạnh đó là nghề làm bún ở Tứ Kì, nghề làm vàng mã ở Thịnh Liệt…
3.5 Phòng gian trưng bày thứ năm