PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHƯƠNG TRÌNH HÓA ĐỂ DẠY CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC LỚP 12 THEO CẤU TRÚC ĐƯỜNG THẲNG

Trong lý luận dạy học, đã có nhiều phương pháp dạy học được đưa ra trong đó cócác phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại, được tất cả các giáo viên trong ngànhvận dụng để giảng dạy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

CHUYÊN ĐỀ: PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HÓA HỌC HIỆN ĐẠI

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn hóa học

LỚP: CAO HỌC 23

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS LÊ VĂN NĂM

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nâng cao hiệu quả và chất lượng trong dạy học là một vấn đề được xã hội đặc biệtquan tâm Việc lựa chọn một phương pháp dạy học phù hợp nhằm đáp ứng yêu cầu pháttriển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước đang là yêu cầu cấpbách trong giai đoạn hiện nay Xu thế toàn cầu hoá đang ảnh hưởng mạnh mẽ đến môhình dạy học của nước ta, đặt ngành giáo dục và đào tạo nước ta đứng trước những thửthách và những cơ hội mới, từ đó đã khẳng định dần vai trò của cá nhân và cộng đồngtrong hoạt động giáo dục

Trong mấy chục năm qua, ngành giáo dục đã thực hiện nhiều cuộc cải cách và chấnhưng giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo, đáp ứng yêu cầu phát triển xãhội, nhằm tạo ra nguồn nhân lực có phẩm chất và trí tuệ phục vụ công cuộc xây dựng đổimới, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Để đạt được mục tiêu đề ra, cần tập trung

đề cập đến việc chỉnh sửa nội dung, chương trình và đặc biệt chú trọng đến phương phápgiảng dạy để người học có thể tiếp thu và lĩnh hội được lượng kiến thức cần thiết phù hợpvới yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn, của xã hội cũng như trong khu vực và trên thế giới.Vậy làm thế nào để người học có thể tiếp cận và lĩnh hội nhanh, có hiệu quả đượclượng kiến thức trọng tâm trong một kho tàng kiến thức khổng lồ của nhân loại được đưavào giảng dạy trong nhà trường Đây không chỉ là câu hỏi tự mỗi người học phải đặt ra

mà về phía người dạy, phải luôn trăn trở, suy nghĩ, tìm cách để đưa ra được một phươngpháp giảng dạy giúp người học có thể lĩnh hội được một lượng tri thức lớn nhất trong mộtthời gian nhất định đối với mỗi môn học Đó chính là phương pháp giảng dạy của mỗigiáo viên, nó có quan hệ mật thiết và biện chứng, tác động chi phối đối với chủ thể làngười học Có thể nói, cùng một lượng kiến thức như nhau, nhưng phương pháp giảngdạy cũng như cách thức truyền tải lượng kiến thức đó đối với người học khác nhau thìgiúp cho khả năng tiếp thu, độ nhanh nhạy trong quá trình nhận thức cũng như hiệu quảcủa một tiết học, bài học, môn học đến với người học là khác nhau

Trong lý luận dạy học, đã có nhiều phương pháp dạy học được đưa ra trong đó cócác phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại, được tất cả các giáo viên trong ngànhvận dụng để giảng dạy, xong với nhu cầu đòi hỏi của thực tiễn, giúp người học có thểphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong quá trình nhận thức buộc mỗi giáo viên

phải biết vận dụng những phương pháp đó một cách linh hoạt, sáng tạo đối với từng đốitượng người học, với từng môn học, với từng cấp học và bậc học.

Trước những đòi hỏi mới của nền giáo dục hiện đại, những phương pháp dạy họctruyền thống đã trở nên lạc hậu và ngày càng bộc lộ nhiều nhược điểm không thể đáp ứngđược yêu cầu đổi mới, do đó vấn đề cấp thiết đặt ra là phải đổi mới phương pháp dạy học.Trong bối cảnh đó, rất nhiều phương pháp dạy học mới đã ra đời như phương pháp dạyhọc đồng đẳng, dạy học nêu vấn đề, dạy học algorit hóa, dạy học chương trình hóa…Việc sử dụng các phương pháp này đặc biệt là dạy học chương trình hóa sẽ góp phầnnâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo, tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh.Phương pháp dạy học chương trình hoá lấy người học làm trung tâm nhưng vẫn có vai tròtrực tiếp của người dạy Bài học chương trình hoá giúp cá biệt hoá hoạt động học theonhu cầu và khả năng của người học, qua đó phát huy được tính tích cực, tự lực trong họctập của từng sinh viên Sự phân hoá về năng lực của từng sinh viên tạo điều kiện cho sinhviên yếu, trung bình, nắm bắt được nội dung tối thiểu của bài học, còn sinh viên khá, giỏi

có thể nâng cao khả năng tự học hỏi và nghiên cứu sau này

Phương pháp dạy học chương trình hoá được phát triển từ những năm 50 của thế kỷ

trước và đã được ứng dụng vào giảng dạy ở nhiều nơi trên thế giới như Mỹ, Liên Xô, Ấn Độ,… với các loại phương tiện khác nhau Đặc biệt, với sự phổ cập của máy tính cá

nhân, việc tổ chức các bài học chương trình hóa trở nên dễ dàng và ít tốn kém Do vậy,nhiều tổ chức đào tạo trên thế giới đã sử dụng nó trong các bài giảng, nhất là các bài học

để tự học

Phương pháp dạy học chương trình hóa có hai ưu điểm chủ yếu là:

 Thể hiện được quan điểm đặt trọng tâm của quá trình dạy học vào người học

và cá biệt hóa quá trình dạy học theo trình độ và năng lực của từng sinh viên do vậy pháthuy được tính tích cực và chủ động của họ trong học tập

 Điểm thứ hai dễ nhận thấy hơn là từng cá nhân người học có thể tiếp thu kiếnthức với lượng thời gian khác nhau, theo các diễn tiến khác nhau tùy vào kiến thức cósẵn, vào khả năng, tốc độ học tập của riêng họ cũng như phương tiện hiện đại mà họ có.Trước đây ở Việt Nam, phương pháp dạy học chương trình hóa được đề cập khánhiều và cũng đã có khá nhiều người cố gắng áp dụng nó nhưng có lẽ do số lượng ngườinắm vững nguyên lý của dạy học chương trình hóa, đồng thời biết kỹ thuật để xây dựng

chưa được sử dụng Có nhiều nguyên nhân dẫn đến phương pháp này vẫn chưa được sửdụng rộng rãi.

Thứ nhất, giáo viên còn chưa nhận thức đúng đắn và đầy đủ về đổi mới phươngpháp dạy học Họ cho rằng đổi mới phương pháp theo hướng lấy học sinh làm trung tâmđơn thuần chỉ là sử dụng nhiều phương pháp hỏi – đáp, cho học sinh đọc trước sách giáokhoa để tới lớp nhắc lại những điều đã học nhằm củng cố kiến thức Thậm chí, một sốgiáo viên còn cho rằng họ là nguồn duy nhất truyền thụ kiến thức học sinh chứ khôngnghĩ rằng học sinh có thể tiếp thụ kiến thức từ nhiều nguồn khác nhau Chính điều này đãkhiến họ khó hòa nhập vào xu thế đổi mới phương pháp

Thứ hai, sự thiếu thốn và hạn chế về cơ sở vật chất cũng là nguyên nhân cản trở việc

sử dụng rộng rãi các phương pháp mới trong nhà trường sư phạm

Thứ ba, bản thân các nhà trường cũng chưa được trang bị đầy đủ và kịp thời những

cơ sở lý luận cần thiết về các phương pháp dạy học tích cực cho các cán bộ, giáo viên củatrường

Những nguyên nhân kể trên đã cho ta thấy việc nghiên cứu và đưa các phương phápdạy học mới vào sử dụng trong nhà trường là hết sức cần thiết Trong phạm vi hạn hẹpcủa tiểu luận, chúng tôi chỉ dừng lại ở nghiên cứu việc sử dụng phương pháp dạy họcchương trình hóa ở nhà trường với tên đề tài: “Nghiên cứu việc sử dụng phương pháp dạyhọc chương trình hóa để dạy chương trình hóa học lớp 12 theo cấu trúc đường thẳng”

Đổi mới phương pháp dạy học

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu việc sử dụng dạy học chương trình hóa như là một phương pháp dạyhọc mới áp dụng trong việc dạy học

4 Phạm vi nghiên cứu

4.1 Thực nghiệm thông qua bộ môn

- Hóa học lớp 12

4.2 Đối tượng điều tra

- Giáo viên trường THPT Dương Văn Dương – Nhà Bè, TP Hồ Chí Minh

- Thời gian 2016 – 2017

4.3 Đối tượng thực nghiệm

- Học sinh lớp 12

5 Giả thuyết khoa học

Nếu nghiên cứu, vận dụng phù hợp phương pháp dạy học chương trình hoá thì sẽphát huy được tính tích cực, tự lực học tập của sinh viên và qua đó góp phần nâng caochất lượng dạy học

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Để thực hiện mục đích nghiên cứu của đề tài, tôi xác định các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của phương pháp dạy học chươngtrình hóa

- Nghiên cứu việc xây dựng bài học sử dụng phương pháp chương trình hóa để ápdụng vào chương trình hóa học lớp 12 phần luyện tập “Đại cương về kim loai”

- Rút ra nhận xét và kết luận trên cơ sở góp ý, đánh giá của Tổ bộ môn và nhàtrường Từ đó làm căn cứ cho việc phát triển và vận dụng phương pháp giảng dạy trong

tổ bộ môn sau này

7 Phương pháp nghiên cứu

- Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp điều tra

CHƯƠNG 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn

CHƯƠNG 2: Phương pháp dạy học chương trình hóa nhằm phát triển năng lựccủa học sinh

CHƯƠNG 3: Vận dụng phương pháp chương trình hóa trong việc xây dựng bàidạy môn Hóa học lớp 12 theo cấu trúc đường thẳng.

KẾT LUẬN CHUNG CỦA ĐỀ TÀI

HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP CỦA ĐỀ TÀI

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Lịch sử phát triển

Con người trong mỗi một giai đoạn lịch sử nhất định là sản phẩm của nền giáo dục

xã hội tương ứng Để có thể tạo ra những con người đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi của xãhội các nhà giáo dục cần phải có những phương pháp dạy học phù hợp Trên thực tế, mộtphương pháp dạy học ra đời bao giờ cũng căn cứ trên nhu cầu của người học, của xã hội

và xuất phát từ ý tưởng của con người Phương pháp dạy học rất quan trọng vì đó là conđường truyền tải tri thức, kỹ năng cần thiết cho học sinh giúp học sinh có những hiểu biết

để từ đó có những ứng xử phù hợp với thực tiễn xã hội Vì vậy có thể nói, phương phápdạy học luôn là vấn đề quan tâm hàng đầu của các nhà giáo dục Đứng trên những góc

độ, quan điểm nhìn nhận khác nhau, mỗi nhà giáo dục lại đưa ra những định nghĩa khácnhau về phương pháp

- Theo LV.K.Babanxki: “Phương pháp dạy học là phương thức hoạt động có liên hệ qualại giữa giáo viên và học sinh, một hoạt động đã được sắp đặt, nhằm giải quyết các nhiệm

vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học”

- La Lecner thì cho rằng: “Phương pháp dạy học là hệ thống những tác động liên tục củagiáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh để học sinh lĩnhhội vững các thành phần của nội dung dạy học”

- Trong khi các tác giả của dự án Việt – Bỉ lại cho rằng: “Phương pháp dạy học thực ra là

sự tổ chức hệ thống hóa về kỹ thuật và phương tiện có mục tiêu là tạo thuận lợi cho hànhđộng giáo dục”

Cũng như các học giả nước ngoài, một số nhà giáo dục Việt Nam khi nghiên cứu

về phương pháp dạy học cũng đưa ra những định nghĩa, quan niệm khác nhau về phươngpháp dạy học

- Tác giả Nguyễn Ngọc Quang cho rằng: “ Phương pháp dạy học là cách thức thầy truyềnđạt kiến thức đồng thời là cách kĩnh hội của trò”

- Tác giả Lê Quang Long đã định nghĩa: “Phương pháp dạy học là cách thức, hoạt độngphối hợp, thống nhất giữa giáo viên và học sinh, do giáo viên tổ chức và chỉ đạo nhằmđạt tới mục đích dạy học và giáo dục xác định”

Còn tác giả Nguyễn Kỳ lại cho rằng: “Phương pháp dạy học là sự tổ chức và hệ thốnghóa các thể thức do học sinh sử dụng dưới sự định hướng và kích thích của giáo viênnhằm giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức, rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề, từ đó pháttriển trí tuệ và hình thành nhân cách”.

Như vậy, qua một vài ví dụ trên ta có thể thấy được phần nào sự đa dạng, phongphú của các quan điểm về phương pháp dạy học Tuy nhiên, dù đứng trên góc độ nào đichăng nữa thì mục đích cuối cùng của các nhà giáo dục vẫn là nâng cao chất lượng dạyhọc, phát triển trí tuệ và hình thành nhân cách của trẻ, đào tạo ra những con người đápứng được những yêu cầu của xã hội

Dạy học chương trình hóa được xem là một phương pháp dạy học Nó xuất hiệnđầu tiên ở Mỹ vào những năm 50 của thế kỷ XX, do nhà tâm lý học Scinmer B.P sáng tạo

ra Sau đó được du nhập và phát triển mạnh mẽ ở nhiều nước trên thế giới đặc biệt là ởcác nước phát triển Có rất nhiều quan điểm khác nhau về bản chất dạy học CTH Một sốquan điểm cho rằng DHCTH là một hình thức dạy học, một số lại cho rằng đó là mộtphương pháp tổ chức dạy học Chúng tôi tán đồng với ý kiến thứ hai vì DHCTH bao gồmcách thứ làm việc của giáo viên và học sinh trong đó giáo viên là người soạn thảo chươngtrình điều khiển, tổ chức học chiếm lĩnh kiến thức còn học sinh là người điều khiển và tựđiều khiển bản thân để lĩnh hội kiến thức, ở nước ta DHCTH được đề cập vào những năm

90 Năm 2001, giáo viên Trần Thị Thu Hà đã nghiên cứu về việc sử dụng phương phápnày trong dạy học Tiểu học với đề tài: “ Bước đầu nghiên cứu việc sử dụng phương phápdạy học chương trình hóa với sự hỗ trợ của phần mềm dạy học Stcechpaid trong dạy họcToán ở Tiểu học”

1.1.2 Khái niệm phương pháp dạy học

Như trên đã trình bày, chúng ta thấy có rất nhiều uan điểm khác nhau về phươngpháp dạy học theo chúng tôi, tập trung lại chúng ta có thể định nghĩa về phương pháp dạyhọc như sau:

“Phương pháp dạy học là cách thức, là con đường tổ hợp các hoạt động dạy của giáoviên, hoạt động học của học sinh nhằm thực hiện mục đích dạy học đề ra Đó chính làcung cấp cho học sinh kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo từ đó hình thành và pháttriển nhân cách cho học sinh”

Phương pháp dạy học là cái chủ quan, là cách tổ chức, hoạt động của giáo viên củahọc sinh nhưng lai phản ảnh cái khách quan là hệ thống trí thức, kỹ năng, kỹ xảo Để có

thể sử dụng các phương pháp đó một cách hợp lý và có hiệu quả, chúng ta cần nắm rõđược các đặc điểm của phương pháp dạy học

1.1.3 Các phương pháp dạy học

Có nhiều cách phân loại phương pháp dạy học Đứng trên những góc độ nhìn nhậnkhác nhau về phương pháp dạy học, các nhà giáo dục lại đưa ra các cách phân loạiphương pháp dạy học khác nhau Tuy nhiên, chúng ta có thể khái quát hệ thống cácphương pháp dạy học hiên nay như sau:

Hệ thống các phương pháp dạy học Tiểu học hiên nay gồm 5 nhóm:

 Nhóm các phương pháp dùng lời và chử bao gồm:

 Phương pháp thuyết trình

 Phương pháp vấn đáp

 Phương pháp nghiên cứu sách giáo khoa

 Nhóm các phương pháp dạy học trực quan bao gồm:

 Phương pháp dạy học đồng đẳng: là phương pháp học tập theo nhóm trong

đó nhóm trưởng sẽ là người tổng hợp ý kiến của các thành viên về vấn đề cần thảo luậnđồng thời giải đáp thắc mắc của các bạn trong phạm vi có thể Giáo viên đóng vai tròtrọng tài, thường xuyên gặp gỡ trao đổi các nhóm để có thể theo sát và hướng dẫn khi cầnthiết

 Phương pháp dạy học Algorit hóa: là phương pháp dạy học tiến hành trình

tự theo từng bước logic nhất định

 Phương pháp dạy học chương trình hóa: đây là phương pháp dạy học được

đề cập trong đề tài vì vậy chúng tôi trình bày chi tiết ở chương 2 Phương pháp dạy họcchương trình hóa là một trong những phương pháp dạy học hiện đại được xem là các

“phương pháp dạy học của xã hội siêu công nghiệp” giúp cho việc đào tạo ra những conngười tự chủ, có óc sáng tạo và khả năng thích ứng cao với sự thay đổi của xã hội

1.2 Cở sở thực tiễn

1.2.1 Đối tượng điều tra

Tôi đã tiến hành điều tra trên một số giáo viên trong trường Họ là những người cótrình độ đại học sư phạm trở lên, do vậy họ cũng có những kiến thức cơ bản nhất định về

lý luận dạy học và giáo dục Bên cạnh đó họ là những người đang trực tiếp giảng dạytrong nhà trường nên có điều kiện tiếp xúc với học sinh có điều kiện áp dụng và kiểmnghiệm tính đúng đắn, hiệu quả của các phương pháp dạy học Điều này đảm bảo cho kếtquả khách quan và có chất lượng cao hơn

1.2.2 Nội dung điều tra

Với mong muốn tìm hiểu về thực trạng của việc sử dụng phương pháp dạy họcchương trình hóa tôi chỉ khiêm tốn dừng lại ở việc điều tra về nhận thức của giáo viên vềphương pháp, sự đánh giá của họ về ưu điểm của phương pháp cũng như khả năng vàđiều kiện để sử dụng phương pháp này có hiệu quả Ngoài ra, tôi cần tìm hiểu nhận thứccủa giáo viên về đổi mới phương pháp dạy học theo hướng học sinh làm trung tâm Tôicho rằng điều này là hết sức cần thiết vì muốn sử dụng một phương pháp dạy học theotinh thần đổi mới phương pháp thì trước tiên chúng ta phải hiểu rõ tinh thần đổi mớiphương pháp dạy học đó là gì?

1.2.3 Phương pháp điều tra

Do điều kiện về mặt thời gian nên tôi chỉ dùng phiếu điều tra để tìm hiểu thựctrang vấn đề Ngoài ra tôi còn sử dụng phương pháp quan sát và đàm thoại với mongmuốn làm cho kết quả điều tra được khách quan và chính xác hơn

Phương pháp quan sát

Chúng tôi tiến hành dự giờ dạy của một số giáo viên, quan sát với tư cách giáoviên hướng dẫn, tổ chức cho học sinh thực tập để chiếm lĩnh kiến thức từ đó tìm hiểuxem giáo viên đã sử dụng những phương pháp gì trong giảng dạy và sử dụng như thếnào

Phương pháp đàm thoại

Để có thể trực tiếp thu thông tin phản hồi về vấn đề tìm hiểu tôi đã trao đổi vớimột số giáo viên và các nhà quản lý giáo dục để từ đó thấy được quan niệm về đổi mớiphương pháp cũng như những hiểu biết về các phương pháp dạy học và hiểu quả đặc biệt

là phương pháp dạy học chương trình hóa

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHƯƠNG TRÌNH HÓA NHẰM

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

2.1 Dạy học chương trình hóa vơi tư cách là một phương pháp dạy học

2.1.1 Công nghệ giáo dục

Cho tới nay, các nhà giáo dục đưa ra hai nhóm khái niệm về công nghệ giáo dục

Đó là công nghệ giáo dục theo nghĩa hẹp và công nghệ giáo dục theo nghĩa rộng

Theo nghĩa hẹp, công nghệ giáo dục là “quá trình áp dụng các phương tiện kỹthuật và các phương tiện hỗ trợ vào giáo dục nhằm nâng cao chất lượng học tập của họcsinh (Đặng Vũ Hoạt)” Như vậy, công nghệ giáo dục chỉ được xem như là việc sử dụngphương tiện kỹ thuật trong dạy học chứ không quan tâm với việc thiết kế quá trình dạyhọc cũng như điều kiện để có thể tiến hành quá trình này một cách thuận tiện

Trong khi nghiên cứu và áp dụng các thành tựu khoa học vào giảng dạy, các nhàgiáo dục đã có cách nhìn mới về công nghệ giáo dục và từ đó khái niệm công nghệ giáodục ngày càng được mở rộng và hoàn thiện

Theo nghĩa rộng, cộng nghệ giáo dục là một khoa học nghiên cứu về khoa học

“xác lặp các nguyên tắc hợp lý của hoạt động đào tạo và các điều kiện thuận lợi nhất đểtiến hành quá trình đào tạo cũng như xác lặp các phương pháp và phương tiện có hiệuquả nhất để đạt được mục tiêu” (Đặng Vũ Hoạt – Lý luận dạy học đại học) Nói một cáchkhác, công nghệ giáo dục là một hệ thống thiết kế toàn bộ quá trình dạy học có tính đếncác phương tiện kỹ thuật hỗ trợ, nguồn nhân lực và sự tương tác giữa chúng nhằm mucđích tối ưu hóa các hình thức đào tạo, đạt được mục tiêu đề ra

Công nghệ giáo dục xem giáo dục như một quy định sản xuất đặc biệt tạo ranhững sản phẩm đặc biệt là con người với những giá trị mà xã hội đòi hỏi Nói chung, vớicông nghệ giáo dục, giáo viên để hợp lý hóa các hoạt động đào tạo bằng cách định nghĩachính xác mục tiêu, lập các chiến lược thích hợp với môn học và học sinh… vì một trongnhững đặc trưng cơ bản của công nghệ giáo dục là cho phép chúng ta đo lường và quansát được mục tiêu dạy học ( định hướng hóa mục tiêu) để từ đó có thể thiết kế quá trìnhdạy học sao cho phù hợp Đồng thời công nghệ giáo dục tạo điều kiện cho phép áp dụngcác phương tiện kỹ thuật, các hình thức tổ chức dạy học để có thể phân biệt và cá thể hóaquá trình học tập của từng cá nhân Vì vậy, có thể nói công nghệ giáo dục có tác dụngmạnh mẽ và là xu hướng tất yếu của nền giáo dục hiện đại

2.1.2 Công nhệ dạy học

Trong nhiều năm liền, người ta càng quan niệm một cách đơn giản dùng côngnghệ dạy học là hệ thống chỉ dẫn việc sử dụng phương pháp, phương tiện kỹ thuật trongquá trình dạy học nhằm đào tạo con người theo mục tiêu đề ra trong khoảng thời gianngắn nhất và tốn ít chi phí nhất Song cùng với thời gian và sự phát triển của khoa học kỹthuật quan niệm trên đã thay đổi Ngày nay, khi nói tới công nghệ dạy học người ta hiểungay rằng đó là một quá trình nghiên cứu có tính phe phán về sử dụng những thành tựukhoa học, kỹ thuật và công nghệ vào quá trình dạy học nhằm đạt được hiệu quả kinh tếcao Điều này có nghĩa là quá trình dạy học được tổ chức một cách chặt chẽ, khoa họcbằng cách xác định chính xác và sử dụng tối ưu đầu vào trình độ học sinh, đầu ra mongmuốn (mục tiêu dạy học), nội dung dạy học cùng các phương tiện kỹ thuật cần thiết vàcác tiêu chuẩn đánh giá Thực chất đó là sự công nghệ hóa công nghệ dạy học

Theo quan điểm của công nghệ giáo dục, quá trình dạy học gồm 4 thành tố cơ bản:

 Đầu vào (nguyên liệu): là trình độ ban đầu của học sinh trước khi bước vào quátrình dạy học (năng lực, phẩm chất…) khi xác định đầu vào cần căn cứ những đặc điểmsinh lý, khả năng của học sinh so với yêu cầu đầu ra để có thể tổ chức quá trình dạy học

có hiệu quả

 Đầu ra mong muốn (mục đích, mục tiêu dạy học) sản phẩm sản xuất ra cần phảiđạt được những yêu cầu mà mục đích và mục tiêu dạy học đề ra hay nói cách khác là đápứng được yêu cầu, đòi hỏi của xã hội Đầu ra là một sản phẩm đặc biệt Nó cần phải có sựmềm dẻo, linh hoạt để thích ứng với cuộc sống không ngừng vận động

 Đánh giá kết quả dạy học

 Đây là vấn đề được các nhà giáo dục quan tâm Công nghệ giáo dục cho phép tađánh giá kết quả học tập của học sinh thông qua các số liệu cụ thể Tuy nhiên để đánh giáhọc sinh được toàn diện chúng ta cần kết hợp đánh giá về mặt định tính và định lượng.Trong khi tiến hành đánh giá cần sử dụng phối hợp các phương tiện kỹ thuật hiện đại

 Nội dung dạy học

Trong thế giới không ngừng biến động của chúng ta, lượng thông tin tăng lên rất nhanh

Vì thế nội dung dạy học phải được chọn lọc và cập nhật một cách thường xuyên Tùythuộc vào đặc điểm tâm sinh lý và trình độ tri thức của mỗi lứa tuổi mà người ta xâydựng nội dung dạy học phù hợp theo hướng giúp học sinh phát triển các thao tác tư duy,phát hiện tìm tòi những tri thức mới

Tóm lại, công nghệ dạy học là một khoa học tích hợp của nhiều ngành khoa học.

Nó mang tính hiện đại, tính tối ưu, cho phép loại bỏ các yếu tố ngẫu nhiên trong quá trìnhdạy học đồng thời giúp cho việc đánh giá học sinh được chính xác, khách quan và thườngxuyên hơn

2.2 Phương pháp dạy học chương trình hoá nhằm phát triển năng lực của học sinh 2.2.1 Khái niệm về phương pháp dạy học CTH

Vào đầu những năm năm mươi, khi các máy móc điện tử phát triển và phổ biếnrộng rãi trong hầu hết các ngành hoạt động, các nhà giáo học pháp ở Mỹ, rồi ở Liên Xô,

Ấn Độ và một số nước khác đã nghiên cứu áp dụng một hệ thống phương pháp dạy học

có điều khiển theo những chương trình cài đặt sẵn trong các máy và đặt tên là phươngpháp chương trình hóa

Phương pháp dạy học CTH là phương pháp dạy học nhằm điều khiển việc học tậpcủa từng cá nhân sinh viên, đảm bảo việc tự kiểm tra thường xuyên quá trình học tập, trợgiúp khả năng hoạt động độc lập, tích cực của người học

Phương pháp dạy học CTH đặt trọng tâm của quá trình dạy học vào người học và cábiệt hóa quá trình dạy học theo trình độ và năng lực của từng sinh viên Với phương phápnày, từng cá nhân sinh viên có thể tiếp thu kiến thức với lượng thời gian khác nhau cũngnhư theo các diễn tiến khác nhau tùy vào kiến thức có sẵn và khả năng, tốc độ học tậpcủa riêng mình

Mục tiêu quan trọng nhất của phương pháp dạy học CTH là nhanh chóng phản hồithông tin về mức độ tiếp thu kiến thức của người học để lấy đó làm cơ sở điều khiển quátrình học một cách có hiệu quả và đảm bảo chất lượng

2.2.2 Nhìn nhận phương pháp dạy học chương trình hoá theo quan điểm điều khiển học

Sự phát triển như vũ bão của khoa học và kỹ thuật đã dẫn tới việc mọi người đangtích cực vận dụng những tư tưởng điều khiển học vào công tác giáo dục Theo quan điểmđiều khiển học thì dạy học CTH là một hệ điều khiển mà đối tượng điều khiển chính làcon người Hay nói cụ thể hơn:

 Giáo dục là quá trình điểu khiển sự phát triển toàn diện của sinh viên theo mộtmục đích xác định

 Dạy học một bộ môn chính là điều khiển sinh viên từng bước tiếp thu nội dungkiến thức, kỹ năng, kỹ xảo đối với bộ môn đó đã được quy định trong chương trình

Cũng theo quan điểm điều khiển học thì phương pháp dạy học cổ truyền có nhượcđiểm sau: Không điều khiển tốt được quá trình nhận thức của từng cá nhân sinh viênriêng biệt mà phải theo số đông sinh viên, nên không có những điều chỉnh kịp thời và cầnthiết nội dung và phương pháp giảng dạy cho phù hợp với từng đối tượng sinh viên, đó làmột quá trình điều khiển kém cả về hai mặt:

 Không gian: sự kiểm tra và phản ứng của giáo viên không bao quát được đồngthời từng đối tượng sinh viên và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của từng sinhviên

 Và thời gian: Sự kiểm tra và phản ứng của giáo viên chậm hơn những thay đổi

kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo của từng sinh viên

2.2.3 Bản chất, đặc điểm, nội dung và yêu cầu của phương pháp dạy học chương trình hoá

 Bản chất của phương pháp dạy học chương trình hóa: Chương trình hóa trong

dạy học tương tự như chương trình máy tính: tài liệu nghiên cứu được chuyển tới sinhviên dưới dạng một trình tự lôgic chặt chẽ các yếu tố thông tin Quá trình dạy học được

xem như một hệ gồm: giáo viên, sinh viên và môi trường Dạy học CTH là điều khiển hệ

thông qua sự tác động qua lại giữa các yếu tố đó nhằm thực hiện chức năng truyền thụkiến thức khoa học của xã hội loài người cho sinh viên Trong đó quá trình dạy học được

Phương pháp dạy và học

Mục đích dạy học

Mục đích dạy học

Sinh viên trước khi học

Sinh viên trước khi học sau khi họcSinh viên

Sinh viên sau khi họcLiên hệ ngược bên ngoài

Liên hệ ngược bên trong

Sơ đồ 1.2.1: Sơ đồ điều khiển học của quá trình dạy học

 Sự sai sót của sinh viên trong quá trình học tập phải được sinh viên và giáoviên biết rõ và khắc phục kịp thời.

 Đặc điểm của phương pháp dạy học chương trình hóa: Chương trình hóa là kỹ

thuật dạy học được đề xuất đầu tiên bởi nhà tâm lý học hành vi B.F Skinner vào năm

1958 Theo Skinner, mục đích của dạy học CTH là điều khiển người học dưới những điềukiện quản lý [44 - Ellington Henrry, How to Design Programmed Learning Materials].Phương pháp này có một số đặc điểm sau đây:

 Mục đích dạy - học chung và từng phần được xác định rõ ràng, cụ thể.Những bước công việc được sắp xếp hợp lí nhất, thuận tiện nhất, theo con đường ngắnnhất để giải quyết từng nhiệm vụ nhằm đạt tới mục đích đề ra

 Nội dung dạy học được chia thành từng liều học Sau mỗi liều, sinh viênphải trả lời các câu hỏi kiểm tra Sau khi trả lời, sinh viên biết được mình trả lời đúng haysai, tiếp theo mới chuyển sang liều khác (luôn đảm bảo mối liên hệ ngược bên trong)

 Việc học tập theo các liều học tiến hành nhanh hay chậm là tùy theo nănglực của người học (khả năng cá biệt hóa người học)

 Liều học tiếp theo phụ thuộc vào kết quả trả lời câu hỏi trước đó (luôn đảmbảo mối liên hệ ngược bên ngoài)

 Mối liên hệ hai chiều giữa thầy và trò được xác lập và duy trì thường xuyênđảm bảo cho quá trình dạy học được điều khiển và điều chỉnh sát với mục tiêu của hoạtđộng theo chương trình

 Sử dụng hệ thống thiết bị dạy - học điện tử

Quá trình dạy học CTH có thể được biểu diễn theo sơ đồ mã hóa như sau:

: Thông báo nguyên tố kiến thức (là phần thông tin hoàn chỉnh về mặt lôgic) chosinh viên

: Câu hỏi kiểm tra kiến thức vừa thông báo hay kỹ năng có liên quan, người học (sinh viên) trả lời cho người dạy (có thể là giáo viên, cũng có thể là tài liệu học tập được

biên soạn chuyên biệt hay máy dạy học - máy tính)

: Người dạy nghiên cứu câu trả lời của người học và quyết định quá trình hướng dẫntiếp theo Người học được thông báo về câu trả lời của mình hoặc được thông báo về sựđúng sai của câu trả lời này (quá trình kiểm tra và tự kiểm tra)

Cứ mỗi lần người học thực hiện xong ba khâu như vậy người ta gọi là một liều

 Nội dung của phương pháp dạy học chương trình hóa: Nội dung của việc tổ

chức dạy học theo phương pháp CTH bao gồm hai vấn đề chính:

 Chương trình hóa nội dung dạy học : Trong dạy học CTH, mục đích của

điều khiển cũng chính là mục đích của dạy học Vì vậy, cần xác định chính xác và khoahọc:

 Nội dung, khối lượng của các vấn đề lý thuyết, thực hành để đảm bảocho sinh viên có những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo cần thiết

 Phải xây dựng được sơ đồ cấu trúc lôgic của cả hệ thống các bài học, mốiliên hệ và sự hỗ trợ qua lại giữa chúng, trình tự nghiên cứu các bài học, vị trí của các bàihọc trong toàn bộ kế hoạch

 Phải xây dựng sơ đồ cấu trúc lôgic của từng bài học (mô tả cấu trúc lôgiccủa bài học, mối quan hệ giữa các phần trong bài, vị trí của mỗi phần, trình tự nghiên cứutừng phần)

 Chương trình hóa quá trình học tập : Đây là CTH quá trình tiếp thu kiến

thức, kỹ năng, kỹ xảo và CTH việc đánh giá kết quả học tập của sinh viên

 Xây dựng chương trình tác động nhằm đưa hệ thống học tập từ trạng tháixuất phát qua những trạng thái chuyển tiếp, đến trạng thái cuối cùng (tức là đạt mục đíchdạy học) Phân tích trạng thái đầu, căn cứ vào các quy luật của hoạt động nhận thức để dựkiến các trạng thái trung gian, xác định các biện pháp đưa thông tin tới sinh viên

 Chương trình tác động gồm ba khâu cơ bản:

o Đưa thông tin tới sinh viên

o Sinh viên tự lực thông hiểu thông tin

o Kiểm tra mức độ lĩnh hội thông tin

Các khâu này cần được xác định một cách đặc biệt nhằm đảm bảo cho việc điều

Việc điều khiển càng tối ưu nếu như thường xuyên quan tâm tới các mối liên hệngược trong (sinh viên - sinh viên) và ngược ngoài (sinh viên - giáo viên).

Phải đảm bảo nguyên tắc của quá trình điều khiển là: không cho phép sinh viênchuyển sang liều sau nếu như chưa nắm vững những yếu tố thông tin của liều trước Đểđạt được điều này, phải sử dụng chương trình trên máy tính

 Yêu cầu của việc dạy học chương trình hóa:

 Phải xây dựng lại toàn bộ cấu trúc nội dung tài liệu

 Phải xây dựng chương trình cho quá trình nghiên cứu tài liệu học tập

 Phải xây dựng hệ thống kiểm tra sự lĩnh hội kiến thức của sinh viên có hiệuquả nhất

2.2.4 Các dạng của bài học chương trình hóa:

Việc phân loại các dạng của bài học CTH dựa vào mức độ tối ưu hóa quá trình điềukhiển Bài học chương trình hóa có thể được tổ chức theo hai cách cơ bản có tính nănghữu hiệu khác nhau, đồng thời cũng đòi hỏi sự đầu tư về công sức và khả năng kỹ thuậtkhác nhau Đơn giản nhất là dạng tuyến tính, và phức tạp hơn là dạng phân nhánh với cácbiến thể khác nhau

kỹ năng rất nhỏ và tiếp sau đó có một số câu hỏi hoặc bài tập nhằm đánh giá mức độ tiếpthu liều học đó Quá trình học tập được điều khiển theo một luồng tuyến tính là: học liềuhọc thứ nhất, sau đó làm các câu hỏi và bài tập của nó; nếu trả lời tốt thì chuyển đến họcliều thứ hai; nếu trả lời chưa đạt thì quay lại học liều thứ nhất; quá trình lặp tương tự chonhững liều tiếp theo cho đến khi hết bài học

Thông tin tự kiểm tra tự kiểm tra Kiểm tra, Kiểm tra, Thông tin bổ sung

hoặc thông tin mới

Thông tin bổ sung hoặc thông tin mới

Sơ đồ 1.2.4 biểu diễn cách thức tổ chức và hoạt động của bài học dạng tuyến tính.( Hình biểu diễn 1 liều học, hình biểu diễn phần câu hỏi kiểm tra của liều họctương ứng.)

Với kiểu chương trình này, người ta phải thiết kế nội dung bài học sao cho chắcchắn rằng nếu trả lời được thì sinh viên đã nắm được kiến thức tương ứng qua đó ngườidạy đạt được mục đích dạy học từng chủ đề Như vậy, mọi sinh viên sẽ học theo mộtchương trình như nhau, đều cùng phải qua tất cả các bước như nhau, chỉ có tốc độ học sẽkhác nhau tùy theo năng lực của từng sinh viên Để hoàn thành được nhiệm vụ học tậpsinh viên phải tự xây dựng câu trả lời cho các câu hỏi kiểm tra, từ đó hình thành năng lựcchủ động trong hoạt động nhận thức của từng cá nhân

Ngoài cách tổ chức trên, bài học dạng tuyến tính còn có thể có biến thể về việc lùilại hoặc tiến tới nhiều hơn một bước (nhảy vọt) sau một lần kiểm tra, khi thỏa một sốđiều kiện đặc biệt nào đó Sơ đồ 1.2.5 trình bày sơ đồ tổ chức bài học kiểu này, trong đómỗi một hình chữ nhật tròn góc biểu diễn một liều học và phần câu hỏi, bài tập kiểm tracủa nó (Trên sơ đồ này và các sơ đồ tiếp theo nữa các ký hiệu rẽ nhánh được giản lược

để đơn giản hóa việc trình bày.)

Đặc điểm của kiểu chương trình đường thẳng: Chương trình đường thẳng là chương

trình đơn giản nhất, được dùng phổ biến nhất

 Mỗi một liều có lượng thông tin bé

 Tài liệu được soạn dựa trên căn cứ trình độ của sinh viên ở mức cơ bảnnhất

Kế

t thú cc

Kiểm tra đạt yêu cầu, trường hợp đặc biệt - Nhảy vọt lên trước

Kiểm tra không đạt yêu cầu, trường hợp đặc biệt - Nhảy vọt về sau

Kiểm tra không đạt yêu cầu

Sơ đồ 1.2.4 Bài học chương trình hóa dạng tuyến tính đơn giản

Kiểm tra không đạt yêu cầu

Kiểm tra đạt yêu cầu

Kết thú c

Kết thú c

Kiểm tra đạt yêu cầu

 Đây là chương trình thích ứng cho mọi người (chương trình thích ứng tốithiểu).

 Đòi hỏi sinh viên tích cực, tự lực xây dựng câu trả lời Quá trình tìm câu trảlời cũng chính là quá trình học

 Hạn chế tốc độ học đối với những người tiếp thu nhanh

 Ít phát triển được năng lực sáng tạo của sinh viên (nội dung thông báo,kiểm tra trong mỗi liều thường là dễ)

Ở dạng phân nhánh đơn giản nhất, ngoài các liều học chính được tổ chức theo kiểutuyến tính, luồng hoạt động học tập có thể sẽ bị rẽ sang một nhánh khác để bổ sung mộthoặc một số kiến thức bổ trợ nào đó Sau khi học xong liều học bổ trợ, người học quay lạiluồng học chính

Sơ đồ 1.2.6 biểu diễn bài học tổ chức ở dạng này

Dạng phân nhánh cũng có một số biến thể khác, nhằm mục tiêu đa dạng hóa quátrình học tập, để cá thể hóa cho từng trường hợp riêng biệt khác nhau của người học

Sơ đồ 1.2.7 trình bày các dạng biến thể khác của quy trình học tập theo mô hìnhnày

Kế

t thú cc

Rẽ nhánh

2.1

Quay lại

5.1

5.2

5.3

Bổ sung một liều học

Bổ sung nhiều liều học