Tiếp nhận văn học phương tây qua các luận văn thạc sĩ ở trường đại học sư phạm hà nội giai đoạn 2000 2015

Ở đề tài luận văn này, tôi nghiên cứu các luận văn thạc sĩ về Văn học Phương Tây của trường Đại học Sư phạm Hà Nội được thành lập năm 1951, năm 1967 lấy tên là Đại học Sư... LỊCH SỬ VẤN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

BÙI THỊ HẢI YẾN

TIẾP NHẬN VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY QUA CÁC LUẬN VĂN THẠC SĨ

Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

I XÁC ĐỊNH ĐỀ TÀI 1

II LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 2

III GIỚI HẠN ĐỀ TÀI 3

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

V MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 5

VI BỐ CỤC LUẬN VĂN 5

CHƯƠNG MỘT: XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ KHÁI NIỆM

PHƯƠNG TÂY 7

I VỀ KHÁI NIỆM “PHƯƠNG TÂY” 7

1 Theo nghĩa thông thường 8

2 Theo quan niệm kinh tuyến gốc 8

3 Theo quan niệm và bản đồ của S P Huntington 10

4 Theo quan niệm phổ biến ngày nay 11

II VĂN HỌC NGA VÀ VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY 14

1 Hai cuốn sách về văn học Âu - Mĩ 14

2 Khảo sát so sánh 16

3 Vị trí quan trọng của nước Nga và nền Văn học Nga 19

III XÉT CÁC LUẬN VĂNTHEO KHÁI NIỆM PHƯƠNG TÂY VỀ ĐỊA LÍ 21

1 Văn học Pháp 21

2 Văn học các nước Anh, Ireland, Scotland 22

3 Văn học thuộc nhóm các nước Châu Âu khác 22

4 Văn học khu vực Bắc Mĩ 22

5 Những băn khoăn 23

IV XÉT CÁC LUẬN VĂNTHEO KHÁI NIỆM “PHƯƠNG TÂY” VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI 26

TIỂU KẾT 29

CHƯƠNG HAI: XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ GỐC CỦA TÁC PHẨM 31

I NGHIÊN CỨU TRÊN NGUYÊN BẢN HAY BẢN DỊCH 31

1 Luận văn lên quan đến nhóm các ngôn ngữ khác 32

2 Luận văn liên quan đến Văn học Pháp 35

3 Các luận văn liên quan văn học Anh Mĩ 37

II BÌNH LUẬN VỀ TỪNG TRƯỜNG HỢP KỂ TRÊN 41

1 Trường hợp chắc được giới khoa học chấp nhận 41

2 Trường hợp mong được giới khoa học chấp nhận 42

3 Những luận văn nghiên cứu trên nguyên bản 43

III XU HƯỚNG DỊCH CHUYỂN DẦNLÀM LUẬN VĂN VỀ VĂN HỌC ANH - MĨ 47

1 Sắp xếp lại theo trật tự thời gian 48

2 Tình hình diễn biến 49

3 Nguyên nhân và xu hướng 51

TIỂU KẾT 55

CHƯƠNG BA: XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ YÊU CẦU KHOA HỌC 56

I YÊU CẦU KHOA HỌC CỦA LUẬN VĂN THẠC SĨ 56

1 Từ “học sinh” sang “sinh viên” đến “cao học” 56

2 Nghiên cứu khoa học 58

3 Khó khăn và thách thức 59

II NHÓM LUẬN VĂNĐỀ TÀI KHAI THÁC NGHỆ THUẬT 60

1 Khái quát 60

2 Một số đóng góp mới tiêu biểu 63

III NHÓM LUẬN VĂN ĐỀ TÀI SO SÁNH 69

IV NHÓM LUẬN VĂNLIÊN QUAN ĐẾN VIỆT NAM 73

V VẬN DỤNG CHO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN CỦA TÔI 76

TIỂU KẾT 79

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

PHỤ LỤC 86

I XÁC ĐỊNH ĐỀ TÀI

1/ Khái niệm “Trường Đại học Sư phạm Hà Nội” tôi thiết nghĩ cũng cần phải minh định, tuy tưởng như đã rõ ràng Ở nước ta, tất nhiên nhiều trường đại học Sư phạm đào tạo trình độ thạc sĩ về Văn học Phương Tây như các trường Đại học Sư phạm t/p Hồ Chí Minh, Đại học Sư phạm Huế, Đại học

Sư phạm Thái Nguyên, Đại học Sư phạm Xuân Hòa… Đối tượng nghiên cứu

của tôi chỉ là các luận văn Văn học Phương Tây ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội Tuy nhiên, trước kia, từ khi đất nước chưa thống nhất, ở Hà

Nội đã có trường Đại học Sư phạm Sau đó ít lâu, theo quyết định số 128/CP, ngày 14/8/1967 của Hội đồng Chính phủ chia tách trường đó thành ba trường

là trường Đại học Sư phạm Hà Nội I, trường Đại học Sư phạm Hà Nội II và trường Đại học Sư phạm ngoại ngữ Hà Nội Ở đề tài luận văn này, tôi nghiên

cứu các luận văn thạc sĩ về Văn học Phương Tây của trường Đại học Sư phạm Hà Nội được thành lập năm 1951, năm 1967 lấy tên là Đại học Sư

2/ Khái niệm “Phương Tây” càng phức tạp Hiện nay ở trường Đại học

Sư phạm Hà Nội cũng như ở nhiều cơ sở đào tạo khác, ngành văn học nước ngoài được chia thành ba bộ phận: Văn học Phương Tây, Văn học Nga và Văn học Châu Á Tất nhiên đối tượng nghiên cứu của tôi thuộc bộ phận Văn học Phương Tây Nhưng khái niệm “phương Tây” rất phức tạp, trên thế giới, tùy theo từng giai đoạn, tùy theo từng khu vực có những cách hiểu khác nhau

Trong luận văn tôi sẽ cố làm rõ vấn đề này mong đưa ra được những đề nghị

thích hợp

3/ Khái niệm “Tiếp nhận Văn học Phương Tây”: Thoạt đầu tôi chọn đề

tài “Về các luận văn Văn học Phương Tây ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội”, nhưng Hội đồng bộ môn đề nghị đổi thành “Tiếp nhận Văn học Phương Tây qua các luận văn thạc sĩ ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội giai đoạn 2000 - 2015” Chúng tôi muốn nói là suy nghĩ, tiếp nhận và học tập các luận văn kể trên về các phương diện lựa chọn đề tài liên quan đến những khu vực ngôn ngữ văn học cũng như về yêu cầu khoa học của các luận văn ấy

II LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

1/ Ở Việt Nam, với đề tài “Tiếp nhận Văn học Phương Tây qua các luận văn thạc sĩ ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội giai đoạn 2000 -

2015”, chúng tôi chưa tìm thấy một công trình nghiên cứu nào nghiên cứu

khái quát toàn bộ hệ thống luận văn mà chỉ đi sâu tìm hiểu các khía cạnh của

3

từng tác giả, tác phẩm Đây là một đề tài mới, nhìn nhận ở khía cạnh mới và bao quát hầu hết những luận văn chuyên ngành Văn học Phương Tây được làm bởi những học viên cao học của trường Đại học Sư phạm Hà Nội

2/ Ở nước ngoài, chúng tôi không khẳng định là không có công trình

hay bài báo nghiên cứu đến những vấn đề trong đề tài “Tiếp nhận Văn học Phương Tây qua các luận văn thạc sĩ ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội

giai đoạn 2000 - 2015”, mà chúng tôi chưa tìm được những nghiên cứu về đề

tài này để đưa ra trong phần Lịch sử vấn đề

3/ Có thể nói đề tài mà chúng tôi làm là một đề tài mới nên cũng gặp nhiều khó khăn, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi không dựa được vào ai, không có nhiều tư liệu, nhiều kiến thức để phục vụ cho luận văn của mình chứ không như các đề tài luận văn nghiên cứu về tác giả, tác phẩm có những nguồn tư liệu dồi dào làm công cụ trợ giúp Điều này cũng là một thiệt thòi trong quá trình nghiên cứu của chúng tôi

4/ Tuy nhiên, bên cạnh những khó khăn, chúng tôi cũng có những lợi thế của riêng mình khi nghiên cứu một đề tài hoàn toàn mới lạ Đề tài của chúng tôi chưa ai nghiên cứu nên chẳng biết có đúng không, chúng tôi hi vọng qua đó học tập được nhiều, và có khả năng đưa ra những ý kiến của riêng mình Những ý kiến chúng tôi mạnh dạn đề xuất trong luận văn có đúng

có sai mong thầy cô và bạn đọc thông cảm

III GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

1/ Như tôi đã nói trên kia, trường Đại học Sư phạm Hà Nội được thành lập từ năm 1951 Theo tôi được biết thì từ những thập niên cuối của thế kỉ trước, trường đã đào tạo trình độ thạc sĩ về Văn học Phương Tây, đến nay đã khoảng ba chục năm, nhưng đáng tiếc hầu như tôi không có được tài liệu đầy

4

đủ Vì vậy tôi khoanh vùng đối tượng nghiên cứu là các luận văn Văn học Phương Tây ở trường ta, cũng có nghĩa là ở khoa Văn trường ta, trong khoảng mười lăm năm từ đầu thế kỉ XXI đến nay

2/ Trong khoảng thời gian ấy, số lượng các luận văn Văn học Phương Tây ở đây cũng rất lớn, lại trải rộng trên nhiều nước qua rất nhiều thế kỉ, liên quan đến nhiều vấn đề về nội dung và nghệ thuật, trình độ của tôi còn rất

nhiều hạn chế, tôi làm sao bao quát nổi, mà chỉ dám xem xét, suy nghĩ và học tập về các hướng lựa chọn đề tài, và khai thác đề tài của các luận văn

ấy mà thôi

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1/ Trong quá trình nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp :

a Khảo sát

b Thống kê

c Phân loại

2/ Hiện tôi nắm trong tay :

a Danh mục đầy đủ các luận văn Văn học Phương Tây ở Khoa ta trong khuôn khổ thời gian nói trên

b Khoảng một trăm bản Tóm tắt các luận văn ấy

c Một số luận văn hoàn chỉnh

3/ Trước hết tôi sẽ khảo sát trên cơ sở bản Danh mục, tìm ra những vấn đề cần bàn Tiếp theo đến bước thứ hai, tôi sẽ nghiên cứu những bản Tóm tắt cần thiết phải đi sâu mà bản danh mục kia khơi gợi Bước thứ ba

sẽ là đi sâu thêm vào một số bản luận văn hoàn chỉnh để làm sáng tỏ vấn

đề

VI BỐ CỤC LUẬN VĂN

Luận văn ngoài phần Mở đầu sẽ gồm ba chương:

CHƯƠNG MỘT XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ KHÁI NIỆM "PHƯƠNG TÂY"

I Về khái niệm “Phương Tây”

II Văn học Nga và Văn học Phương Tây

III Xét các luận văn theo khái niệm “Phương Tây” về địa lí

IV Xét các luận văn theo khái niệm “Phương Tây” về chính trị - xã hội

Tiểu kết

CHƯƠNG HAI:

XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ GỐC CỦA TÁC PHẨM

I Nghiên cứu trên nguyên bản hay bản dịch

II Bình luận từng trường hợp kể trên

6

III Xu hướng dịch chuyển dần làm luận văn về Văn học Anh - Mĩ

Tiểu kết

CHƯƠNG BA XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ YÊU CẦU KHOA HỌC

I Yêu cầu khoa học của luận văn thạc sĩ

II Nhóm luận văn đề tài khai thác nghệ thuật

III Nhóm luận văn đề tài so sánh

IV Nhóm luận văn liên quan đến Việt Nam

V Vận dụng cho đề tài luận văn của tôi

Tiểu kết

Cuối cùng là Phần Kết luận, Tài liệu tham khảo và các bản Phụ Lục

7

CHƯƠNG MỘT

XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ KHÁI NIỆM "PHƯƠNG TÂY"

Trong Chương Một, như tiêu đề đã nêu “XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ KHÁI NIỆM PHƯƠNG TÂY”, chúng tôi đi vào xem xét các luận văn Văn học Phương Tây ở khoa Ngữ Văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội từ năm

2000 đến năm 2015 từ góc độ khái niệm Phương Tây Hiện nay ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội cũng như ở nhiều cơ sở đào tạo khác phân chia Văn học Phương Tây là một trong ba nhánh của Văn học nước ngoài, đó là: Văn học Phương Tây, Văn học Châu Á và Văn học Nga Tất nhiên đối tượng nghiên cứu của tôi thuộc bộ phận Văn học Phương Tây Nghiên cứu đề tài này trong Chương Một, chúng tôi đi vào tìm hiểu nhưng thấy khái niệm “Phương Tây” rất phức tạp và trên thế giới có nhiều cách hiểu khác nhau Trong luận văn chúng tôi sẽ cố làm rõ vấn đề này, trước hết để học hỏi cho mình, sau nữa mong đưa ra được những đề nghị thích hợp Sau đây, chúng tôi đi vào phần đầu tiên, đó là về khái niệm "Phương Tây"

I VỀ KHÁI NIỆM “PHƯƠNG TÂY”

Phương Tây là một thuật ngữ phức tạp Trên thế giới từ trước đến nay

có rất nhiều quan niệm về Phương Tây và Phương Đông, tùy theo hiểu thuật ngữ là danh từ riêng hay chung, viết hoa hay không viết hoa,… Hiện nay, ranh giới của Phương Đông và Phương Tây chưa rõ ràng, vì thế thuật ngữ Phương Tây cũng chỉ được hiểu theo nghĩa tương đối mà không hoàn toàn chính xác

8

1 Theo nghĩa thông thường

Theo quan niệm thông thường: xem hướng mọc - lặn của mặt trời Ngay từ nhỏ, chắc chắn chúng ta đều biết một bài học vỡ lòng về cách xác định phương hướng là:

Sáng: Mặt trời mọc ở hướng Đông

Chiều: Mặt trời lặn ở hướng Tây

Đây là cách giản dị nhất mà ai cũng biết, nhất là ở những vùng nhiệt đới, nắng nhiều Buổi sáng, mặt trời mọc ở hướng Đông và buổi chiều lặn ở hướng Tây Nếu ta đứng dang thẳng hai tay, tay mặt chỉ hướng Đông, tay trái chỉ hướng Tây, thì trước mắt là hướng Bắc, sau lưng là hướng Nam

Như vậy, theo quan niệm thông thường bằng mắt thường dân gian đúc kết, chúng ta cũng có thể xác định và phân biệt được phía Đông và phía Tây Vận dụng vào Việt Nam ta thấy: phía đông Việt Nam giáp biển Đông, phía tây Việt Nam giáp Lào và Campuchia

2 Theo quan niệm kinh tuyến gốc

Kinh tuyến gốc, còn được gọi là kinh tuyến số không, là kinh tuyến có kinh độ bằng 0°, đi ngang qua đài thiên văn Hoàng gia Greenwich, London, nước Anh Kinh tuyến gốc (kinh tuyến số 0), còn được gọi là kinh tuyến Greenwich Trong nhiều thế kỉ trước, El Hierro (còn được gọi là “Đảo Kinh tuyến”) của Tây Ban Nha vẫn được coi là điểm mà “kinh tuyến số 0” chạy qua Ngay từ thế kỉ II chính Ptôlêmê đã vận dụng điểm “cực viễn Tây” của lục địa châu Âu để đặt kinh tuyến “mốc 0”, nhờ đó mà tất cả mọi điểm trên thế giới, đã được biết đến, đều có tọa độ (kinh độ) Đông - khi thế giới chưa được biết đến Tây bán cầu, không biết đến nửa kia của thế giới nên tọa độ đều dương và theo quy ước này thì đều dương Người ta dùng “kinh tuyến số 0”

9

làm mốc để vẽ bản đồ và để tính toán tọa độ địa lí, nhất là đối với các nhà hàng hải và địa lí của Anh Vào năm 1884, kinh tuyến gốc chính thức được hội nghị quốc tế thông qua, trở thành kinh tuyến 0o0’0” và thời gian Greenwich được lấy làm thời gian tiêu chuẩn quốc tế (GMT)

Nếu như xích đạo chia trái đất thành hai nửa bắc và nam thì kinh tuyến

số 0 chính là ranh giới giữa đông bán cầu và tây bán cầu, đường kinh tuyến gốc đi qua Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Algeria, Mali, Burkina Faso, Togo, Ghana và Nam Cực Với cách chia này, các nước nằm ở đông bán cầu được gọi là các nước Phương Đông, các nước nằm ở tây bán cầu được gọi là các nước Phương Tây

Nhìn trên bản đồ phân chia ranh giới các nước phương Đông và phương Tây theo kinh tuyến gốc, ta thấy chỉ có Ireland, Bồ Đào Nha nằm hoàn toàn ở phía tây của kinh tuyến này; Tây Ban Nha là nước có phần lớn diện tích nằm ở phía tây của kinh tuyến gốc, còn hầu như tất cả các nước mà ngày nay chúng ta thường gọi là Phương Tây như Đức, Pháp, Áo, Ý,… đều

nằm ở phía đông của kinh tuyến Greenwich Vì thế, chúng tôi không sử dụng khái niệm “Phương Tây” theo kinh tuyến gốc trong luận văn của mình

10

Chúng tôi chủ yếu xác định thuật ngữ "Phương Tây" dựa vào khái niệm

và cách phân chia theo chính trị xã hội “Phương Tây” được viết hoa

3 Theo quan niệm và bản đồ của S P Huntington

a Thế giới Phương Tây, các nước Phương Tây hay Phương Tây là một thuật ngữ nhằm chỉ những quốc gia khác nhau tùy thuộc vào bối cảnh Không

có một định nghĩa nào về đặc điểm chung của những quốc gia này Thuật ngữ này trước đây nhằm để chỉ sự khác biệt thuần địa lí, nhằm để chỉ sự đối lập giữa châu Âu với các quốc gia nằm ở phía đông (phương Đông và châu Á)

b Khái niệm Đông Tây mới đầu do người Tây Âu đặt ra; đối với họ, họ

ở phía Tây so với các dân tộc khác ở phía Đông Phương Đông này cũng được quan niệm ngày một rộng ra, theo quá trình lịch sử người Tây Âu khám phá thế giới để khai thác kinh tế và chiếm thuộc địa Mới đầu phương Đông đối với người Tây Âu là khu vực Đế chế La Mã phương Đông Thoạt đầu, ngay ở Đông Âu, rồi sau đến Trung cận Đông Trong lịch sử thế giới, đối với khảo cổ học châu Âu, phương Đông thời Thượng cổ bao gồm: những nền văn minh

4 Theo quan niệm phổ biến ngày nay

Ngày nay, khái niệm Phương Tây là tên chung chỉ các nước Tây Âu cùng với một phần Bắc Mĩ

a Tây Âu là khái niệm xuất hiện vào giữa XX, sau khi Đại chiến II kết thúc để chỉ khu vực Châu Âu, nằm kề các nước thuộc khối hiệp ước Warszawa và Nam Tư về phía tây, đối lập với Đông Âu, vốn là khu vực chịu ảnh hưởng của Liên Xô từ sau Đại chiến Tây Âu theo xác định ban đầu của Liên Hợp Quốc gồm chín quốc gia: Áo, Bỉ, Pháp, Đức, Liechtenstein, Luxembourg, Monaco, Hà Lan, Thụy Sĩ Về sau, Tây Âu được hiểu rộng ra

12

bao gồm các nước: Andorra, Áo, Đan Mạch, Bỉ, Hà Lan, Pháp, Đức, Hi Lạp, Ireland, Ý, Liechtenstein, Monaco, Bồ Đào Nha, Na uy, Thụy Điển, Phần Lan, Scotland, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ, Anh Nói theo cách khác, Tây Âu là một khu vực của Châu Âu với định nghĩa về địa lí không chặt chẽ tuy vậy yếu

tố khác biệt với Đông Âu về chính trị và văn hóa là rõ ràng hơn

b Bắc Mĩ chủ yếu gồm các nước: Canada, Mĩ

c Theo quan niệm chính trị - xã hội xuất hiện trong thời kì chiến tranh lạnh ở nửa cuối thế kỉ XX, ranh giới Đông - Tây được chia theo khối NATO

và khối hiệp ước Warszawa Trong chiến tranh lạnh, các nước được gọi là Phương Tây, là thành viên của NATO gồm các nước Tây Âu và Bắc Mĩ đã nói trên kia Đối lập là Phương Đông được giới hạn là những nước thành viên của khối Warszawa, đây gồm những nước theo chế độ xã hội chủ nghĩa ở Trung và Đông Âu, gồm Liên Xô, Albania, Ba Lan, Đông Đức, Hungary, Rumania, Tiệp Khắc, Nam Tư…

d Sau chiến tranh lạnh, tức là sau khi Liên Xô và khối các nước XHCN tan rã, lịch sử còn đem đến cho cặp khái niệm Phương Đông - Phương Tây những ý nghĩa khác Về chính trị chẳng hạn, Phương Tây từng có thời đồng nghĩa với thế giới những quốc gia TBCN, nơi kinh tế thị trường cùng tất cả những hệ thống chính trị - xã hội gắn liền với nó đạt tới một trình độ phát triển cao Về mặt chính trị, khi Mao Trạch Đông nói: "Gió Đông thổi bạt gió Tây" thì phương Đông ở đây đồng nghĩa với các nước xã hội chủ nghĩa, Phương Tây là các nước tư bản Phương Tây đồng nghĩa với các nước giàu

có, Phương Đông dĩ nhiên ngược lại

- Đến thời kì sau, khi chiến tranh lạnh kết thúc, các nước nằm ở Đông

Âu, tuy nhiên gia nhập khối NATO, nên theo cách phân chia về chính trị - xã

13

hội cũng được coi là các nước Phương Tây như: Ba Lan, Séc, Hungary, Bulgaria, Estonia, Latvia, Lithuania, Rumania, Slovakia, Slovenia, Croatia, Albania

- Phương Tây, do vậy, còn bao gồm không chỉ Tây Âu, Bắc Mĩ mà cả những nước như Nhật Bản, Australia chẳng hạn Phương Đông, theo cách phân chia này, bao gồm những quốc gia có hệ thống xã hội - chính trị ít nhiều phi TBCN: Đông Âu và Liên Xô trước đây cùng với các nước thuộc thế giới thứ ba Cách phân chia này từng là mốt trong thời kì chiến tranh lạnh đã không còn ý nghĩa sau khi Liên Xô và khối XHCN sụp đổ, nhưng trong thời gian gần đây, nó dường như lại đang được tái sinh với những đường ranh giới khác, dù với màu sắc chính trị khác

- Vì vậy, khái niệm Phương Tây trở nên rối ren, càng khó xác định Khái niệm Văn học Phương Tây cũng thế Văn học các nước Đông Âu, như

Ba Lan, Rumania, Hungary v.v (các nước hiện nay đã gia nhập Liên minh châu Âu EU) cũng xếp vào Văn học Phương Tây ư? Văn học Australia cũng xếp vào Văn học Phương Tây ư? Và Văn học Nhật Bản nữa?

Tóm lại, khi khảo sát các luận văn về Văn học Phương Tây ở các phần tiếp theo trong Chương Một này, chúng tôi tất nhiên không căn cứ khái niệm

“Phương Tây” theo cách hiểu mặt trời mọc mặt trời lặn (mục 1), cũng không

sử dụng cách phân chia khái niệm theo kinh tuyến gốc (mục 2), cũng không dựa theo cách hiểu và bản đồ của Huntington (mục 3) Chúng tôi sẽ chủ yếu khảo sát căn cứ vào khái niệm “Phương Tây” về mặt địa lí gắn kết cả chính trị

- xã hội gồm Tây Âu và Bắc Mĩ theo quan niệm phổ biến hiện nay (mục 4) với tất cả sự phức tạp rắc rối của nó

14

II VĂN HỌC NGA VÀ VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY

Đề tài luận văn chúng tôi nghiên cứu về Văn học Phương Tây, sau khi xét xong các cách hiểu khác nhau khái niệm “Phương Tây”, lẽ ra chúng tôi nên đi vào xem xét các luận văn Văn học Phương Tây ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội từ năm 2000 đến năm 2015 như vừa nêu ở trên nhưng chúng tôi nghĩ trước hết nên xem xét mối quan hệ giữa Văn học Nga và Văn học Phương Tây bởi lẽ trong dư luận cũng có vài ý kiến hình như băn khoăn trái chiều Lâu nay, ở nước ta Văn học Nga là một bộ phận riêng biệt bên hai bộ phận Văn học Phương Tây và văn học châu Á Các học viên cao học ở cả nước nói chung và trường Đại học Sư phạm Hà Nội nói riêng cũng phân chia

ba ngành Thế nhưng nước Nga nhìn về đại thể lại là một nước của châu Âu,

vì vậy có nên tách riêng hai bộ phận Văn học Nga và Văn học Phương Tây hay không? Một số cuốn giáo trình về Văn học nước ngoài ở trường Đại học

Sư phạm Hà Nội liên quan đến hai mảng văn học này cũng gây cho chúng tôi băn khoăn suy nghĩ Vì vậy trước khi tiếp tục công việc của mình về các luận văn Văn học Phương Tây, chúng tôi thấy cần phải suy nghĩ về vấn đề khúc mắc ấy

1 Hai cuốn sách về Văn học Âu - Mĩ

Năm 2006, xuất hiện giáo trình “Văn học Âu - Mĩ” của trường Đại

học Sư phạm Hà Nội, Trung tâm Giáo dục từ xa, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội ấn hành, do các tác giả là Phùng Văn Tửu ( chủ biên), Đỗ Hải Phong và Phùng Hữu Hải biên soạn

Năm năm sau, vào năm 2011, cũng tại nhà xuất bản Đại học Sư phạm

Hà Nội, cuốn “Văn học Âu - Mĩ thế kỉ XX” do các tác giả Lê Huy Bắc (chủ

biên), Nguyễn Linh Chi, Nguyễn Thị Thu Dung, Nguyễn Thanh Hiếu, Đào

Cuốn sau gồm chín tác gia: B Shaw (Anh), M Proust (Pháp), J Joyce (Anh), F Kafka (Tiệp), P Éluard (Pháp), W Faulkner (Mĩ), E Hemingway (Mĩ), S Beckett (Pháp), G.G Marquez (Colombia)

Điều lạ là ở cuốn “Văn học Âu - Mĩ” xuất bản năm 2006 có bộ phận Văn học Nga, còn ở cuốn “Văn học Âu - Mĩ thế kỉ XX” thì không có Thế

thì phải chăng nhóm biên soạn của cuốn trước quan niệm Văn học Nga cũng thuộc bộ phận văn học châu Âu? Hơn nữa ở phần mở đầu của cuốn giáo trình này, các tác giả đã viết: “Ở Châu Âu không kể các nền Văn học Pháp, Văn học Nga, Văn học Anh còn có nhiều nhà văn nổi tiếng thuộc những nền văn học khác” Như vậy, theo quan niệm của các tác giả trong cuốn giáo trình, Nga cũng là một bộ phận của Châu Âu nên mới đưa nền Văn học Nga vào cuốn giáo trình “Văn học Âu – Mĩ” này

Điều đó khiến chúng tôi băn khoăn suy nghĩ nên tách riêng Văn học Nga và Văn học Phương Tây là hai bộ phận riêng biệt hay nên hợp nhất Văn học Nga vào Văn học Phương Tây Để tìm hiểu, chúng tôi tiến hành khảo sát

so sánh các luận văn giai đoạn 2000 - 2015 ở hai mảng Văn học Phương Tây

và Văn học Nga

16

2 Khảo sát so sánh

a Theo số lượng luận văn

Căn cứ vào các vào các bảng thống kê do thư viện Khoa Ngữ Văn cung

cấp (Xem Tài liệu tham khảo, các Phụ lục 1 và Phụ lục 2), ta thấy:

Luận văn Văn học Phương Tây Luận văn Văn học Nga

b Theo số lượng các tác giả được nghiên cứu

- Vẫn theo các bản thống kê của thư viện nói trên, có bảy mươi mốt nhà văn Phương Tây được các học viên Cao học nghiên cứu Trong đó có một số tác giả tiêu biểu được nghiên cứu nhiều trong các đề tài luận văn đó là Hemingway của Mĩ với sáu luận văn, Shakespeare nước Anh với bốn luận văn, Andersen nước Đan Mạch với ba luận văn, Balzac của Pháp với ba luận văn, Camus của Pháp với ba luận văn, Hugo cũng của Pháp với ba luận văn Nhà văn Nam Phi Coetzee cũng được ba luận văn nghiên cứu vì mới được giải Nobel

- Còn Văn học Nga, có hai mươi mốt nhà văn được chọn làm đề tài luận văn nghiên cứu Một số nhà văn được tập trung nghiên cứu khá nhiều: mười ba luận văn có đề tài về các sáng tác của Chekhov, tám luận văn có đề tài nghiên cứu về các sáng tác của Lev Tolstoy, sáu luận văn có đề tài nghiên cứu về các sáng tác của Dostoyevsky Tôi có bảng khảo sát sau đây:

Các nhà văn Phương Tây Các nhà văn Nga

17

Qua hai bảng khảo sát trên, ta có thể thấy Văn học Phương Tây chiếm

số lượng nhiều hơn Văn học Nga cả về tác giả (71/21) lẫn số lượng luận văn (106/74) Văn học Phương Tây có số lượng tác giả nhiều gấp 3,5 lần số tác giả được nghiên cứu của Văn học Nga; số lượng luận văn thì Văn học Phương Tây chỉ gấp 1,5 lần số luận văn nghiên cứu của Văn học Nga Như vậy hình như có sự quá ưu ái đối với mảng Văn học Nga chăng? Hơn nữa, ta thử khảo sát so sánh về số lượng các nền văn học và các thế kỉ văn học được đề cập đến

ở hai mảng ấy xem sao

c Theo số lượng các nền văn học và các thế kỉ văn học

- Về bộ phận Văn học Nga, tất nhiên chỉ là một nền văn học, văn học của nước Nga Còn bộ phận Văn học Phương Tây, các luận văn trải ra mười lăm quốc gia, từ Anh (Shakespeare, Greene…), Pháp (Molière, Maupassant, Hugo…), Đức (Gunter Grass…), Tây Ban Nha (Cervantes), Mĩ (Morrison, Hemingway…), Ireland (James Joyce, B Shaw…) Scotland (W Scott…), đến Hi Lạp (Aesop), Đan Mạch (Andersen), Nam Phi (Coetzee), rồi Colombia (Marquez), Argentina (Borges), rồi Thổ Nhĩ Kì (Pamuk), Do Thái Ba Lan (Singer), Tiệp Khắc (Kafka, Kundera)

- Về các thế kỉ văn học, các luận văn về Văn học Nga tập trung vào ba thế kỉ là thế kỉ XVIII (Pushkin), thế kỉ XIX (Gogol, Dostoevsky…) và thế kỉ

XX (Gorki, Bunin…) Trong khi đó các luận văn về Văn học Phương Tây trải dài sáu thế kỉ từ thế kỉ VI tr CN (Aesop) sang thế kỉ XVI (Shakespeare…), thế kỉ XVII (La Fontaine), thế kỉ XVIII (Rousseau), thế kỉ XIX (Hugo, Balzac…) và thế kỉ XX (Camus, Hemingway…) Ta có bảng khảo sát sau đây:

18

Số lượng nền văn học Số các thế kỉ văn học

Có thể tổng hợp mấy bảng khảo sát trên thành bảng khảo sát chung dưới đây:

Luận văn Văn học P Tây Luận văn Văn học Nga

Số nền văn học

(quốc gia)

15 (Anh, Pháp, Mĩ, Đức, Hi Lạp, Tây Ban Nha v.v.)

1 (Nga)

(VI tr.CN, XVI, XVII, XVIII, XIX, XX)

3 (XVIII, XIX, XX)

Nhìn vào bảng khảo sát tổng hợp này, và sự chênh lệch giữa các số liệu, ta dễ có ấn tượng về sự thiếu công bằng giữa hai mảng luận văn Văn học Phương Tây và Văn học Nga Hơn nữa, trong số hai mươi mốt nhà văn Nga, hầu hết đều xuất thân ở các thành phố trực thuộc phần diện tích lãnh thổ ở khu vực Châu Âu của nước Nga Có lẽ vì vậy mà có người nghĩ nên sát nhập hai bộ phận làm một chăng, nhất là Nga cũng là một bộ phận của Châu Âu?

19

3 Vị trí quan trọng của nước Nga và nền Văn học Nga

a Ta thấy rằng nước Nga là đất nước rộng lớn có diện tích lớn nhất trên thế giới với khoảng mười bảy triệu km vuông, bao phủ một phần chín diện tích lục địa Trái Đất, trải dài từ Á sang Âu bao gồm toàn bộ phần phía bắc châu Á và 40 % châu Âu, tuy thủ đô Moskva của nước Nga, đồng thời là thành phố lớn nhất đất nước nằm ở phía Tây của nước Nga thuộc phía diện tích của khu vực Châu Âu Các thành phố lớn ở Nga như Moskva, Saint Petersburg, Novosibirsk, Nizhny Novgorod, Yekaterinburg, Samara, Omsk, Kazan, Chelyabinsk, Rostov, Ufa, Volgograd, Perm đều nằm ở phần diện tích thuộc Châu Âu; các hội nghị, tổ chức, cuộc họp quốc tế ở Nga hầu hết diễn ra

ở một trong các thành phố lớn trên Nhưng phần diện tích của nước Nga ở khu vực Châu Âu chỉ chiếm 25% tổng diện tích của toàn đất nước Nga Nga cũng là một nước Châu Á, với gần 70% diện tích nằm ở Châu Á, trong tương lai với những tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên, nền kinh tế, khoa học và văn học ở Nga không chỉ phát triển ở phần lãnh thổ thuộc Châu Âu mà ngày càng mở rộng phát triển ở những vùng lãnh thổ thuộc Châu Á

b Thứ nữa, Nga cũng được coi là một nền văn học lớn, có ảnh hưởng nhiều đối với nền văn học thế giới Văn học Nga có cả một quá trình lịch sử lâu dài với những kiệt tác sử thi từ thế kỉ XII như “Truyện các thời đại”, “Lời

ca về đạo hành binh Igor” và đã từng có cả một thời đại văn chương vào nửa sau thế kỉ XVIII với những tên tuổi lớn của trào lưu văn học cổ điển chủ nghĩa, văn học hiện thực khai sáng, văn học tình cảm chủ nghĩa, văn học lãng mạn, văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa v.v.… Là một quốc gia có vị trí đặc biệt quan trọng trên trường quốc tế, Văn học Nga cũng là một nền văn học giàu tư tưởng nhân văn, giàu tính nhân bản, tính cộng đồng nhân loại vì vậy

có ảnh hưởng lớn đến văn học thế giới

20

c Thổ Nhĩ Kì cũng là một quốc gia rộng lớn thuộc nằm ở cả hai châu lục Âu và Á, có 97% diện tích thuộc châu Á và chỉ có 3% diện tích nằm ở châu Âu Tuy nhiên Thổ Nhĩ Kì không thể so sánh được với Nga về tầm ảnh hưởng trên toàn thế giới về mọi mặt, nhất là về văn học và tính nhân văn của văn học

d Một lí do quan trọng khác là Việt Nam và Nga đã có mối liên hệ gắn

bó thân thiết có độ tin cậy cao từ giữa thế kỉ XX trên đầy đủ các phương diện chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội Đã từng có thời kì nhiều tác phẩm Văn học Nga trở thành sách “gối đầu giường” của một bộ phận người Việt Văn học Nga bắt đầu ảnh hưởng đến Văn học Việt Nam từ những năm 1920 gián tiếp qua văn hóa Pháp Trong cách mạng Tháng tám 1945, những nét tương đồng

về lịch sử và mối quan hệ với Liên Xô đã tăng cường ảnh hưởng trực tiếp của Văn học Nga đến Văn học Việt Nam một cách toàn diện và sâu sắc Ngay cả khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, Văn học Nga vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến Văn học Việt Nam không chỉ như một hoài niệm mà còn như một bài học kinh nghiệm, một tấm gương đổi mới, hội nhập văn hóa

e Chúng tôi nghĩ cách đặt tên nhan đề cuốn giáo trình “Văn học Âu – Mĩ”, chưa chắc tập thể tác giả có ý đồ xếp Văn học Nga chung với Văn học Phương Tây, coi Văn học Nga là một bộ phận của Văn học Phương Tây, mà chỉ là giới hạn trong một cuốn giáo trình dùng cho Đại học từ xa mà thôi Dù sao tôi vẫn nghiêng về phía tán đồng với quan niệm của tập thể tác giả cuốn

“Văn học Âu-Mĩ thế kỉ XX”, không xếp Văn học Nga và văn học châu Âu

Tóm lại, với tất cả các lập luận vừa nêu ở trên và các bản khảo sát

cụ thể, dù có những băn khoăn thế này thế khác, chúng tôi vẫn thấy tách Văn học Nga thành bộ phận văn học riêng bên cạnh các bộ phận Văn học

và Bắc Mĩ” và theo quan niệm mở rộng “chính trị - xã hội”

III XÉT CÁC LUẬN VĂN THEO KHÁI NIỆM PHƯƠNG TÂY VỀ ĐỊA LÍ

Trước hết, chúng tôi khảo sát hệ thống luận văn Văn học Phương Tây ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội trong vòng mười lăm năm từ năm 2000 đến năm 2015 theo hướng định nghĩa Phương Tây là gồm Tây Âu và Bắc Mĩ, để xem hệ thống luận văn ấy có phù hợp hoàn toàn với khái niệm Phương Tây theo quan niệm ấy không Ở Tây Âu, chúng tôi chú ý đến các luận văn về Văn học Pháp, Văn học Anh và một số nền văn học khác thuộc Tây Âu Ở khu vực Bắc Mĩ là Văn học Mĩ

1 Văn học Pháp

Pháp là một nước lớn của Tây Âu; Văn học Pháp là nền văn học lớn ở Tây Âu Trong toàn bộ luận văn giai đoạn từ 2000 - 2015 ở khoa Ngữ Văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội, số lượng luận văn làm liên quan đến Văn học Pháp chiếm khối lượng lớn, gồm tất cả ba mươi lăm luận văn, chiếm khoảng 30%:

- Về thế kỉ XVII, có các luận văn làm về thơ ngụ ngôn La Fontaine, hài kịch của Molière

Tất cả đều đúng với tiêu chí “Tây Âu”

2 Văn học các nước Anh, Ireland, Scotland

Nhóm ba nước này có thể tạm gộp chung là văn học Anh, Đây cũng là một nền văn học lớn ở Tây Âu Số lượng luận văn liên quan không nhiều, chỉ khoảng mười luận văn chọn các tác gia Shakespeare, Shaw, Kipling, Maugham, Joyce, Thackeray, Dickens, Mitchell…

3 Văn học thuộc nhóm các nước Châu Âu khác

Nhiều nước khác cũng rõ ràng là thuộc Tây Âu như Hi Lạp, Đức, Đan Mạch, Tây Ban Nha, … song được các học viên Cao học lựa chọn ít hơn; họ làm về ngụ ngôn của Aesop (Hi Lạp), tiểu thuyết của Cervantes (Tây ban Nha), truyện của Andersen (Đan Mạch), tác phẩm của Gunter Grass (Đức), kịch của Bertolt Brecht (Đức)…

Các luận văn liên quan đến Văn học Pháp, Văn học Anh và văn học một số nước khác kể trên rõ ràng đều thuộc “Tây Âu”, tôi không có ý kiến gì

23

Đó đều là các nhà văn của hai thế kỉ XIX và XX, mà chủ yếu là thế kỉ XX Bộ phận luận văn làm về các tác gia này đều đúng với tiêu chí “Bắc Mĩ” Tôi không có ý kiến gì

5 Những băn khoăn

Tuy nhiên, nếu xét theo tiêu chí “Phương Tây” hiểu theo nghĩa gồm Tây Âu và Bắc Mĩ, thì không tránh khỏi có những băn khoăn liên quan đến một số luận văn viết về những nền văn học hình như không thuộc khu vực Tây Âu và Bắc Mĩ ấy

a Trước hết là nhóm luận văn chọn các nhà văn thuộc khu vực Nam Mĩ làm đề tài như Marquez và Borges

- Luận văn “Cái kì ảo trong truyện ngắn của Gabriel Garcia Marquez”, bảo vệ năm 2009; luận văn “Tính dục trong “Trăm năm cô đơn” của Gabriel Garcia Marquez” bảo vệ năm 2010 Gabriel José García Márquez (6 tháng

3 năm 1928 - 17 tháng 4 năm 2014) là một nhà văn người Colombia nổi tiếng Ông còn là nhà báo và một người hoạt động chính trị Nổi tiếng với các tiểu thuyết “Tình yêu thời thổ tả”, “Mùa thu của vị trưởng lão”, “Tướng quân giữa

mê hồn trận” và hơn cả là “Trăm năm cô đơn”, García Márquez là một đại diện tiêu biểu của nền Văn học Mĩ Latinh Tên tuổi của ông gắn liền với chủ nghĩa hiện thực huyền ảo García Márquez được trao Giải Nobel Văn học năm 1982 Đặc biệt, trong năm tài khóa 2015 - 2016, Ngân hàng Trung ương Colombia (BRC) phát hành tờ hiện kim mệnh giá 50.000 (COP), tương đương 17,43 USD có in hình ảnh nhà văn Gabriel José García Márquez Tờ hiện kim mới phát hành có gam màu tím sáng chủ đạo, với hai hình ảnh của Gabriel José García Márquez cùng xuất hiện trên một mặt đồng tiền, gồm chân dung bao trùm rìa bên phải; ở chính giữa là cảnh đứng thẳng cố giơ tay

hệ của mình Ông đã đoạt giải Jerusalem năm 1995, giải Hòa bình của ngành kinh doanh sách Đức năm 1996 và giải Nobel Văn học năm 2010 Nhưng rõ ràng nước Peru và Văn học Peru không thuộc khung Tây Âu - Bắc Mĩ

- Luận văn “Cái kì ảo trong truyện ngắn của Jorge Louis Borges bảo vệ năm 2008 cũng khiến tôi băn khoăn Jorge Francisco Isidoro Luis Borges (24 tháng 8 năm 1899 - 14 tháng 6 năm 1986) là một nhà văn, và dịch giả nổi tiếng người Argentina Ông được coi là cha đẻ của chủ nghĩa hiện thực huyền

ảo Mĩ La tinh Ông là người có kiến văn uyên bác trải từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây Các tác phẩm của ông, bao gồm truyện ngắn, tiểu luận, thơ, phê bình văn học và dịch thuật, không ngừng là nguồn cảm hứng to lớn đối với các nhà văn toàn thế giới… Ngay từ khi còn sống, Jorge Luis Borges đã được coi là một tác giả kinh điển của nền văn học thế kỉ XX Gần như cả đời ông

đã dồn mọi tâm lực vào sáng tác trong cảnh mù lòa, không vợ con Ông không chỉ gánh chịu mà còn biết cách biến cải số phận không dễ dàng và đơn giản của mình thành tư liệu sáng tác Sự tích tụ các hình ảnh và biểu tượng văn hóa là hệ lụy của quá trình đó, nguyên nhân dẫn tới hiện tượng này là cảm giác như thể mình là đại diện cuối cùng của một dòng tộc tuyệt tự, không bao

25

giờ được có những hậu duệ khác nữa Ông là một nhân cách lớn, một nhà văn lớn, điều đó không ai chối cãi Nhưng khi đã xác định “Phương Tây” là khu vực Tây Âu - Bắc Mĩ thì không thể đưa ông vào đây

b Trường hợp Coetzee cũng không khỏi gây tranh cãi John Maxwell Coetzee sinh ngày 9 tháng 2 năm 1940 tại Nam Phi, là anh cả trong gia đình hai anh em Mẹ ông dạy tiểu học Cha là luật sư tập sự nhưng chỉ làm cầm chừng, và trong những năm 1941 - 1945 phục vụ trong quân đội Nam Phi chiến đấu tại Bắc Phi và Ý Coetzee bắt đầu viết tiểu thuyết năm 1969 Tác phẩm đầu tiên “Dusklands”, xuất bản tại Nam Phi năm 1974 “In the Heart of the Country” (1977) đoạt giải văn chương Nam Phi, giải CNA, và xuất bản tại Anh và Mĩ “Waiting for the Barbarians” (1980) được quốc tế ngợi khen Danh tiếng của ông được khẳng định bởi cuốn “Life & Times of Michael K” (1983), đoạt giải Booker Tiếp đó là “Foe” (1986), “Age of Iron” (1990), “The Master of Petersburg” (1994) và “Disgrace” (1999) lại đoạt giải Booker một lần nữa Ông cũng đoạt giải Jerusalem năm 1987 Coetzee cũng viết hai tiểu thuyết hồi ký, “Boyhood” (1997) và “Youth” (2002) “The Lives of Animals” (1999) là một tập thuyết trình tiểu thuyết hóa, sau đó cho in chung vào “Elizabeth Costello” (2003) “White Writing” (1988) là một bộ tiểu luận

về văn chương và văn hóa Nam Mĩ “Doubling the Point” (1992) gồm những bài tiểu luận và phỏng vấn với David Attwell “Giving Offense” (1996) là một nghiên cứu về kiểm duyệt văn chương “Stranger Shores” (2001) là tập hợp những tiểu luận văn chương sau này Coetzee còn là một phiên dịch viên xuất sắc, từ tiếng Hà Lan và Afriican (tiếng Nam Phi) sang tiếng Anh Có ba luận văn Cao học chọn tác giả này là “Nhân vật dị biệt Michael K trong tiểu thuyết của Coetzee” bảo vệ năm 2008, “Nhân vật mảnh vỡ David Lurie trong

“Phương Tây” có khiên cưỡng chăng?

IV XÉT CÁC LUẬN VĂN THEO KHÁI NIỆM “PHƯƠNG TÂY” VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI

Khái niệm "Phương Tây" dựa theo quan niệm chính trị - xã hội khá phức tạp chứ không dễ phân biệt một cách rạch ròi như dựa theo quan niệm

về địa lí Việc phân chia các nước thuộc Phương Đông hay Phương Tây theo quan niệm này phụ thuộc vào yếu tố lịch sử Hầu hết các luận văn làm về Văn học Pháp, Anh, Mĩ, Tây Ban Nha… đều phù hợp với tiêu chí này Tuy nhiên

có một số trường hợp vẫn không tránh khỏi gây băn khoăn

a Franz Kafka (1883 - 1924) là trường hợp nổi bật Trong mười lăm năm vừa qua, có hai luận văn chọn Kafka làm đề tài nghiên cứu: “Huyền thoại trong tác phẩm của Franz Kafka” bảo vệ năm 2002, “Nghệ thuật biểu hiện cái phi lí trong tác phẩm Franz Kafka” bảo vệ năm 2007 Kafka là một

27

nhà văn lớn viết truyện ngắn và tiểu thuyết bằng tiếng Đức, được giới phê bình xem như một trong những tác giả có ảnh hưởng nhất thế kỉ XX, được phương Tây phát hiện đầu tiên vào khoảng giữa thế kỉ XX, vì tư tưởng của ông gần với tư tưởng các nhà hiện đại chủ nghĩa và nhất là chủ nghĩa hiện sinh ở Phương Tây Chủ đề các tác phẩm của ông là sự ghẻ lạnh giữa người với người trong một thế giới phi lí, luôn đau đáu về vấn đề “thân phận con người” trong một thế giới “vô thường”, “phi lí” của xã hội hiện đại Nhưng ông là một nhà văn Tiệp Khắc được phát hiện và đề cao vào thời kì nước Tiệp đang thuộc khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu Như vậy có phải là mâu thuẫn không?

Cùng với Franz Kafka là nhà văn Tiệp nữa là Milan Kundera, sinh năm

1829, tại Tiệp Khắc, mãi đến năm 1981 mới nhập quốc tịch Pháp, cũng được chọn làm luận văn Cao học với đề tài “Nghệ thuật tiểu thuyết Milan Kundera qua cách kể” bảo vệ năm 2009

b Trường hợp các luận văn chọn Văn học Đức làm đề tài cũng không tránh khỏi éo le Sau Đại chiến II, hai nước Đức được thành lập: Cộng hòa Liên bang Đức và Cộng hòa dân chủ Đức, thủ đô Berlin cũng chia thành Đông Berlin và Tây Berlin Năm 2004 có luận văn “Xung đột trong kịch tự sự của Bertolt Brecht” trong khi Bertolt Brecht là một tác giả được sinh ra tại Augsburg, thuộc khu vực Đông Đức nhưng vẫn xếp vào hệ thống luận văn Phương Tây!

c Một rắc rối nữa là sau thời kì chiến tranh lạnh, Liên bang Xô viết và khối các nước xã hội chủ nghĩa tan rã, các nước Tiệp Khắc, Hungary, Ba Lan, Rumania … lần lượt gia nhập Liên minh Châu Âu EU và khối NATO Điểm lại các luận văn từ năm 2000 đến năm 2015, không có ai làm về đề tài liên

28

quan đến văn học các nước Hungary, Rumania… vì các nước ấy nửa sau thế

kỉ XX thuộc khối các nước XHCN

Qua cuốn sách rất hay “Văn học Rumania giản lược” của PGS TS Lê Nguyên Cẩn do nhà xuất bản ĐHSP Hà Nội phát hành năm 2011, tôi được biết đến các tác giả tiêu biểu của văn học Rumania thế kỉ XIX như Mihai Eminescu với kiệt tác “Sao Hôm” (Luceafărul), Ion Creangă với các truyện kể đẫm sắc thái dân gian, Ion Luca Caragiale với vở kịch “Một đêm giông tố” (O noapte furtunoasă)… và các đại diện ở thế kỉ XX như Liviu Rebreanu với “Khởi nghĩa” (R¨scoal¨), Mihai Sadoveanu với “Quán trọ Ancuţa” (Hanul Ancuţei), Zaharia Stancu với “Những người chân đất” (Desculţ), Eugen Barbu với “Gã hoàng thân” (Princepele),… và các đại diện thơ ca như Lucian Blaga, Ana Blandiana, Tudor Arghezi, Geo Bogza, Stefan Augustin Donnaş, Marin Sorescu, Nichita Stănescu; George Bacovia, Ion Minulescu, George Topîrceanu Các đại diện nghệ thuật sân khấu như Victor Eftimiu, Aurel Baranga, Tudor Musatescu; về phê bình văn học: George Călinescu… Nếu có

ai đã làm luận văn về các tác gia ấy thì nay có xếp vào Văn học Phương Tây không?

d Ngay cả Châu Á, Châu Úc cũng được gộp lại thành Văn học Phương Tây, có lẽ là xét theo tiêu chí chính trị - xã hội Năm 2011, có luận văn Cao học làm về văn học Nhật Bản được xếp vào đây với đề tài “Nhân vật ông già trong tiểu thuyết của Yasunari Kawabata” Tuy chưa có luận văn nào làm về tác giả cũng như tác phẩm ở Châu Úc, nhưng có tới chín luận văn ghi ngoài bìa là “Văn học Tây Âu - Bắc Mĩ, Châu Úc”, đó là “Thế giới nhân vật vùng Klondike của Jack London (2003), “Tính chất melodrama trong tiểu thuyết Oliver Twist của Charles Dickens” (2004), “Cái fantastic trong truyện ngắn Edgar Allan Poe” (2004), “Nhịp điệu thời gian trong tác phẩm Bà Bovary”

29

(2004), “Cái grotesque trong tiểu thuyết Don Quijote của Cervantes” (2004),

“Cái xa lạ trong Sa đọa (La Chute) của Albert Camus” (2004), “Hình thức tiểu thuyết phiêu lưu trong truyện của Mark Twain” (2005), “Hình thức trò chuyện trong Ngôi nhà nẫu ruột của George Bernard Shaw” (2006) và “Xung đột trong kịch tự sự của B Brecht” (2006)

Xét về mặt nào đó, dường như giai đoạn này cách phân chia áp dụng trong hệ thống luận văn vẫn chưa rành mạch rõ ràng, vẫn có sự lộn xộn giữa cách gọi tên cũng như cách xác định ranh giới

TIỂU KẾT Qua Chương Một, xem xét CÁC LUẬN VĂN VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI “từ góc độ khái niệm Phương Tây” chúng tôi đã lần lượt triển khai các khía cạnh “Về khái niệm Phương Tây” (mục I), “Văn học Nga và Văn học Phương Tây” (mục II), “Xét các luận văn theo khái niệm Phương Tây về địa lí” (mục III) và “Xét các luận văn theo khái niệm Phương Tây về chính trị - xã hội” (mục IV)

Chúng tôi thấy việc phân chia ba bộ phận Văn học Phương Tây bên cạnh Văn học Nga và Văn học Châu Á như hiện nay coi như hợp lí, dù có ý kiến băn khoăn dường như muốn nhập bộ phận Văn học Nga vào Văn học Phương Tây nói chung

Tuy nhiên, riêng mảng Văn học Phương Tây, xét đến những vướng mắc liên quan đến thuật ngữ “Phương Tây” khi vận dụng vào những trường hợp luận văn cụ thể, tôi nghĩ rằng giá như bên bộ phận Văn học Châu Á và Văn học Nga, riêng bộ phận Văn học Phương Tây nên chia thành các mảng theo châu lục Văn học Châu Âu (gồm cả Tây Âu, Đông Âu), Văn học Châu

30

Mĩ (gồm cả Bắc Mĩ, Nam Mĩ, Trung Mĩ), Văn học Châu Phi và Văn học Châu Úc) thì hợp lí hơn và tránh được những lúng túng Tôi mạnh dạn nghĩ như vậy, song đó là vấn đề ngoài tầm suy nghĩ của tôi, của luận văn này chỉ là một luận văn Cao học

Để tiếp tục đề tài TIẾP NHẬN VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY QUA CÁC LUẬN VĂN THẠC SĨ Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 2000 - 2015, tôi xin chuyển sang Chương Hai, xem xét vấn đề “Từ ngôn ngữ gốc của tác phẩm”

31

CHƯƠNG HAI

XEM XÉT TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ GỐC CỦA TÁC PHẨM

Sau khi kết thúc Chương Một, nhìn nhận các luận văn Văn học Phương Tây ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội giai đoạn 2000 - 2015 từ góc độ thuật ngữ Phương Tây chúng tôi đã học tập được nhiều, đồng thời nhìn nhận ra một

số vấn đề về sự phức tạp của khái niệm Phương Tây và mối quan hệ giữa Văn học Nga - Phương Tây cũng như đề xuất các biện pháp mà bản thân tôi cho là phù hợp để giải quyết vấn đề đó, bây giờ chúng tôi chuyển sang nhìn nhận CÁC LUẬN VĂN VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ở góc độ khác, đó là từ ngôn ngữ gốc của tác phẩm Đây là một khía cạnh vấn đề cũng khá phức tạp, liên quan đến khả năng nắm bắt ngoại ngữ của học viên, đến chất lượng các tác phẩm dịch từ văn học nước ngoài, đến xu thế chuyển dịch làm luận văn Văn học Phương Tây sang khu vực Văn học Anh - Mĩ v.v…

Trước hết, nhìn vào đề tài khoảng gần một trăm luận văn Văn học Phương Tây trong mười lăm năm qua, cùng với những bản tóm tắt luận văn

có trong tay, tôi thử phác qua bức tranh tổng thể

I NGHIÊN CỨU TRÊN NGUYÊN BẢN HAY BẢN DỊCH

Văn học Phương Tây liên quan đến nhiều nước với nhiều ngôn ngữ khác nhau như các thứ tiếng Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Đức, Tiệp, Đan Mạch v.v… Có những ngôn ngữ khá quen thuộc với học viên như tiếng Anh, tiếng

1 Luận văn lên quan đến nhóm các ngôn ngữ khác

a/ Bộ phận luận văn liên quan đến các ngôn ngữ khác, trừ tiếng Pháp và tiếng Anh), đó là: tiếng Tiệp Khắc (Franz Kafka), tiếng Đức (Bertolt Brecht , Gunter Grass), tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha (Cervantes nhà văn Tây Ban Nha, Marquez nhà văn Colombia, Borges nhà văn Argentina, Llosa nhà văn Peru), Đan Mạch (Andersen), Nam Phi (Coetzee), Hi Lạp (Aesop), Thổ Nhĩ Kì (Orhan Pamuk), Ba Lan (I Singer) Tất cả mười một nước, với chín ngôn ngữ, vì các nước Colombia, Argentina, Peru đều sử dụng tiếng Tây Ban Nha của nhà văn Cervantes hoặc tiếng Bồ Đào Nha

Trong số các luận văn kể trên, liên quan đến văn học Đan Mạch và văn học Nam Phi có số lượng luận văn tập trung nhiều nhất, mỗi nền văn học có

ba luận văn: Văn học Đan Mạch có ba luận văn làm về cùng một tác giả đó là: “Đặc điểm cốt truyện trong truyện Andersen”, bảo vệ năm 2011, “Dấu ấn ngụ ngôn trong truyện Andersen” bảo vệ năm 2008 và “Thế giới nhân vật trong truyện Andersen” bảo vệ năm 2006 Văn học Nam Phi có ba luận văn cùng làm về một tác giả J.M Coetzee, đó là: “Nhân vật mảnh vỡ David Lurie

33

trong “Ruồng bỏ” của J.M Coetzee” bảo vệ năm 2012, “Trần thuật hậu hiện đại trong “Ruồng bỏ” của J M Coetzee” bảo vệ năm 2010 và “Nhân vật dị biệt Michael K trong tiểu thuyết của J M Coetzee” bảo vệ năm 2008

Đức, Colombia, Tiệp Khắc, Thổ Nhĩ Kì là bốn nước có hai đề tài luận văn nghiên cứu Nước Đức có hai luận văn làm về hai tác giả khác nhau, đó là: “Huyền ảo trong Cái trống thiếc của Gunter Grass” bảo vệ năm 2009 và

“Xung đột trong kịch tự sự của Bertolt Brecht” bảo vệ năm 2004 Colombia

có hai luận văn tập trung vào một tác giả: “Tính dục trong Trăm năm cô đơn của Gabriel Garcia Marquez” bảo vệ năm 2010 và “Cái kì ảo trong truyện ngắn của Gabriel Garcia Marquez” bảo vệ năm 2009 Tiệp Khắc có hai luận văn cũng tập trung vào một tác giả, đó là “Huyền thoại trong tác phẩm của Franz Kafka” bảo vệ năm 2002 và “Nghệ thuật biểu hiện Cái phi lí trong tác phẩm Franz Kafka” bảo vệ năm 2007 Thổ Nhĩ Kì với hai luận văn cùng bảo

vệ năm 2009 và cùng tập trung vào tác giả Orhan Pamuk, tuy đi vào hai tác phẩm khác nhau, đó là “Nghệ thuật kể chuyện trong tiểu thuyết Tên tôi là Đỏ của Orhan Pamuk” và “Biểu tượng tuyết trong Tuyết của Orhan Pamuk”

Các nước Tây Ban Nha, Ba Lan, Hi Lạp, Peru và Argentina chỉ có một

đề tài luận văn nghiên cứu, lần lượt theo các năm đó là: “Hỗn độn trong Trò chuyện trong quán La Catedral của Mario Vargas Llosa” của Peru bảo vệ

2012, “Đặc điểm truyện ngụ ngôn Aesop” của Hi Lạp bảo vệ năm 2008, “Cái

kì ảo trong truyện ngắn của Jorge Louis Borges” của Argentina bảo vệ năm

2008, “Nghệ thuật truyện ngắn Isaac Bashevis Singer” của Ba Lan bảo vệ năm 2007 và “Cái Grotesque trong tiểu thuyết Don Quijote của Cervantes” của Tây Ban Nha bảo vệ năm 2004

Đặc biệt tuy là chuyên ngành Văn học Phương Tây nhưng trong bảng khảo sát chúng tôi thấy, Nhật Bản có đến hai đề tài luận văn được nghiên cứu,

34

trong đó một luận văn nghiên cứu trong tương quan so sánh với một tác phẩm của Văn học Phương Tây “Hình tượng ông già trong Ông già và biển cả của Hemingway và Người đẹp ngủ mê của Kawabata” bảo vệ năm 2013; và một luận văn làm riêng về văn học Nhật Bản, đó là “Nhân vật ông già trong tiểu thuyết của Yasunari Kawabata” bảo vệ năm 2011

b/ Như vậy là có tới hai mươi mốt luận văn liên quan đến mười hai nước và mười ngôn ngữ khác nhau Tôi có bảng tổng hợp sau đây:

+ Ở Việt Nam đây là những ngôn ngữ hiếm, không phải nhóm ngôn ngữ phổ biến, chưa mấy ai biết Trong nhà trường và trong giới các nhà nghiên cứu quen thuộc có lẽ hầu không ai biết

+ Không những thế chúng tôi lại thấy các tác phẩm thuộc những ngôn ngữ này khi nghiên cứu làm luận văn đều dựa vào bản dịch tiếng Việt mà các bản dịch ấy lại không phải dịch từ ngôn ngữ gốc, mà chủ yếu dịch qua các bản dịch trung gian tiếng Anh, tiếng Pháp

35

Bây giờ tôi chuyển sang bộ phận luận văn liên quan đến Văn học Pháp

và văn học Anh Mĩ

2 Luận văn liên quan đến Văn học Pháp

Đối với bộ phận luận văn này, vấn đề xác định các học viên nghiên cứu trên nguyên bản hay trên bản dịch trở nên khó khăn hơn Có lẽ phải đề ra tiêu chí xác định

a Tiêu chí

+ Có thể căn cứ vào mục Tài liệu tham khảo xem có ghi nguyên bản tiếng Pháp hay tài liệu tham khảo bằng tiếng Pháp hay không để xác định, nhưng rất tiếc các bản Tóm tắt luận văn hầu như không ghi Tài liệu tham khảo

+ Căn cứ vào phần Lịch sử vấn đề cũng có thể xác định được, vì ở mục này các học viên ít nhiều có nhắc đến tài liệu tham khảo

+ Tên tác phẩm, tên nhân vật trong tác phẩm cũng là một trong những tiêu chí để chúng tôi phân loại các luận văn làm theo nguyên bản hay bản dịch Theo đó, những luận văn có tên tác phẩm, tên nhân vật trong tác phẩm

để dưới dạng phiên âm thì những luận văn đó chủ yếu làm theo bản dịch, còn lại những luận văn để tên tác phẩm và tên nhân vật trong tác phẩm theo nguyên ngữ, có nghĩa là luận văn đó có tham khảo nguyên bản của tác phẩm

b Trong mười lăm năm từ năm 2000 đến năm 2015, có ba mươi bảy luận văn liên quan đến Văn học Pháp Căn cứ vào các tiêu chuẩn vừa nêu trên, tôi phân ra ba loại, loại biết tiếng Pháp nghiên cứu theo nguyên ngữ, loại nghiên cứu theo bản dịch có tham khảo nguyên bản và loại nghiên cứu hoàn toàn dựa theo bản dịch tiếng Việt