Nghiên cứu hiệu quả điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt bằng kỹ thuật laser phóng bên (FULL TEXT)

ĐẶT VẤN ĐỀ Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (TSLTTTL), là một bệnh thường gặp ở nam giới cao tuổi. Bệnh ngày càng được quan tâm do tuổi thọ ngày càng tăng cao, tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo tuổi đạt tới 86% ở lứa tuổi 8190[1],[2]. Ở Việt nam theo điều tra dịch tễ của Trần Đức Thọ và cộng sự tiến hành trên 3 vùng Bắc, Trung, Nam năm 2001, cho thấy tỷ lệ mắc bệnh là 63,8% ở nam giới trên 50 tuổi tỷ lệ bệnh tăng theo nhóm tuổi cao[3]. Theo báo cáo của Vũ Sơn và cộng sự năm 2010, tỷ lệ mắc TSLTTTL tại 10 xã ở Thái Bình 68,1% ở nam giới trên 50 tuổi[4]. TSLTTTL gây ra rối loạn tiểu tiện và các biến chứng ảnh hưởng tới chất lượng sống của bệnh nhân.Tại châu Âu và Mỹ, TSLTTTL là bệnh có số lượng phẫu thuật nhiều thứ hai ở nam giới lớn tuổi[1]. Hiện nay có nhiều phương pháp để điều trị các rối loạn tiểu tiện do TSLTTTL gây ra, trong đó phẫu thuật nội soi (trasurethral resection prostateTURP) được coi là điều trị ―tiêu chuẩn vàng‖ trong can thiệp ngoại khoa, giảm thiểu nhiều tai biến nguy hiểm; tuy nhiên vẫn có một số biến chứng, khó chịu cho bệnh nhân và một số bệnh nhân có nhiều bệnh mắc kèm có thể gây khó khăn cho quá trình can thiệp[1],[5],[6]. Nhằm tìm các phương pháp can thiệp có hiệu quả mà hạn chế được các biến chứng và khó chịu cho bệnh nhân các nhà khoa học đã cố gắng tìm các phương pháp can thiệp ít xâm lấn,tuy nhiên một số biện pháp cũng chỉ giải quyết tạm thời hoặc một phần tình trạng tắc nghẽn đường tiểu và có một số phương pháp thất bại ngay sau một thời gian nghiên cứu và cần thêm những kỹ thuật khác hiệu quả hơn, có thể thay thế cho phẫu thuật nội soi TURP[1],[6],[7]. Từ những năm 80 của thế kỷ 20 nhiều tác giả trên thế giới đã nghiên cứu áp dụng các thiết bị sử dụng tia laserđể điều trị TSLTTTL[1],[7],[8]. Các kỹ thuậtsử dụng năng lượng laser áp dụng trong điều trị TSLTTTL khác nhau về: nguồn phát tia, bước sóng, công suất phát tia laser, hoặc khác nhau về nguyên lý dẫn truyền tia laser đến vị trí can thiệp. Trong số những kỹ thuật laser được coi là thành công thì có kỹ thuật laser phóng bên gây bay hơi tổ chức tuyến tiền liệt với các nguồn phát tia laser và bước sóng khác nhau tạo hiệu ứng điều trị khác nhau; có loại bước sóng có khả năng gây bay hơi tổ chức rất tốt nhưng khả năng cầm máu kém như dải bước sóng trên 1385nm, có loại bước sóng có khả năng cầm máu rất tốt nhưng khả năng cắt đốt lại kém như dải bước sóng dưới 532nm[8],[9]. Câu hỏi đặt ra cho các nhà khoa học là với bước sóng nào thì có thểkết hợp tốt hai khả năng cầm máu và cắt đốt tổ chức; qua thực nghiệm các tác giả đã chứng minh được tại giải bước sóng xung quanh 980nm có thể đạt hai yêu cầu trên[9],[10]. Các nghiên cứu cho thấy kỹ thuật laser phóng bên gây bay hơi với nguồn phát diode và bước sóng 980nm có hiệu quả tốt trong điều trị TSLTTTL trên các mặt sau: là can thiệp ít xâm lấn, cầm máu rất tốt, cho kết quả tốt, hạn chế được nhiều tai biến và biến chứng nặng, giảm thiểu thời gian nằm viện, phù hợp cho những bệnh nhân cao tuổi có nhiều bệnh mắc kèm[11],[12],[13],[14],[15]. Với những ưu điểm đó, bệnh viện Lão khoa Trung ương quyết định lựa chọn kỹ thuật laser phóng bên diode 980nm gây bay hơi áp dụng cho điều trị bệnh TSLTTTL. Để có thể ứng dụng kỹ thuật này trong điều trị TSLTTTL tại Việt Nam, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu hiệu quả điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt bằng kỹ thuật laser phóng bên” với các mục tiêu sau: 1. Nhận xét đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh nhân tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt được điều trị bằng kỹ thuật laser phóng bên . 2. Đánh giá kết quả điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt bằng kỹ thuật laser phóng bên.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (TSLTTTL), là một bệnh thường gặp

ở nam giới cao tuổi Bệnh ngày càng được quan tâm do tuổi thọ ngày càng tăng cao, tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo tuổi đạt tới 86% ở lứa tuổi 81-90[1],[2] Ở Việt nam theo điều tra dịch tễ của Trần Đức Thọ và cộng sự tiến hành trên 3 vùng Bắc, Trung, Nam năm 2001, cho thấy tỷ lệ mắc bệnh là 63,8% ở nam giới trên 50 tuổi tỷ lệ bệnh tăng theo nhóm tuổi cao[3] Theo báo cáo của Vũ Sơn và cộng sự năm 2010, tỷ lệ mắc TSLTTTL tại 10 xã ở Thái Bình 68,1% ở nam giới trên 50 tuổi[4]

TSLTTTL gây ra rối loạn tiểu tiện và các biến chứng ảnh hưởng tới chất lượng sống của bệnh nhân.Tại châu Âu và Mỹ, TSLTTTL là bệnh có số lượng phẫu thuật nhiều thứ hai ở nam giới lớn tuổi[1]

Hiện nay có nhiều phương pháp để điều trị các rối loạn tiểu tiện do TSLTTTL gây ra, trong đó phẫu thuật nội soi (trasurethral resection prostate-TURP) được coi là điều trị ―tiêu chuẩn vàng‖ trong can thiệp ngoại khoa, giảm thiểu nhiều tai biến nguy hiểm; tuy nhiên vẫn có một số biến chứng, khó chịu cho bệnh nhân và một số bệnh nhân có nhiều bệnh mắc kèm có thể gây khó khăn cho quá trình can thiệp[1],[5],[6]

Nhằm tìm các phương pháp can thiệp có hiệu quả mà hạn chế được các biến chứng và khó chịu cho bệnh nhân các nhà khoa học đã cố gắng tìm các phương pháp can thiệp ít xâm lấn,tuy nhiên một số biện pháp cũng chỉ giải quyết tạm thời hoặc một phần tình trạng tắc nghẽn đường tiểu và có một số phương pháp thất bại ngay sau một thời gian nghiên cứu và cần thêm những

kỹ thuật khác hiệu quả hơn, có thể thay thế cho phẫu thuật nội soi TURP[1],[6],[7] Từ những năm 80 của thế kỷ 20 nhiều tác giả trên thế giới

đã nghiên cứu áp dụng các thiết bị sử dụng tia laserđể điều trị

2

TSLTTTL[1],[7],[8] Các kỹ thuậtsử dụng năng lượng laser áp dụng trong điều trị TSLTTTL khác nhau về: nguồn phát tia, bước sóng, công suất phát tia laser, hoặc khác nhau về nguyên lý dẫn truyền tia laser đến vị trí can thiệp Trong số những kỹ thuật laser được coi là thành công thì có kỹ thuật laser phóng bên gây bay hơi tổ chức tuyến tiền liệt với các nguồn phát tia laser và bước sóng khác nhau tạo hiệu ứng điều trị khác nhau; có loại bước sóng có khả năng gây bay hơi tổ chức rất tốt nhưng khả năng cầm máu kém như dải bước sóng trên 1385nm, có loại bước sóng có khả năng cầm máu rất tốt nhưng khả năng cắt đốt lại kém như dải bước sóng dưới 532nm[8],[9] Câu hỏi đặt ra cho các nhà khoa học là với bước sóng nào thì có thểkết hợp tốt hai khả năng cầm máu và cắt đốt tổ chức; qua thực nghiệm các tác giả đã chứng minh được tại giải bước sóng xung quanh 980nm có thể đạt hai yêu cầu trên[9],[10] Các nghiên cứu cho thấy kỹ thuật laser phóng bên gây bay hơi với nguồn phát diode và bước sóng 980nm có hiệu quả tốt trong điều trị TSLTTTL trên các mặt sau: là can thiệp ít xâm lấn, cầm máu rất tốt, cho kết quả tốt, hạn chế được nhiều tai biến và biến chứng nặng, giảm thiểu thời gian nằm viện, phù hợp cho những bệnh nhân cao tuổi có nhiều bệnh mắc kèm[11],[12],[13],[14],[15] Với những ưu điểm đó, bệnh viện Lão khoa Trung ương quyết định lựa chọn kỹ thuật laser phóng bên diode 980nm gây bay hơi áp dụng cho điều trị bệnh TSLTTTL Để có thể ứng dụng kỹ thuật này trong điều trị TSLTTTL tại Việt Nam, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề

tài: “Nghiên cứu hiệu quả điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt bằng

kỹ thuật laser phóng bên” với các mục tiêu sau:

1 Nhận xét đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh nhân tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt được điều trị bằng kỹ thuật laser phóng bên

2 Đánh giá kết quả điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt bằng kỹ thuật laser phóng bên

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Đại cương về bệnh tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt

1.1.1 Vài nét về giải phẫu tuyến tiền liệt

Ở người trưởng thành, tuyến tiền liệt (TTL) nặng khoảng 20g, có dạng hình tháp đảo ngược hay hình quả lê, đỉnh ở dưới và nền ở trên liên tục với cổ bàng quang Cao trung bình 30 mm, rộng 40 mm, dày 25mm Vị trí và hình thể ngoài: TTL nằm ngay sau dưới khớp mu; trên hoành chậu hông; trước bóng trực tràng; dưới bàng quang, ôm bọc quanh niệu đạo sau TTL được chia làm

3 thùy: thùy phải và thùy trái được ngăn cách nhau bởi một rãnh ở mặt sau, thùy thứ ba gọi là thùy giữa hoặc eo TTL nằm giữa niệu đạo và ống phóng tinh[16],[17]

Hình 1.1 Hình cắt đứng dọc giữa, thể hiện mối quan hệ TTL với các cấu trúc trong khung chậu(Nguồn: Frank H Netter (2012) Atlas giải phẫu người (Atlas of human anatomy), Nhà xuất

bản Y học, Hà nội,346.)[18]

1.1.1.1 Giải phẫu liên quan

4

-Mặt trước phẳng và dựng đứng, có các thớ cơ thắt vân dàn mỏng tỏa ra ở 2/3 dưới Đám rối tĩnh mạch Santorini nằm giữa mặt này và mặt sau khớp mu

-Mặt sau nghiêng, áp vào mặt trước trực tràng qua cân Denonvillier (cân tiền liệt phúc mạc) Mặt này được một rãnh giữa chạy dọc chia thành hai thùy bên

-Hai mặt bên lồi liên quan với ngách trước của hố ngồi trực tràng

-Nền áp với cổ bàng quang, chia làm 2 phần: phần trước hay phần niệu đạo bàng quang liên quan tới cổ bàng quang, có các thớ cơ dọc của bàng quang tỏa xuống Phần sau – phần sinh dục liên quan tới 2 túi tinh

-Đỉnh dạng tròn Tuyến được xuyên qua từ nền tới đỉnh bởi niệu đạo tuyến tiền liệt Mỗi đầu đoạn niệu đạo này được bao quanh bởi 1 cơ thắt: tại chỗ nối với cổ bàng quang-cơ thắt trơn; phần ở đỉnh TTL-cơ thắt vân[19],[20]

1.1.1.2 Giải phẫu cấu trúc bên trong:

McNeal chia TTL thành 4 vùng khác nhau có ý nghĩa riêng biệt nhau

về hình thái, chức năng, cũng như bệnh lý: vùng mô đệm sợi-cơ trước, vùng

ngoại vi, vùng trung tâm, vùng chuyển tiếp Mỗi vùng tiếp xúc với một phần

nhất định của niệu đạo tuyến tiền liệt, là mốc giải phẫu để xuất phát từ đó mà những vùng khác nhau có thể được xác định, mỗi vùng có cấu trúc và xu hướng mắc bệnh lý khác nhau Chìa khóa của cách chia này là vị trí niệu đạo gập góc 35°chia đoạn niệu đạo TTL thành hai nửa bằng nhau là đoạn gần và đoạn xa Ụ núi là một phần của đoạn niệu đạo xa và là chỗ phình ra tại vị trí niệu đạo gập góc

(1)Vùng mô đệm sợi-cơ trước:Mô đệm xơ-cơ trước là một lớp dày phủ

toàn bộ mặt trước của tuyến tiền liệt, gồm các thớ cơ trơn bao quanh niệu đạo gần chỗ thắt hẹp lại của bàng quang Chúng đan nhập với những thớ cơ

của cơ thắt trong và của lớp cơ bàng quang, nơi mà chúng bắt nguồn Mô đệm xơ-cơ chiếm tới một phần ba tổng khối lượng của tuyến tiền liệt nhưng

không chứa các mô tuyến

(2)Vùng ngoại vi:chiếm khoảng 70% thể tích của TTL bình thường, là

vùng TTL bao lấy vùng chuyển tiếp và vùng trung tâm tại phần đáy tuyến và phần TTL xung quanh đoạn niệu đạo xa Khoảng 70-75% carcinoma tuyến của TTL xảy ra ở vùng này và đây cũng là vị trí hay có tân sinh trong thượng

mô, ngoài ra viêm mạn tính TTL, tuyến teo đét cũng thường gặp tại đây, tăng sản lành tính ít gặp ở vùng này

(3)Vùng trung tâm: chiếm khoảng 25% thể tích TTL bình thường, có

dạng hình nón đảo ngược, ôm lấy hai ống dẫn tinh và trải dài từ đáy đến đỉnh của TTL tại vị trí ụ núi Các ống vùng trung tâm đổ vào chỗ lồi của ụ núi, gần với lỗ của ống phóng tinh Khi có tăng sản lành tính tại vùng này thường gây che lấp đường ra và cản trở lưu thông của niệu đạo Khoảng 10% carcinoma tuyến của TTL xảy ra tại vùng này

(4)Vùng chuyển tiếp:chiếm khoảng 5% thể tích tuyến tiền liệt bình

thường, nằm xung quanh đoạn niệu đạo gần, gồm hai thùy nhỏ nằm hai bên niệu đạo Các ống dẫn vùng chuyển tiếp đổ vào thành sau bên của niệu đạo, gần với góc niệu đạo Tăng sản TTL chủ yếu xảy ra ở vùng này, vì liên quan mật thiết với niệu đạo nên khi có tăng sản sẽ làm cho niệu đạo dài ra, dẹt lại

và cong dẫn đến cản trở lưu thông Carcinoma tuyến của TTL tại vùng này chiếm khoảng 15-20% Vì liên quan trực tiếp đến niệu đạo nên lý giải hiện tượng chèn ép niệu đạo trong bệnh TSLTTTL

(5)Vỏ bao TTL: không phải là vỏ bao thật, được hình thành do sự dày lên của mô đệm sợi- cơ của vùng ngoại vi Vỏ bao phủ hầu hết mặt sau bên của TTL Những nang tuyến tận cùng của vùng ngoại vi và vùng trung tâm có thể ra đến tận lớp vỏ bao này, trong khi những nang tuyến tận cùng của vùng

edition, Elsevier Saunders, Philadelphia, 58.)[19].

Hình 1.3 Động mạch cung cấp choTTL (TTL tăng sinh) (Nguồn: Frank H Netter (2012) Atlas giải phẫu người (Atlas of human anatomy), Nhà

xuất bản Y học, Hà nội, 383)[18]

Hình 1.4 Hệ thống tĩnh mạch tuyến tiền liệt và vùng chậu (Nguồn: Benjamin I Chung et al.(2012) Anatomy of the Lower Urinary Tract and Male Genitali Campbell Walsh Urology, tenth edition, Elsevier Saunders, Philadelphia, 46)[19]

1.1.2 Cơ chế bệnh sinh và dịch tễ học

Nguyên nhân gây bệnh cho tới nay chưa rõ ràng, người ta nhận thấy tuổi tác và rối loạn môi trường nội tiết ở người cao tuổi có vai trò quan trọng trong nguyên nhân gây bệnh Các nhà niệu khoa đều thống nhất là testosterone có vai trò quyết định trong cơ chế bệnh sinh của TSLTTTL Testosterone dưới tác dụng của enzyme 5 alpha-reductase chuyển thành dihydrotestosterone (DHT), DHT có tác dụng trực tiếp lên sự phát triển và tăng sinh tuyến tiền liệt Ngoài ra, sự thay đổi trong tỉ số giữa testosterone và estrogene ở người cao tuổi, testosterone trong máu giảm dần trong khi estrogene lại tăng lên, làm tăng tỉ lệ các thụ thể đối với androgene, cùng với các yếu tố tăng trưởng (Fibroblast Growth Factor) đóng vai trò quan trọng trong nguyên nhân bệnh sinh của TSLTTTL[23],[24],[25]

Bệnh TSLTTTL phát triển qua các giai đoạn: (1) giai đoạn tổn thương

trên vi thể(tương ứng với thuật ngữ: tăng sinh lành tính TTL-Benign prostatic hyperplasia-BPH: được chẩn đoán thông qua xét nghiệm giải phẫu bệnh lý

8

Đặc trưng về phương diện giải phẫu bệnh lý là sự tăng sinh lành tính của tế bào cơ, tổ chức liên kết và/hoặc tế bào tuyến); (2) giai đoạn tổn thương về đại

thể, các nhân bệnh phát triển to lên ở giai đoạn vi thể sang đại thể làm cho

tuyến tiền liệt to lên về thể tích (tương ứng với thuật ngữ:tuyến tiền liệt lớn lành tính-Benign prostatic enlargement- BPE: khi thể tích TTL >25ml); (3) giai đoạn TSLTTTL có triệu chứng lâm sàng (tương ứng với thuật ngữ: tắc nghẽn do tuyến tiền liệt lành tính -Benign prostatic obstruction-BPO: xảy ra bởi sự chèn ép niệu đạo do tăng sinh lành tính TTL hoặc do TTL lớn lành tính)[26]

TSLTTTL là nguyên nhân thường gặp nhất gây hội chứng đường niệu dưới Khi TTLtăng sản gây chèn ép niệu đạo và cổ bàng quang trong đó vùng chuyển tiếp tăng thể tích làm cho niệu đạo dài ra, dẹt lại và cong dẫn đến cản trở lưu thôngvà/hoặc vùng trung tâm tăng sản gây che lấp đường ra và cản trở lưu thông của niệu đạo (gây ra tắc nghẽn cơ học cản trở đường ra niệu đạo và

cổ bàng quang) TTL bao gồm nhiều sợi cơ trơn, collagen và mô tuyến Những sợi cơ trơn trong mô và trong bao tuyến tiền liệt và cổ bàng quang chịu sự điều khiển của hệ adrenergic và hệ cholinergic đặc biệt là alpha1 adrenergic Khi có sự thay đổi tỷ lệ giữa các sợi cơ trơn, collagen và mô tuyến

sẽ gây ra kích thích hệ thần kinh giao cảm adrenergic gây co thắt cơ dẫn đến gây tắc nghẽn động học cản trở đường ra niệu đạo và cổ bàng quang Chính tắc nghẽn đường ra bàng quang (bao gồm tắc nghẽn cơ học và/hoặc tắc nghẽn động học) đã làm cho co bóp của bàng quang không ổn định, dẫn đến phát triển quá sản, phì đại và lắng đọng collagen của bàng quang Giai đoạn muộn hơn dẫn đến tận cùng thần kinh ở cơ giảm, các sợi cơ bàng quang biến đổi thành các sợi tạo keo, thành bàng quang giãn mỏng mất trương lực, dẫn đến bàng quang mất đi phản xạ tống nước tiểu bình thường và giảm đi sự đàn hồi của mô bàng quang Các yếu tố cản trở đường ra niệu đạo và/hoặc suy giảm

co bóp của bàng quang sẽ gây nên các rối loạn tiểu tiện và các biến chứng[6],[27]

Các nghiên cứu về tần suất mắc bệnh tại Việt Nam tương tự như các báo cáo nước ngoài, cho thấy tỷ lệ bệnh TSLTTTL khoảng 60% nam giới trên 50 tuổi, tỷ lệ tăng dần theo tuổi đạt đỉnh 88% ở lứa tuổi trên 90 Trong đó tỷ lệ có triệu chứng rối loạn tiểu tiện từ vừa đến nặng có thể xảy

ra ở 13% đến 56% nam giới trên 70 tuổi[3],[28],[29]

1.1.3.Các biến chứng của tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt

TSLTTTL có thể gây một số biến chứng từ nhẹ đến nặng ảnh hưởng chất lượng sống: bí đái cấp, bí đái không hoàn toàn- mạn tính (nước tiểu tồn

dư >100ml), túi thừa bàng quang, sỏi bàng quang, đái ra máu, viêm tuyến tiền liệt cấp và mạn tính do vi khuẩn, viêm bàng quang, nhiễm khuẩn huyết, trào ngược nước tiểu bàng quang-niệu quản nặng hơn là suy thận do viêm bể thận-ngược dòng[30],[31]

1.1.4 Các thăm khám chẩn đoán thường dùng trong bệnh TSLTTTL

1.1.4.1 Điểm số triệu chứng

Thang điểm số triệu chứng tuyến tiền liệt (IPSS) với 7 câu hỏi được khuyến cáo sử dụng và trở thành một tiêu chuẩn quốc tế đã được chứng minh

là phản ánh chính xác toàn bộ các triệu chứng cơ năng rối loạn tiểu tiện của

bệnh nhân trong tháng trước Thang điểm này trở thành một thông số dùng để

theo dõi sự thay đổi của triệu chứng qua thời gian hoặc sau một can thiệp Đánh giá độ nặng của triệu chứng bằng thang điểm IPSS là một phần quan trọng của đánh giá ban đầu có giá trị rất lớn trong việc chỉ định điều trị, tiên đoán và theo dõi sự đáp ứng với điều trị

Đánh giá chất lượng sống (Qol) thực chất là câu hỏi thứ 8 của thang điểm IPSS, đánh giá sự ảnh hưởng của triệu chứng rối loạn tiểu tiện đến chất lượng

1.1.4.3 Kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA)

Kháng nguyên đặc hiệu của tuyến tiền liệt (PSA-prostatic speciffic antigen) là một protein mang tính kháng nguyên được các tế bào biểu mô chế tiết TTL tiết ra và được bài tiết vào các ống vi quản tuyến, sau đó phần lớn đổ vào tinh dịch qua ống dẫn tinh, phần nhỏ tiết vào huyết thanh và dịch bạch huyết PSA tăng trong ung thư TTL, tăng sinh lành tính TTL, viêm TTL, sau

các thủ thuật (soi bàng quang, đặt thông niệu đạo, xoa bóp TTL, sau sinh thiết TTL trong vòng 4 tuần, sau xuất tinh trong vòng 48h ) PSA giảm khoảng

50% khi dùng thuốc ức chế 5alpha- reductase với thời gian dùng liên tục trên

6 tháng[25],[33],[34]

Hiện còn nhiều tranh cãi về ngưỡng PSA huyết thanh trong việc xác định tăng sinh lành tính TTL hay ung thư TTL Xác định ngưỡng PSA huyết thanh để giảm tỷ lệ tử vong do ung thư đồng thời giảm được những trường hợp sinh thiết TTL không cần thiết là nhiệm vụ được đặt ra Wright và cộng

sự (2002) thấy ngưỡng PSA < 4ng/ml giúp phát hiện nhiều trường hợp ung thư hơn nhưng làm gia tăng các trường hợp sinh thiết không cần thiết Carter (1999) thấy rằng mức PSA=4ng/ml nên được sử dụng làm mốc để tầm soát ung thư TTL Ngoài ra PSA còn giúp theo dõi tiến triển của bệnh[35],[36],[37]

Chỉ số PSA của người Việt Nam thường cao hơn các nghiên cứu của thế giới, có thể do hay gặp hiện tượng nhiễm khuẩn Nên sử dụng: tỉ lệ PSA

tự do/PSA toàn phần với mốc < 0,2 và/hoặc tỷ trọng PSA (PSA/ thể tích TTL trên siêu âm đầu dò trực tràng) với mốc ≥ 0,15ng/ml/g và/hoặc tốc độ PSA

>0,75ng/ml/năm để chỉ định sinh thiết cho những đối tượng có PSA từ 10ng/ml mà không có tổn thương nghi ngờ trên thăm trực tràng và siêu âm đầu dò trực tràng.PSA nên được sử dụng cho nam giới có hội chứng đường tiểu dưới và tiên lượng sống trên 10 năm[29],[32],[38]

4-PSA huyết thanh ≤ 4ng/ml được coi là ―bình thường‖ Xét nghiệm 4-PSA không nên thực hiện sàng lọc nhưng chỉ định cho bệnh nhân nhập viện nghi

do tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt, và khi:

- PSA<4 ng/ml tiếp tục theo dõivà thử lại PSA mỗi 2 năm

- PSA 4-10ng/ml thì thử tỷ lệ PSA tự do/toàn phần:

+ Nếu tỷ lệ <20%: sinh thiết tuyến tiền liệt qua trực tràng, nếu kết quả sinh thiết loại trừ ung thư tuyến tiền liệt thì theo dõi PSA 1lần/năm

+ Nếu tỷ lệ PSA tự do/toàn phần ≥ 20% thì theo dõi 1lần/năm

- PSA >10ng/ml, chỉ định sinh thiết TTL qua trực tràng dưới hướng dẫn siêu âm[26],[39]

1.1.4.4 Siêu âm tuyến tiền liệt và đo thể tích nước tiểu tồn dư

Mục đích để đánh giá kích thước, hình dạng và quan sát mô TTL Các phương pháp hiện hay dùng: siêu âm TTL qua thành bụng, siêu âm TTL đầu

dò trực tràng Trong thực hành lâm sàng thì phương pháp siêu âm TTL bằng

12

đầu dò trực tràng là lý tưởng vì nhiều nghiên cứu cho thấy độ chính xác trong đánh giá thể tích và hình thể TTL, giá thành vừa phải và có thể tiến hành sinh thiết vùng nghi ngờ ung thư dưới hướng dẫn của siêu âm.Công thức tính thể tích TTL hiện nay được chấp nhận rộng rãi: thể tích TTL (cm3)= chiều dày x chiều rộng x chiều cao x 0,52; và 1 cm3thể tích tương đương 1gam tuyến Nhiều nghiên cứu lâm sàng chứng minh rằng kích thước tuyến tiền liệt được

đo bằng phương pháp siêu âm là một yếu tố tiên lượng kết quả điều trị và gợi

ý phương pháp điều trị Ngoài ra siêu âm giúp khảo sát toàn bộ hệ thống tiết niệu[6],[17],[22],[40]

Thể tích nước tiểu tồn dư (NTTD) trên siêu âm là phương pháp đơn giản, chính xác và không xâm lấn, tuy nhiên có sự biến thiên rất lớn giữa các lần đo trên cùng một bệnh nhân Các nghiên cứu nhận thấy những thể tích NTTD lớn (trên 200ml) chứng tỏ có sự rối loạn chức năng bàng quang và dự báo không đáp ứng thuận lợi với điều trị Hiện chưa có một ngưỡng cụ thể lượng NTTD cho quyết định điều trị Thể tích NTTD trên siêu âm <30ml được coi là bình thường[1],[26],[40]

1.1.4.5 Chụp cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ

Chụp cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ có giá trị cao trong xác định khối lượng TTL, đánh giá các bệnh lý kết hợp như ung thư bàng quang, biến chứng của bệnh TSLTTTL (giãn đài bể thận, giãn niệu quản, sỏi bàng quang) Cộng hưởng từ với máy từ lực cao còn có khả năng xác định khối bất thường trong tuyến khi mà vỏ bao tuyến vẫn còn nguyên vẹn và cho những hình ảnh theo không gian ba chiều,cùng với xét nghiệm PSA huyết thanh và thăm khám khác giúp định hướng sinh thiết đúng mục tiêu, đặc biệt các tổn thương nhỏ ở

vị trí khó làm tăng thêm khả năng tầm soát ung thư tuyến tiền liệt và định hướng cho chỉ định sinh thiết lặp lại Tuy nhiên chụp cộng hưởng từ và chụp

cắt lớp vi tínhcó giá thành đắt và không phải tuyến bệnh viện nào cũng được trang bị[5],[41],[42]

1.1.4.6 Khảo sát lưu lượng dòng tiểu và niệu động học

Đo lưu lượng dòng tiểu nên được tiến hành như một xét nghiệm thường quy ở phần lớn bệnh nhân bị TSLTTTL.Phương pháp này chỉ có giá trị chẩn đoán tắc nghẽn khi lượng nước tiểu mỗi lần đi được ≥ 150ml Thông số quan trọng nhất là lưu lượng đỉnh dòng tiểu (Qmax), nó gợi ý xác suất tắc nghẽn Lưu lượng đỉnh dòng tiểu >15ml/giây gợi ý chưa tắc nghẽn, giá trị từ 10-15ml/giây là tắc nghẽn trung bình, giá trị <10ml/s là tắc nghẽn nặng[5],[26],[40]

Đo lưu lượng đỉnh dòng tiểu không thể phân biệt giữa nguyên nhân do tắc nghẽn niệu đạo hay chức năng cơ chóp bàng quang yếu, vì chức năng cơ chóp bàng quang yếu cũng có thể gây giảm dòng niệu Cần có phương tiện khảo sát thêm các chỉ số áp xuất – lưu lượng và áp lực niệu đạo (niệu động học) Phương pháp đo áp xuất – lưu lượng cho biết áp suất cơ chóp bàng quang ở thời điểm lưu lượng cực đại (lưu lượng đỉnh dòng tiểu) Chỉ nên thực hiện ở những đối tượng nghi ngờ có một số bệnh lý bàng quang kèm theo[5],[26],[40]

1.1.4.7 Các xét nghiệm khác:

- Nồng độ ure và creatinin huyết thanh là xét nghiệm nên làm trong chẩn đoán TSLTTL để đánh giá chức năng thận, trong đó creatinin huyết thanh phản ánh khá chính xác tình trạng chức năng thận[5],[26]

- Xét nghiệm nước tiểu: phân tích nước tiểu nhằm xác định sơ bộ tình trạng nhiễm khuẩn tiết niệu (nitrite, bạch cầu niệu) là xét nghiệm nên làm trong chẩn đoán TSLTTTL Cấy nước tiểu thực hiện trong trường hợp cần xác định nhiễm khuẩn tiết niệu, định danh vi khuẩn và sự nhạy cảm của vi khuẩn với

kháng sinh Tiêu chuẩn nhiễm khuẩn tiết niệu gồm: (1) sự có mặt bạch cầu đa

- Nội soi niệu đạo và bàng quang: không phải là xét nghiệm thường quyđể chẩn đoán TSLTTTL vì có nguy cơ nhiễm khuẩn, chỉ thực hiện khi nghi ngờ

có bệnh lý khác kèm theo ở bàng quang và niệu đạo như: u bàng quang, hẹp niệu đạo hoặc xơ hẹp cổ bàng quang [1],[26]

1.1.5 Chẩn đoán tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt

1.1.5.1 Chẩn đoán xác định: dựa vào lâm sàng và cận lâm sàng:

- Có hội chứng rối loạn tiểu tiện: biểu hiện trong hai nhóm triệu chứng tắc nghẽn và kích thích đường tiểu, bao gồm các triệu chứng: đái gấp, đái nhiều lần cả ngày lẫn đêm, đái khó tia nước tiểu yếu, đái ngắt quãng, đái không hết bãi, đái rỉ, phải rặn gắng sức mới bắt đầu đi tiểu; các triệu chứng được lượng hóa bằng thang điểm triệu chứng rối loạn từ mức trung bình trở lên (thang điểm IPSS ≥ 8 điểm và điểm chất lượng sống QoL≥ 3 điểm)

- Thăm trực tràng: tuyến tuyến tiền liệt to hơn bình thường, rãnh giữa mờ hoặc mất rãnh giữa, mật độ chắc và đồng nhất, mặt nhẵn, ranh giới rõ; không

có dấu hiệu nghi ngờ các bệnh lý cấp tính và ác tính khác của tuyến tiền liệt

- Đo niệu dòng đồ trong đó thông số lưu lượng đỉnh dòng tiểu (Qmax) có biểu hiện tắc nghẽn đường tiểu ( <15ml/s)

- Siêu âm: thể tích tuyến tiền liệt ≥ 25cm3 và không có hình ảnh nghi ngờ tổn thương cấp tính và ác tính

- Xét nghiệm định lượng nồng độ PSA máu ≤ 4ng/ml Khi PSA 4-10ng/ml, tỷ

lệ PSA tự do/toàn phần ≥ 20%

- Các trường hợp có chỉ định sinh thiết TTL cho kết quả mô bệnh học tăng

sinh lành tính TTL Chỉ định sinh thiết TTL bao gồm:thăm trực tràng có nhân cứng nghi ngờ ung thư TTL kèm theo hình ảnh bất thường trên siêu âm đầu

dò trực tràng hay cộng hưởng từ, hoặc PSA >10ng/ml, hoặc khi PSA 10ng/ml mà tỷ lệ PSA tự do/PSA toàn phần <20% và/hoặc tỷ trọng PSA ≥ 0,15ng/ml/g và/hoặc tốc độ PSA >0,75ng/ml/năm[26],[42],[44]

4-1.1.5.2 Chẩn đoán giai đoạn bệnh

- Giai đoạn 1: chưa có tổn thương thực thể, bàng quang còn bù, sự tăng sinh TTL đè ép niệu đạo tuyến tiền liệt và lồi vào lòng bàng quang gây kích thích

cơ bàng quang Bệnh nhân khi buồn tiểu có cảm giác muốn đi ngay không thể nhịn được, đái nhiều lần cả ngày lẫn đêm, nước tiểu tồn dư sau đái ≤ 50ml, bắt đầu điều trị bảo tồn bằng thuốc nội khoa và điểu chỉnh lối sống; có thể bảo tồn nhiều năm mà không cần điều trị can thiệp ngoại khoa

- Giai đoạn 2: đã có những tổn thương thực thể như bàng quang bắt đầu giãn, nước tiểu tồn dư tăng lên>100ml, các triệu chứng rối loạn tiểu tiện nặng lên ảnh hưởng đến chất lượng sống của bệnh nhân (đái khó, đái nhiều lần ở mức

độ tăng dần về đêm ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe do rối loạn giấc ngủ và sinh hoạt), sự tồn dư nước tiểu làm cho có thể xuất hiện các biến chứng nhiễm khuẩn tiết niệu (sốt, đái đục, đái ra máu) Giai đoạn này thường xuất hiện bí đái nhiều lần, làm cho bệnh nhân lo âu; có những biểu hiện ban đầu của của

1.1.5.3 Chẩn đoán biến chứng:nếu không được theo dõi và điều trị hợp lý có

thể có một số biến chứng từ nhẹ đến nặng như:

- Bí đái hoàn toàn, bí đái cấp: bệnh nhân đau quặn bụng dưới, cầu bàng quang căng to, có cảm giác buồn đi tiểu nhưng không đi tiểu được, huyết áp tăng vọt

- Bí đái không hoàn toàn: bệnh nhân vẫn còn đi tiểu được, nhưng lượng nước tiểu tồn dư >100ml, thường đo nước tiểu tồn dư bằng siêu âm

- Túi thừa bàng quang: phát hiện được trên siêu âm, chụp niệu đồ tĩnh mạch, chụp cắt lớp vi tính, cộng hưởng từ

- Sỏi bàng quang: phát hiện được trên siêu âm, chụp Xquang hệ tiết niệu, chụp niệu đồ tĩnh mạch, chụp cắt lớp vi tính, cộng hưởng từ

- Đái ra máu, đái ra mủ

- Nhiễm khuẩn tiết niệu: có mặt bạch cầu thoái hóa trong nước tiểu và/ hoặc

số lượng vi khuẩn ≥ 105/ml nước tiểu

- Nhiễm khuẩn huyết: cấy máu có vi khuẩn

- Giãn niệu quản do tắc nghẽn đường niệu dưới: phát hiện được trên siêu âm, chụp niệu đồ tĩnh mạch, chụp cắt lớp vi tính, cộng hưởng từ

- Suy thận do tắc nghẽn đường tiểu dưới với các biểu hiện toàn thân của suy thận và xét nghiệm đánh giá chức năng thận[5],[6]

1.2 Các phương pháp điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt

Có nhiều phương pháp điều trị (ĐT) tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt

khác nhau, có thể tạm chia ra 3 nhóm: (1)“theo dõi-chờ đợi”;(2) điều trị nội khoa;trong đó„theo dõi và chờ đợi‟ và điều trị nội khoa là biện pháp tạm thời giúp cải thiện triệu chứng và kéo dài thời gian cần phải can thiệp ngoại khoa; (3)điều trị can thiệp ngoại khoa[26],[45]

1.2.1.Theo dõi - chờ đợi

Chỉ định: cho những bệnh nhân có triệu chứng đường tiểu dưới nhẹ và vừa, chưa có tình trạng tắc nghẽn nặng, bệnh nhân chưa có những than phiền

về các triệu chứng trên Các thông số trên xét nghiệm cận lâm sàng còn ở mức

độ bình thường hoặc mức rối loạn nhẹ

1.2.2.Điều trị nội khoa

Chỉ định: cho những bệnh nhân có rối loạn tiểu tiện mức trung bình trở lên và không có chỉ định tuyệt đối phải can thiệp ngoại khoa

1.2.2.1 Thuốc ức chế men 5-alpha-reductase

Thuốc làm giảm nồng độ Dihydrotestosterone từ đó giúp làm giảm thể tích TTL từ 17-28% và cải thiện điểm số triệu chứng từ 28-32%, giảm tỷ lệ bí đái cấp khoảng 70%, Qmax cải thiện tăng lên 2,2-2,4%ml/s, giảm nhu cầu phải phẫu thuật khoảng 70% Thuốc phù hợp với các bệnh nhân có có thể tích TTL ≥ 40ml, hiệu quả thuốc đến chậm và thời giandùng thuốc phải > 6 tháng[46],[47],[48]

1.2.2.2 Thuốc chẹn alpha1 adrenergic

Nguyên lý: làm thư giãn cơ trơn trong tuyến tiền liệt và cổ bàng quang, giúp giảm thành phần động học của sự tắc nghẽn, cải thiện triệu chứng, thuốc không có tác dụng làm nhỏ tuyến[32],[49],[50]

18

1.2.2.3 Các nhóm thuốc khác:

a Thuốc kháng muscarinic: Ức chế thụ thể M3 cholinergic trên bề mặt tế

bào cơ bức niệu bàng quang Giúp giảm triệu chứng kích thích đường tiểu, không có tác dụng cải thiện triệu chứng tắc nghẽn, có thể cònlàm nặng thêm tình trạng tắc nghẽn[29],[49],[51]

b Các thuốc nhóm Phosphodiesterase Inhibitors: Làm tăng nồng độ và kéo

dài thời gian hoạt động của cGMP, làm giảm trương lực của cơ trơn bức niệu

bàng quang, tuyến tiền liệt, niệu đạo[32],[49]

c Các thuốc thảo mộc: Cơ chế tác động không rõ ràng, không được Hiệp hội

thuốc và thực phẩm Mỹ (FDA) công nhận[29],[41]

1.2.3 Điều trị can thiệp ngoại khoa

1.2.3.1 Chỉ định:

- TSLTTTL giai đoạn 1 mà bí đái không khắc phục được, rối loạn tiểu tiện mức trung bình đến nặng ảnh hưởng đến sinh hoạt và công tác của người bệnh, một số bệnh nhân không có điều kiện theo dõi và điều trị nội khoa

- TSLTTTL giai đoạn 2,3

- TSLTTTL có chỉ định can thiệp ngoại khoa:

+ Bệnh nhân có biến chứng của tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt: đái máu tái diễn; nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát; bí đái tái phát sau rút thông niệu đạo; ứ nước thận – niệu quản và suy thận do TSLTTL gây nên Các biến chứng này đã được điều trị tạm ổn định

+ Điều trị nội khoa không hiệu quả, bệnh nhân không có điều kiện điều trị nội khoa, rối loạn tiểu tiện ảnh hưởng đến sức khỏe và công tác

+ Bệnh nhân mắc một số bệnh toàn thân như: hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nặng, suy tim, thoát vị bẹn đã điều trị tạm ổn định.Cần điều trị dự phòng các biến chứng và nguy cơ tai biến do tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt gây ra mặc dù nước tiểu tồn dư <100ml[5],[26]

1.2.3.2 Mổ mở

Ra đời từ rất lâu, hiện nay có 2 phương pháp thường dùng để mổ bóc tuyến tiền liệt qua bàng quang và đường sau xương mu: kỹ thuật Harris – Hryntschack và Millin Hiện nay mổ mở ít được chỉ định vì có nhiều tai biến, biến chứng, bệnh nhân có vết mổ trên thành bụng và khả năng hồi phục sau

mổ chậm hơn so với phẫu thuật cắt nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo TURP Thường áp dụng cho các trường hợp thể tích tuyến tiền liệt quá to (>80g) và/hoặc có kèm theo: túi thừa bàng quang cần cắt bỏ, sỏi bàng quang không thể tán qua nội soi, thất bại trong khi phẫu thuật cắt nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo, hoặc cơ sở y tế không có điều kiện để triển khai các kỹ thuật ít xâm lấn hơn[51],[52]

1.2.3.3 Phẫu thuật cắt nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo (TURP)

Hiện nay TURP vẫn là phương pháp chiếm ưu thế trong phẫu thuật tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt so với mổ mở do đạt hiệu quả cao, có nhiều

ưu điểm TURP ít gây tai biến, biến chứng hơn so với mổ mở Sau TURP các triệu chứng rối loạn tiểu tiện (cảm giác chủ quan của người bệnh hay các xét nghiệm khách quan như tốc độ dòng tiểu) cải thiện rõ rệt Do đó, TURP ngày nay vẫn được coi ―tiêu chuẩn vàng‖ trong điều trị ngoại khoa của bệnh TSLTTTL với thể tích tuyến ≤ 80g [29],[51] Có rất nhiều nghiên cứu về kỹ thuật TURP và các biến thể của TURP:

a Trong nước:Gần đây có rất nhiều nghiên cứutuy các nghiên cứu không

đồng nhất về số lượng bệnh nhân, thời gian theo dõi, hiệu quả điều trị, tóm tắt trong bảng 1.1

N.C Bình (2010)[54]

T.T Phong (2010)[55]

V Sơn (2011)[56]

(*)

T.V Hinh (2012)[57]

(**)

Đ.T Dũng (2013)[58]

được Không đề cập Không đề cập Không đề cập 49,7 cm

3 30,19 cm3 31-40 cm3 Rút thông tiểu

(ngày) Không đề cập Nằm viện 7,27

ngày

Lưu ống thông 2,9 ngày

Không đề cập 4,52 ngày 4 ngày

Theo dõi Ngay sau mổ-

đến khi ra viện 3 tháng 6 tháng 18 tháng Khi ra viện

Không đề cập Cải thiện IPSS Không đề cập Sau 1 tháng 83%

cho kết quả tốt, sau 3 tháng 91,93% cho kết quả tốt

80,7% 83-90,8% 68% Kết quả tốt

84,3% Cải thiện QoL Không đề cập - 88% 76-79% 51%

Cải thiện Qmax Không đề cập Không đề cập Không đề

IIEF-5 Không đề cập Không đề cập 3,1% RL

cương

Không đề cập

Không đề cập

Không đề cập

(*): theo dõi dọc tại cộng đồng, (**): TURis

b Nước ngoài: các nghiên cứu phẫu thuật cắt nội soi TTL qua niệu đạo

TURP và biến thể của TURP là phẫu thuật nội soi tạo vết cắt mở rộng niệu

đạo TTL (Transurethral incision of the prostate-TUIP), với thời gian theo dõi

từ 12 đến 24 tháng sau phẫu thuật

Bảng 1.2 Tóm tắt kết quả các nghiên cứu của nước ngoài về TURP

Mổ lại

12 tháng Điểm số % Mức tăng % % % Dorflinger và

cộng sự (1992)

[59]

TURP(n=31) -11,6 -88% + 22,9 + 294 13 3,2 TUIP(n=29) -12,6 -85% + 16,3 0 20,7 Jahnson và cộng

sự (1998) [60]

TURP (n=43) -13 -82% + 19,5 +229 2,4 7,1 TUIP (n=42) -11,8 -77% + 13,8 + 148 0 23,3 Tkoczvà cộng sự

(2002), theo dõi 2

năm [61]

TURP(n=50) -12 -70% + 6,9 + 225 Không đề cập TUIP (n=50) -13 -77% +7,6 +222 Không đề cập Yang và cộng sự

(2001)[62]

TURP(n=403) -11,2 -63% +17,3 +266 25,1 5,5 TUIP(n=392) -10 -63% +13,8 +189 0,87 9,3

* Từ các nghiên cứu trong nước, nước ngoài và trong các y văn cho thấy:

-TUIP cho kết quả điều trị tương tự TURP với mức cải thiện kém hơn TURP một chút; tỷ lệ phải phẫu thuật lại tại thời điểm 12 tháng và 24 tháng cao hơn so với TURP, nhưng ít mất máu hơn so với TURP

- Các biến chứng của phẫu thuật cắt nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo TURP, và các biến thể của TURP gồm: biến chứng trong mổ (hội chứng nội soi (1-3%), chảy máu trong mổ (2-4%), thủng vỏ bao tuyến tiền liệt (<2%) Ở

kỹ thuật phẫu thuật cắt nội soi TTL qua niệu đạo sử dụng dao lưỡng cực bipolar tránh được biến chứng này; biến chứng sớm sau mổ (chảy máu trong

mổ từ nhẹ đến nặng (1-92%), chảy máu sau mổ (2-3%), nhiễm khuẩn tiết niệu (10-44,09%), bí đái sau mổ (1-2%),tử vong (<1%)); biến chứng muộn (hẹp

22

niệu đạo, hẹp cổ bàng quang (1-2%), đái rỉ (2-4,5%), liệtdương (13%), xuất tinh ngược (70-80%))[63],[64]

- Rạch xẻ cổ bàng quang tuyến tiền liệt bằng cắt nội soi qua niệu

đạo(TUIP): thích hợp cho tuyến nhỏ và không có tăng sản ở thùy giữa, bệnh nhân mong muốn bảo tồn chức năng phóng tinh[5],[49]

- Gây bay hơi bằng dao điện (TUVP): chỉ định cho các tuyến nhỏ, có

ưu điểm ít chảy máu hơn so với TURP[5],[7]

- Phẫu thuật cắt nội soi TTL qua niệu đạo sử dụng dao lưỡng cực

bipolar (TURis): cho kết quả tốt với ưu điểm dịch rửa sử dụng trong mổ là

muối 0,9% nên ít bị hội chứng hấp thụ nước nội soi hơn

TURP[65],[66],[67].1.2.3.4.Một số kỹ thuật can thiệp ít xâm lấn

- Đặt giá đỡ (stent) niệu đạo TTL: liệu pháp tạm thời cho bệnh nhân

không thể phẫu thuật, nhiều tác dụng phụ (đau, di lệch stent, sỏi, nhiễm trùng )[6],[49]

- Nong niệu đạo bằng bóng: hiệu quả tạm thời, bị lãng quên sau một

thời gian triển khai[49],[68]

- Nẹp niệu đạo bằng dụng cụ Urolift TM: kỹ thuật đơn giản, phù hợp với bệnh nhân có tuyến lớn, có thể tiến hành dưới gây tê tại chỗ nên có thể tiến hành trên các bệnh nhân già yếu không có khả năng phẫu thuật, ít ảnh hưởng đến hoạt động tình dục; tuy nhiên chỉ giải quyết một phần tắc nghẽn niệu đạo, không hiệu quả trên bệnh nhân có tăng sản nhiều vùng trung tâm hoặc bị xơ hẹp cổ bàng quang mắc kèm Ngoài ra tỷ lệ tác dụng phụ còn cao như: đái máu, bí đái, gây nhiễm khuẩn đường tiết niệu dưới phức tạp, di lệch stent và gây đau cho bệnh nhân[41],[43]

- Tiêm cồn tuyệt đối vào nhu mô tuyến tiền liệt: thời gian cải thiện

triệu chứng chậm và cải thiện không nhiều, có nhiều dụng phụ: đau và khó

chịu vùng bụng, niệu đạo, dương vật, đái máu, nhiễm khuẩn niệu, viêm mào tinh hoàn, bí đái, kích thích đường niệu, hẹp niệu đạo, [41],[69],[70]

- Tiêm độc tố Botilinum A vào nhu mô tuyến tuyến tiền liệt: cải

thiện triệu chứng vừa phải, thời gian cải thiện ngắn, giá thành đắt[71],[72],[73]

- Liệu pháp nhiệt bằng vi sóng qua niệu đạo(transurethral microwave

thermotherapy-TUMT):cải thiện triệu chứng chậm, bí đái đặt thông tiểu kéo

dài, đau- kích thích niệu đạo[74],[75]

- Sử dụng sóng radio cao tần lấy bỏ tuyến tiền liệt bằng kim qua niệu đạo (transurethral needle ablation-TUNA): Báo cáo của Bouza C và

cộng sự (2006) tổng kết 35 nghiên cứu về kỹ thuật TUNA có so sánh với phẫu thuật cắt nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo (TURP), thời gian theo dõi

từ 1-3 năm kết quả trong bảng 1.3 , cho thấy mức cải thiện kém hơn TURP [76]

Bảng 1.3 Kết quả các nghiên cứu về TUNA có so sánh với TURP

24

- Nút động mạch tuyến tiền liệt: dựa trên nguyên lý sử dụng hạt vi cầu

polyvinyl alcohol- PVA gây tắc các nhánh động mạch chọn lọc làm vùng tăng sinh không được nuôi dưỡng và nhỏ đi, một phương pháp mới đưa ra gần đây

và đang được nghiên cứu.Nghiên cứu của P.H Giang năm 2016 và nghiên cứu

của Mao QW năm 2015 Các kết quả về các thông số tại bảng 1.4

Bảng 1.4 Các nghiên cứu về nút động mạch điều trị TSLTTTL

Tác giả Các

thông

TrướcĐT (n)

1 tháng (n)

3 tháng (n)

6 tháng (n)

12tháng (n)

24 tháng (Số BN) Mao QW

IPSS

26±5,5 (n=109)

9,5±5,5 (n=105)

8,5±3 (n=105)

7,5±4,0 (n=105)

8±4,5 (n=94)

9±5,5 (n=84)

(n=42)

16,9±4,2 (n=42)

14,6±3,9 (n=25)

11,3±4 * (n=21)

(*): thời điểm 18 tháng sau điều trị

Đây là phương pháp có triển vọng vì có hiệu quả trong điều trị và giúp bảo tồn niêm mạc niệu đạo và chức năng phóng tinh, có thể dùng cho bệnh

nhân đang điều trị thuốc chống đông, chỉ cần gây tê tại chỗ, có thể tiến hành cho bệnh nhân ngoại trú, bệnh nhân có thể tích tuyến lớn Các biến chứng và khó chịu mức độ nhẹ có thể gặp gồm: nóng rát niệu đạo 17-20%, nhiễm khuẩn tiết niệu 19%, đái máu nhẹ 10%, xuất tinh máu 8,1%, chảy máu trực tràng mức độ nhẹ 7,3%, tụ máu tại chỗ chọc catether 2,8%, bí đái cấp sau điều trị 1-3 ngày 28,3%, hoại tử thành bàng quang phải phẫu thuật gặp 1 trường hợp trong nghiên cứu của J Pisco.Tuy nhiên cũng có một số nhược điểm: bệnh nhân phải chịu tia Xquang, thời gian cải thiện triệu chứng chậm, thể tích tuyến tiền liệt giảm chậm và mức độ giảm không nhiều; tỷ lệ 3-9,4% thất bại

do bất thường về cấu trúc mạch máu; có thể không hiệu quảđối với TSLTTTL

có kèm xơ hẹp cổ bàng quang[77],[78],[79],[80]

1.2.4 Các phương pháp can thiệp sử dụng năng lượng laser

Các phẫu thuật ngoại khoa mặc dù có nhiều tiến bộ và ngày càng an toàn hơn, nhưng vẫn có những biến chứng và khó khăn nhất định trong giải quyết bệnh lý tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt[81] Từ đó ra đời nhiều các can thiệp ít xâm lấn hơn nhằm cố gắng giải quyết các khó khăn mà phương pháp ngoại khoa gặp phải, trong đó có sử dụng tia laser trong điều trị TSLTTTL bắt đầu từ những năm 1980 Mọi kỹ thuật đều lấy mốc TURP để

so sánh và đánh giá hiệu quả và khẳng định vị trí của kỹ thuật Với sự phát triển của sợi quang học dẫn truyền tia laser và sự tinh chỉnh dụng cụ và kỹ thuật, ngày càng nhiều nghiên cứu đã được công bố[1],[41]

1.2.4.1.Nguyên lý laser

LASER là một từ viết tắt, được tạo nên từ 5 chữ cái đầu tiên trong một cụm từ tiếng Anh: Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation, tạm dịch theo nghĩa tiếng Việt là: khuếch đại ánh sáng bằng phát xạ cưỡng bức

Tia laser có bản chất ánh sáng, thuộc tính căn bản của laser là tính lưỡng nguyên: vừa là sóng lại vừa là hạt Trên phương diện sóng, tia laser là

26

sóng điện từ và tính chất này thể hiện rõ khi nghiên cứu các quá trình truyền tia laser như phản xạ, khúc xạ, nhiễu xạ, giao thoa Trên phương diện hạt, ánh sáng là chùm hạt photon (lượng tử sáng), tính chất hạt thể hiện chủ yếu trong quá trình tương tác và trao đổi năng lượng như hấp thụ, phát xạ, hiệu ứng quang điện

Laser là một loại ánh sáng đặc biệt: hoàn toàn đơn sắc, có độ tập trung cao, có định hướng cao, có độ chói phổ lớn, không có các bức xạ ion hóa nên không gây ung thư[82]

Khi được chiếu vào tổ chức sinh học, chùm laser được tách thành các hợp phần: phản xạ, tán xạ, hấp thụ và truyền qua Cả bốn hợp phần đó đều có thể được dùng trong y sinh học: các hợp phần phản xạ, tán xạ và truyền qua được dùng trong nghiên cứu sinh học và chẩn đoán y học; còn phần hấp thụ được dùng chủ yếu trong thực hành điều trị bệnh TSLTTTL Khi tia laser tương tác với tổ chức của cơ thể sống sẽ tạo ra các hiệu ứng sinh học, tùy thuộc vào bước sóng, công suất, bản chất của nguồn nuôi trong buồng cộng hưởng mà có các hiệu ứng sinh học sau: quang hóa tương tác, quang ion hóa, hiệu ứng nhiệt[82],[83]

Khi năng lượng của bức xạ laser không quá lớn và được giải phóng trong một thời gian không quá nhanh, có thể đạt tới tác dụng quang đông khi nhiệt độ vùng tổ chức chịu tác động tăng đến khoảng 60-1000C Khi đó tổ chức sinh học bị đông kết rồi hoại tử, dẫn tới hiệu quả điều trị mong muốn Tăng năng lượng và do đó mật độ năng lượng tăng lên, có thể đạt tới tác dụng than hóa (khi nhiệt độ tổ chức đạt trên 100 đến dưới 3000C), hay tác dụng bay hơi tổ chức khi nhiệt độ vượt qua ngưỡng 3000C Khi đó cả khuôn các tổ chức rắn của tổ chức sinh học cũng nhận đủ năng lượng để bốc bay, tạo cơ sở ứng dụng cho dao mổ laser trong y học[82],[83]

Mức độ tổn thương và phân bố tổn thương nhiệt do laser tạo ra phụ thuộc vào mức nhiệt độ và thời gian tương tác với tổ chức, loại laser, độ dài bước sóng, công suất phát tia…

a Hình thái tổn thương nhiệt do bức xạ laser:

Mô hình tổn thương nhiệt thường có: phủ quanh vết cắt bao giờ cũng

có 1 lớp than hóa mỏng, tiếp theo là vùng quang đông có xen với sự tạo khoang do nở nhiệt, cuối cùng là vùng phù nề có khả năng hồi phục (các vùng này gọi là vùng tổn thương thứ cấp - kích thước của vùng này rất mỏng) Theo Vũ Công Lập (1999) trích dẫn từ nghiên cứu của Pletnev, thấy có hiện tượng hàng rào sinh học trên tổ chức tại vết cắt: ngay dưới vết cắt là màng quang đông mỏng (45-90 µm) bao phủ kín vùng hoại tử do quang đông (200-300µm), nằm giữa vùng hoại tử và tổ chức không bị biến đổi là vùng cận hoại

tử (450-750 µm) nhưng có thể hồi phục Dùng chất chỉ thị màuthấy chất chỉ thị màu không khuếch tán được từ vùng hoại tử do quang đông sang vùng tổ chức lành Điều này khác biệt so với dao mổ điện, dưới vết cắt là vùng hoại tử trung tâm và vùng hoại tử ngoại vi, kích thước lớn gấp hai lần so với laser nhiệt và không có hàng rào sinh học như laser Nên trong phẫu thuật thì dao laser có ưu thế hơn hẳn vì có khả năng hạn chế sự di căn của tế bào ung thư

và hạn chế được nhiễm trùng vết mổ[82],[83]

b.Hồi phục các tổn thương nhiệt do laser:

Các vùng hoại tử do tổn thương nhiệt ở laser công suất cao là không thể tái sinh Vùng cận hoại tử hay phù nề và có viêm có khả năng hồi phục Do các đặc tính : mức độ tổn thương không lớn, giảm được vi khuẩn tại vết thương, giảm sự tiết các chất trung gian gây viêm và gây đau, vùng hoại tử mang đặc trưng quang đông và hệ vi mạch chịu những biến đổi tối thiểu trong thời gian đủ ngắn nên các tổn thương laser sẽ được phục hồi rất nhanh[82]

28

c Độ sâu quang đông cực đại:

Hai hiệu ứng quang đông và bay hơi luôn đi song hành với nhau, tùy theo mục đích và yêu cầu điều trị sẽ sử dụng hiệu ứng nào là nổi trội Độ sâu quang đông cực đại phụ thuộc vào bước sóng (loại laser), loại tổ chức chịu tác động, chế độ phát tia, công suất chùm tia, và thời gian tác dụng Khi nghiên cứu áp dụng điều trị người ta phải quan tâm đến khái niệm này Một nghiên cứu của Junya Takada và cộng sự thực nghiệm tác động của tia laser diode

980 nm trên mô hình tuyến tiền liệt của bò, được bảo quản trong môi trường huyết thanh mặn đẳng trương cho thấy độ sâu lớp hoại tử đông còn lại sau khi gây bay hơi tăng lên theo công suất phát tia và thời gian phát tia Ở công suất phát tia 100W và thời gian phát tia 0,5 giây độ sâu của lớp này là thấp nhất với 0,5mm, ở các mức 120W, 150W,200W, 250W và 300W độ sâu của lớp này lần lượt là 0,6mm; 0,8mm; 0,9mm và 1mm Với thời gian phát tia tăng lên 1 giây và 2 giây thì độ sâu lớp quang đông tăng lên tương ứng theo mức công suất phát tia và đạt mức tối đa ở thời gian 2 giây với độ sâu lớp quang đông là gần 2mm [82],[84]

d.Thiết bị laser y học;

Mỗi thiết bị laser đều có một tên gọi riêng, và thường thì đó chính là tên của hoạt chất laser chứa trong buồng cộng hưởng, nơi xảy ra quá trình đảo ngược độ tích lũy Chẳng hạn Laser He-Ne, laser CO2, Laser bán dẫn hồng ngoại, Laser Ar, Laser Nd:YAG, laser holmium, laser diode [82]

Những bộ phận quan trọng của máy laser: hoạt chất, nguồn nuôi, buồng cộng hưởng; đảm bảo có thể phát ra tia laser và hệ dẫn tia laser đến vị trí can thiệp Thông thường hệ dẫn tia laser có cấu tạo: bộ phận rải tia, khớp quang

cơ và dây dẫn tia Dây dẫn tia laser (sợi quang)là một vật liệu chế tạo dựa theo hiệu ứng phản xạ toàn phần, khiến cho tia laser chỉ có thể đi trong lòng

ống mà không thoát ra ngoài (bản chất là sợi thủy tinh) Các dây này đảm bảo cho tia laser đi một cách thông suốt và không thất thoát ra môi trường bên ngoài; đồng thời đảm bảo cho sự dễ dàng uốn cong để đưa đến những vị trí khó: nằm sâu trong cơ thể, tại các ngóc ngách hoặc đường kính nhỏ dễ dàng luồn qua máy nội soi khi thao tác điều trị [82]

Tại đầu xa của dây dẫn tia laser (đầu tiếp xúc với tổ chức cần điều trị) tia laser sẽ thoát ra theo hướng thẳng (laser phóng thẳng) Tuy nhiên ở một số các kỹ thuật điều trị, dây dẫn truyền laser cần có cấu tạo phía đầu xa đặc biệt, trong kỹ thuật gây bay hơi tuyến tiền liệt cần phải chuyển hướng tia laser để thuận tiện đưa tia laser tới áp sát tổ chức tuyến, người ta cho gắn 1 mặt gương

để chuyển hướng tia laser sang mặt bên của sợi quang, lúc này gọi là laser phóng bên (side-firing); trong kỹ thuật laser nội tuyến thì đầu mũi của sợi quang có cấu tạo sao cho phát ra trường tia laser hình cầu để đốt nóng tổ chức

và có đầu mũi nhọn để dễ dàng đâm xuyên vào tổ chức[8]

Có các loại nguồn phát laser đã được sử dụng để điều trị TSLTTTL: Laser KTP (potassium titanyl phosphate), Neodymium (Nd), yttrium-aluminium-garnet (YAG), lithium borate; Laser Holmium (Ho): YAG; Laser Diode; Laser Thulium (Tm): YAG Năng lượng được dẫn truyền qua các loại sợi quang tùy theo kỹ thuật điều trị: sợi thẳng góc, sợi phóng bên, hoặc sợi kẽ Ngoài ra, mức năng lượng có thể được thay đổi để đạt được sự hoại tử đông

mô tuyến (laser nội tuyến) hoặc bốc hơi là chủ yếu kết hợp đông mô tuyến là thứ yếu[1],[8]

Sự khác biệt giữa gây hoại tử đông mô tuyến và bốc hơi mô tuyến là hoại tử đông mô tuyến khi nhiệt độ đạt được 80-1000C để đạt mức phá hủy

mô vĩnh viễn (laser nội tuyến); bốc hơi tuyến khi nhiệt độ trên 3000

C, trung gian giữa 2 loại trên là gây than hóa khi nhiệt độ trong khoảng 100-3000

C Cũng có hiện tượng mô sẹo thứ phát, đi kèm với phù nề mô[38]

30

Kỹ thuật bốc hơi phụ thuộc vào sự thay đổi nhiệt độ, nhiệt độ cao (thường là trên 300 độ C) làm cho khuôn mô tế bào bị mất nước nặng, bị nổ tung gây nên bốc hơi mô Hiệu ứng này làm giảm sự phân tán năng lượng laser vào trong mô và ít gây phù nề hơn Điều trị laser nội tuyến phụ thuộc vào việc luồn sợi dẫn laser vào trong mô tuyến tiền liệt và dùng kỹ thuật gây hoại tử đông mô tuyến

Về nguyên lý cấu tạo dẫn truyền có thể chia ra các kỹ thuật: Laser sợi vuông góc không tiếp xúc, Laser nội tuyến, Laser phóng thẳng (bóc nhân tuyến tiền liệt bằng laser Holmium- HoLEP, laser Thulium, laser diode), Laser phóng bên tiếp xúc trực tiếp[8],[85]

Ưu thế của nguyên lý laser trong điều trị TSLTTTL là có thể sử dụng dịch tưới rửa là nước muối sinh lý 0,9% và khả năng cầm máu rất tốt nên có thể tránh được hội chứng nội soi trong khi can thiệp và có thể tiến hành cho bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông[8],[64],[86],[87]

1.2.4.2 Các kỹ thuật laser điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt

a Laser Nd: YAG phóng bên sử dụng sợi Urolase TM

gây hoại tử đông

Hiện không còn được sử dụng vì: chậm cải thiện triệu chứng (3-4 tuần),

và sau điều trị phải đặt thông niệu đạo kéo dài; tỉ lệ phải điều trị lại sau 5 năm

là tương đối cao (43,8%); chỉ phù hợp với các TTL có thể tích <50g, không phù hợp với các bệnh nhân có viêm mạn tính tuyến tiền liệt[1],[88]

b Laser nội tuyến (interstitial laser coagulation-ILC)

Laser nội tuyến (interstitial laser coagulation-ILC) là một phương pháp điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt, dùng sợi dẫn quang có cấu tạo đầu nhọn để đâm xuyên vào tuyến tiền liệt qua thành niệu đạo đốt nóng tổ chức tuyến tiền liệt ở nhiệt độ 80-1000C gây hoại tử đông tổ chức, sau đó tổ chức tuyến teo đi giúp cải thiện triệu chứng chủ quan và khách quan Ưu điểm

không có các biến chứng nghiêm trọng, có thể tiến hành trên bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông, ít ảnh hưởng chức năng tình dục Tuy nhiên có sự gia tăng tắc nghẽn tạm thời sau laser nội tuyến, gây bí tiểu và triệu chứng kích thích đường tiểu, cần lưu ống thông tiểu sau mổ kéo dài (1-2 tuần), triệu chứng cải thiện chậm thường sau vài tuần đến 3 tháng mới thấy rõ; tỉ lệ tái điều trị lên đến 15,4% trong thời gian theo dõi 12 tháng Chỉ phù hợp cho tuyến tiền liệt có thể tích nhỏ[88],[89]

Nghiên cứu của Bệnh Viện Lão khoa Trung ương (2008) tiến hành kỹ thuật laser nội tuyến sử dụng nguồn laser diode 830nm điều trị cho 139 bệnh nhân TSLTTTL, thời gian theo dõi 6 tháng tại các thời điểm sau can thiệp 1 tháng (với 88BN), 3 tháng (với 103BN) và 6 tháng (96BN) Kết quả nghiên cứu: Tuổi 69,45 ±7,5 (50-88 tuổi), thời gian mắc bệnh 2,67 năm, bệnh mắc kèm 61,3%, PSA 3,20 ±2,34ng/ml, thời gian điều trị 13,27 phút (6-24 phút), thời gian lưu ống thông tiểu 5,43 ngày (3-21 ngày) Các biến chứng: đái máu 0,94%; nhiễm khuẩn tiết niệu 3%, kích thích niệu đạo 20,8%; bí đái dài ngày 4,7%; đái khó sau rút thông tiểu 36,8%; phẫu thuật lại sau điều trị 1 tháng bằng TURP 0,94%, sau 6 tháng 3,77% Kết quả cải thiện có ý nghĩa thống kê

so với trước điều trị trên các thông số: IPSS trước điều trị 23 ± 5,48 điểm, sau

ĐT 1 tháng 10,14±5,3 điểm, sau 3 tháng 7,12 ± 5,27 điểm, sau 6 tháng 6,59± 5,59 điểm; điểm số QoL trước điều trị 4,8 ± 0,96 điểm, sau ĐT 1 tháng 2,9±0,73 điểm, sau 3 tháng 2,46 ± 0,92 điểm, sau 6 tháng 2,34±1,04 điểm; nước tiểu tồn dư trước điều trị 51,7± 43,48ml, sau ĐT 1 tháng 19±19,41ml, sau 3 tháng 11,17±18,11ml, sau 6 tháng 6,45±10,7 ml; thể tích tuyến tiền liệt trước điều trị 43,37±10,66g, sau ĐT 1 tháng 33,53±8,46g, sau 3 tháng 30,26±9,00g, sau 6 tháng 29,03±8,95g Kết quả chung: kết quả điều trị tốt và khá tại thời điểm 6 tháng là 94,8%; trong đó kết quả điều trị tốt tăng dần từ 22,7% lúc 1 tháng lên 52,4% lúc 3 tháng và 62,5% tại thời điểm 6 tháng[90]

32

a Kỹ thuật bóc nhân tuyến tiền liệt bằng laser

Sử dụng dây dẫn laser phóng tia ở đầu sợi (laser phóng thẳng), cắt tuyến tiền liệt ngược dòng giống như cách phẫu thuật mổ mở; các mảnh vụn

mô đã khoét được nghiền và lấy ra qua kênh của máy nội soi Nguồn phát laser có nhiều loại: Holmium bước sóng 2140nm, Thulium bước sóng 2000nm, Diode 980nm Có nhiều báo cáo so sánh kỹ thuật bóc nhân tuyến tiền liệt bằng laser với TURP cho thấy hiệu quả cải thiện triệu chứng và các thông số Qmax, NTTD là tương đương nhau; phẫu thuật này an toàn hơn, thời gian lưu thông tiểu và thời gian nằm viện ngắn hơn so với TURP; có thể tiến hành trên các tuyến có thể tích >80g Tuy nhiên đây là kỹ thuật khó, cần phải

có thêm thiết bị để nghiền các mảnh cắt, tỷ lệ phóng tinh ngược cao 80%)[91],[92],[93],[94]

(75-Các nghiên cứu trong nước và nước ngoài:Nguyễn Tế Kha và cộng sự (2014) báo cáo nghiên cứu trên 119 bệnh nhân được thực hiện bằng kỹ thuật laser thulium cắt nhỏ và bốc hơi TTL qua niệu đạo,thời gian theo dõi 3 tháng [95]; Ramsay L Kuo và cộng sự [96] tổng kết các nghiên cứu nước ngoài cho thấy kỹ thuật bóc nhân tuyến tiền liệt bằng laser Holmium (HoLEP) với số lượng bệnh nhân trong các nghiên cứu từ 43 đến 64 BN, tuổi trung bình của

BN trong các nghiên cứu (69,2-74,8 tuổi), thời gian theo dõi 2 năm, kết quả bảng 1.5

Bảng 1.5 Tóm tắt kết quả các nghiên cứu kỹ thuật HoLEP và tương tự

Tác giả (năm),

số BN

Thể tích TTL trước

mổ

Thể tích TTL lấy được (g)

Thời gian mổ (phút)

Thời gian nằm viện (ngày)

Cải thiện Qmax

Cải thiện IPSS ml/s % Điểm % Moody (2000)

61BN[97] 48g 117 1,2 + 15,7 +200% -13,7 -67% Gilling (2000)

43BN[98] >100g 61,8 g 82,5 1,2 +15,8 +175% - 20,7 -8,8% Kuntz (2002)

c Các kỹ thuật laser phóng bên gây bay hơi điều trị TSLTTL

*Nguyên lý điều trị: sử dụng dây dẫn laser có cấu tạo theo nguyên lý

phóng bên (tại đầu xa của sợi quang có gắn mặt gương phản xạ để chuyển hướng tia laser sang cửa sổ bên cạnh thân của sợi quang để thuận tiện áp sát vào tổ chức tuyến tiền liệt để tia laser gây bốc hơi tổ chức tuyến tăng sinh chèn ép niệu đạo) Dây dẫn laser được luồn qua kênh của máy nội soi bàng quang tiêu chuẩn, đến áp vào và gây bay hơi tổ chức tuyến tiền liệt tăng sinh chèn ép niệu đạo Các loại hệ thống chỉ khác nhau ở nguồn phát tia,bước sóng

và công suất phát tia laser nên cho các hiệu ứng đáp ứng với tổ chức tuyến tiền liệt khác nhau

34

Các báo cáo về kết quả điều trị của các hệ thống laser phóng bên nguồn laser Nd: YAG 1064nm, Holmium: YAG 2140nm, KTP:YAG 532nm,

Thulium cho thấy cải thiện tốt các thông số về triệu chứng, lưu lượng đỉnh

dòng tiểu, thể tích nước tiểu tồn dư, mức cải thiện tương tự với phẫu thuật cắt

nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo TURP Ưu điểm là hồi phục nhanh (thời

gian đặt thông tiểu ngắn, thời gian nằm viện ngắn hơn TURP) cầm máu tốt

hơn TURP, ít tai biến nghiêm trọng, và có thể tiến hành trên các bệnh nhân

đang dùng thuốc chống đông[1],[8],[100],[101].Trong đó kỹ thuật laser phóng

bên gây bốc hơi tuyến tiền liệt sử dụng nguồn laser KTP: YAG 532nm có tên

GreenlightHPS công suất 120w đã chứng minh hiệu quả tốt tương tự TURP,

được đưa vào guidelines điều trị [32]

Kết quả các nghiên cứu về kỹ thuật laser phóng bên sử dụng nguồn laser KTP:YAG 532nm, theo bảng 1.6

Bảng 1.6 Tóm tắt kết quả các nghiên cứu về laser phóng bên sử dụng

nguồn laser KTP:YAG 532nm

Tác giả, năm,

số BN

Tuổi trung bình

Thời gian điều trị (phút)

Tháng theo dõi (tháng)

PSA trước

và sau (ng/ml)

Cải thiện IPSS:

điểm

số và

%

Cải thiện QoL điểm

số và

%

Cải thiện Qmax ml/s và

%

Cải thiện NTTD

ml và%

Cải thiện thể tích TTL

ml và

%

Thời gian lưu ống thông

Thang điểm ASA 3-4 điểm*

-2,28 -53%

+5,4ml/s +53%

-69ml - 67,6%

Không

đề cập

0,83 ngày

Không

đề cập Capitan C et

-3,36 -74%

+14ml/s +180%

-24ml -47%

0,9 ngày

17 BN 33% N.Tuấn Vinh

Không

đề cập 0,86 Không đề cập

(*)ASA :Thang điểm phân loại tình trạng sức khỏe của Hội gây mê hồi sức Hoa Kỳ; (**):Có so sánh đối đầu

với TURP;(***): Chia làm hai nhóm cơ chóp bàng quang bình thường và cơ chóp giảm hoạt

* Phân biệt các kỹ thuật laser phóng bên: chỉ khác nhau ở dải bước sóng

của tia laser và công suất phát tia Tại mỗi dải bước sóng khác nhau có sự hấp thụ và đáp ứng của tổ chức tuyến tiền liệt khác nhau, khả năng cắt tổ chức,cầm máu, độ dày lớp tổn thương hoại tử đông tại tổ chức lành khác nhau Tại các sóng >1385nm thì hấp thụ rất mạnh với tổ chức tế bào có bản chất là nước (nước chiếm tỉ lệ 70% trong tế bào) nên nước bị hấp thụ năng lượng laser chuyển thành nhiệt năng đột ngột bay hơi làm cho màng tế bào bị

nổ tung (cắt tổ chức tốt), nhưng đối với tổ chức có bản chất là Oxyhemoglobin thì hấp thụ kém nên khả năng cầm máu kém Trong dải bước sóng ≤532nm thì khả năng cầm máu tốt nhất nhưng khả năng cắt tổ chức lại thấp nên khi bắt đầu cắt tại lớp niêm mạc giàu mạch máu thì hiệu quả cắt cao, đến tổ chức tuyến dưới niêm mạc ít mạch máu hơn thì hiệu quả cắt tổ chức giảm đi nhiều Trong dải bước sóng khoảng 980nm rất phù hợp với việc cắt tổ chức và cầm máu[8],[9],[83],[84],[85]

Một nghiên cứu trên thực nghiệm của Wendt-Nordah G.(2007) để so sánh 3 kỹ thuật: nguyên lý dao điện của phẫu thuật TURP, laser KTP: YAG 532nm, laser diode 980nm Kết quả nghiên cứu: hệ thống laser diode 980nm cắt được nhiều mô hơn so với hệ thống laser KTP: YAG một cách có ý nghĩa thống kê (7,24  0,48g/trong 10 phút so với 3,99  0,48g/trong 10 phút); so với TURP thì lượng mô cắt được trong TURP nhiều hơn Về tỷ lệ chảy máu thì cả hai hệ thống laser KTP: YAG và hệ thống laser diode 980nm đều ít hơn

so với TURP một cách có ý nghĩa thống kê (0,140,07g/phút và 0,210,07g/phút so với 20,142,34g/phút ở TURP Chiều sâu của lớp mô bị hoại tử đông sau khi cắt ở phương pháp sử dụng hệ thống laser diode 980nm tương tự chiều sâu ở phương pháp TURP (209,146,9 microm so với 287 

27,5 microm) và thấp hơn so với phương pháp laser KTP: YAG là 666,964 microm[10]

36

Nghiên cứu của Wei-Chang Lee và cộng sự (2013) 741 BN chia làm 3 nhóm, để so sánh 3 kỹ thuật laser điều trị TSLTTTL sử dụng các nguồn phát laser với các bước sóng khác nhau: Greenlight HPS (laser KTP: YAG bước sóng 532nm, công suất 80-120 W, viết tắt là PVP, với 402 BN),diode 980nm (với 70BN, trong đó có17,1% dùng thuốc chống đông), Thulium: YAG (bước sóng 2000nm, với 245BN) Trong đó kỹ thuật laser Greenlight HPS và diode 980nm sử dụng dây dẫn theo nguyên lý phóng bên- gây bay hơi tổ chức, kỹ thuật laser Thulium:YAG sử dụng nguyên lý khoét tổ chức Kết quả nghiên cứu cho thấy cả 3 phương pháp laser trên đều có hiệu quả và mức độ an toàn tương đương nhau, thời gian nằm viện trung bình của 3 nhóm tương đương nhau Kết luận: nguyên lý laser diode 980 nm phù hợp với các bệnh nhân có nguy cơ chảy máu do đang dùng các thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu và thể tích tuyến >60g, nguyên lý laser Thulium phù hợp cho bệnh nhân có thể tích tuyến lớn (có thể >100g), nguyên lý laser Greenlight HPS phù hợp với bệnh nhân dùng thuốc chống đông với thể tích TTL <60g[9]

Vì laser diode 980nm có khả năng cắt tổ chức TTL tốt, cầm máu tốt và

ít gây phù nề tổ chức lành và có thể ứng dụng trong nhiều bệnh lý khác nên chúng tôi chọn hệ thống laser phóng bên sử dụng năng lượng laser diode 980nm gây bay hơi để áp dụng điều trị cho bệnh nhân TSLTTTL và thực hiện nghiên cứu này

d Kết quả các nghiên cứu kỹ thuật laser phóng bên diode 980nm:

- Tại Việt Nam chưa có nơi nào nghiên cứu về kỹ thuật này

- Các nghiên cứu của nước ngoài về kỹ thuật laser phóng bên gây bay hơi sử dụng nguồn laser diode bước sóng 980nm còn chưa nhiều, kết quảtheo bảng 1.7:

Bảng 1.7 Tóm tắt các nghiên cứu laser diode 980 theo nguyên lý phóng bên

Tháng theo dõi (tháng)

PSA trước

và sau (ng/ml)

Cải thiện IPSS:

điểm

số và

%

Cải thiện QoL điểm

số và

%

Cải thiện Qmax ml/s và %

Cải thiện NTTD

ml và%

Cải thiện thể tích TTL

ml và

%

Thời gian lưu ống thông (ngày)

Thang điểm cương trước

-2,04 - 48,6%

+9,5ml/s +105%

-77ml -60%

-20 g -39% 1

không thay đổi Oktay và

Không

đề cập

+9,1ml/s +94,7%

-59ml - 66,4%

-12,7g -23% 1

không thay đổi Razzaghi và

hơn so với TURP

0,83

so Không

+6,7ml/s

Không

đề cập 64,7* 74,7* 3* 2,37*

-13 - 61,9%

-3,05 -68%

+10,1ml/s +119%

đề cập

+13,7ml/s + 240,9%

+12,2ml/s +162,2%

Không

đề cập 1,0

Không

đề cập Ruszat và

đề cập

-14,2 -76%

Không

đề cập

+5,1 +41%

38

phóng bên sử dụng nguồn laser KTP: YAG 532nm (GreenlightHPS 120w).Từ các nghiên cứu rút ra các nhận xét:

- Các nghiên cứu mới chỉ là ban đầu, thời gian nghiên cứu còn ngắn

- Chỉ định điều trị của kỹ thuật laser phóng bên sử dụng nguồn laser diode 980nm tương tự với phẫu thuật cắt nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo TURP và có thể tiến hành trên các bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông

- Hiệu quả điều trị ban đầu tương đương phẫu thuật cắt nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo TURP, tuy nhiên tại thời điểm 12 và 24 tháng thì kém hơn TURP một chút So với kỹ thuật laser phóng bên sử dụng nguồn laser KTP: YAG 532nm (GreenlightHPS 120w) là tương đương

- Thời gian lưu ống thông niệu đạo sau can thiệp, thời gian nằm viện ngắn hơn, ít mất máu hơn so với TURP, dung dịch tưới rửa trong khi can thiệp sử dụng là huyết thanh mặn đẳng trương nên không bị hội chứng nội soi

- Các tai biến và biến chứng ít hơn hẳn so với TURP Các biến chứng gồm:kích thích đường tiểu mức độ trung bình đến nặngkéo dài 2 tuần1,6-23,4%; đái khó tạm thời 4,2%; tiểu không kiểm soát tạm thời trong 2 tuần 4,2%; chảy máu muộn xuất hiện sau 4 tuần 2,1%; xuất tinh ngược 17-31,7%; phải phẫu thuật lại bằng TURP 2,7-5,8% trong đó có 1 bệnh nhân (2,7%) bị chảy máu trong khi can thiệp phải chuyển sang phẫu thuật TURP và 2 bệnh nhân (2,35%) bị hẹp niệu đạo sau 6 tháng phải phẫu thuật lại bằng kỹ thuật TURP[12],[104],[100], [105],[108]

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Địa điểm, thời gian nghiên cứu

Tại phòng khám tuyến tiền liệt và phòng laser can thiệp thuộc bệnh viện Lão khoa Trung ương, từ tháng 4/2010-11/2013

2.2 Đối tượng nghiên cứu:Bệnh nhân bị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt

2.2.1 Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân

Tất cả bệnh nhân tuổi > 50, với thể tích tuyến tiền liệt ≥ 25cm3, có rối loạn tiểu tiện mức độ từ trung bình đến nặng dựa trên các thông số IPSS, QoL, Qmax (điểm IPSS từ 8-19 là mức độ trung bình, 20-35 là mức độ nặng; điểm QoL 3-4 là mức độ trung bình, 5-6 là mức độ nặng; Qmax: 10-<15ml/s

là tắc nghẽn mức độ trung bình, <10ml/s là tắc nghẽn mức độ nặng) và có chỉ định can thiệp ngoại khoa:

- TSLTTTL ở giai đoạn 2 và 3

- Bệnh nhân có biến chứng của tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt: đái máu tái diễn, nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát; bí đái tái phát sau rút thông niệu đạo; ứ nước thận – niệu quản, suy thận do tăng sản lành tính tuyến tiền liệt gây nên đã điều trị đã điều trị tạm ổn định

- TSLTTTL giai đoạn 1 mà bí đái không khắc phục được, rối loạn tiểu tiện mức trung bình đến nặng ảnh hưởng đến sinh hoạt và công tác của người bệnh mà bệnh nhân không có điều kiện theo dõi và điều trị nội khoa hoặc điều trị nội khoa không hiệu quả

- Bệnh nhân mắc một số bệnh nội khoa như: hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, tăng huyết áp, suy tim đã điều trị ổn định, thoát vị bẹn,

40

cần điều trị dự phòng các biến chứng và nguy cơ tai biến do tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt gây ra mặc dù nước tiểu tồn dư <100ml

2.2.2 Tiêu chuẩn loại trừ

- Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt đi kèm với sỏi bàng quang, u bàng quang

- Rối loạn đông máu

- Đang có bệnh lý cấp tính và ác tính: đang nhiễm khuẩn hệ tiết niệu, ung thư tuyến tiền liệt

- Tiền sử dị ứng thuốc gây mê, gây tê

- Hẹp, dị dạng niệu đạo không thể đặt máy nội soi

- Bệnh lý khớp háng không thể đặt bệnh nhân ở tư thế sản khoa

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Thiết kế nghiên cứu

Mô tả theo dõi dọc tiến cứu

2.3.2 Cỡ mẫu nghiên cứu

2

2 2 / 1

) 1 (

d

p p

Z

 

Trong đó:

 n: Cỡ mẫu nghiên cứu

 Z2(1-α/2): hệ số tin cậy, với mức ý nghĩa thống kê  = 0,05, tương ứng với