Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)

Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong tin học lớp 10 (LV tốt nghiệp)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHAM HÀ NỘI 2

KHOA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

NGUYEN ANH THU’

HOAT DONG NHAN DANG

VA THE HIEN KHAI NIEM TRONG TIN HOC LOP 10

KHOA LUAN TOT NGHIEP DAI HOC Chuyén nganh: Su pham Tin hoc

TRƯỜNG ĐẠI HOC SU PHAM HA NOI 2 KHOA CONG NGHE THONG TIN

NGUYEN ANH THU

HOAT DONG NHAN DANG

VA THE HIEN KHAI NIEM

TRONG TIN HOC LOP 10

KHOA LUAN TOT NGHIEP DAI HOC Chuyên ngành: Sư phạm Tin học

Người dướng dẫn khoa học:

TS Lưu Thị Bích Hương

HÀ NỘI 2017

LOI CAM ON

Trong quá trình thực hiện đề tài “Hoạt động nhận dạng và thế hiện

khái niệm trong Tin học lớp 10”, ngoài sự có gắng của bản thân, em đã

nhận được sự giúp đỡ tận tình, tạo điều kiện của các thầy, cô giáo trong khoa

Công nghệ thông tin trường ĐHSP Hà Nội 2, đặc biệt là cô giáo hướng dẫn - 1S Lưu Thị Bích Hương cùng với gia đình, bạn bè

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất của mình tới cô giáo Lưu Thị Bích Hương, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn và chỉ bảo

em trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo khoa CNTT trường ĐHSP Hà

Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình học tập nghiên cứu

Ngoài ra, em muốn gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu và các thầy cô giáo trong tổ Toán - Tin của trường THPT Lý Thường Kiệt, đặc biệt là cô hướng dẫn thực tập Nguyễn Thị Phượng đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ và đóng

góp ý kiến để em thực hiện đề tài này

Cuối cùng, em xin cảm ơn tập thể lớp Sư phạm Tin, khóa 39, các bạn đã đóng góp ý kiến, chia sẻ kinh nghiệm bản thân giúp khóa luận của em ngày

một hoàn thiện

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Anh Thư

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan:

1 Em xin cam đoan đây là bài nghiên cứu của riêng em và được sự hướng dẫn trực tiếp của TS Lưu Thị Bích Hương Các nội dung nghiên cứu,

kết quả đều là trung thực và chưa công bố dưới bất kì hình thức nào trước

đây Những số liệu kết quả được chính em thu thập trong thời gian thực tập tại trường THPT Lý Thường Kiệt

2 Mọi tham khảo dùng trong khóa luận đều được trích dẫn rõ ràng tên

tác giả, tên công trình, thời gian, địa điểm công bồ

3 Mọi sao chép không hợp lệ, vi phạm quy chế đào tạo, hay gian trá, em

xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Anh Thư

DANH MUC CAC TU VIET TAT

CNTT Công nghệ thông tin

MỤC LỤC

(9E 1 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỀN . -: 4

1.1 Tổng quan về dạy học khái niệm . - 2 ©5e©s++xvcxxvrrsrerxerrrree 4

1.1.1 Định nghĩa về khái niệm dạy học khái niệm -.- - -s+ «+ 4

1.1.2 Yêu cầu dạy học khái niệm a 1.2 Các con đường tiếp cận khái niệm - 2 22ccccccxscccxee Õ

1.3 Các hoạt động dạy học Khái nIỆm:::::sscss61666110266110 10 g01641182086 9

13.1, Dinh nghĩa khái nỆMscisgysessestsbssi11111260421111244016184130045066 9 123.1;1, Các.cách:định ñghÏã:, :¿ s25 6611516600121060666101106503 2181830606 10 1.3.1.2 Các yêu cầu của một định nghĩa - + ccs©csecc5cze: 12

1.3.2 Củng cỗ khái niệm . - 6c 222k EEEEEE2112212 27111 E1 13 1.3.2.1 Nhận dạng và thê hiện khái niệm -. c5555sccxccez 13

1.3.2.2 Hoạt động ngôn ng - óc Sàn Hy 14

1.3.2.3 Khái quát hóa, đặc biệt hóa óc S Sex 14

1.3.2.4 Hệ thông hóa : ©52 2tề tt 211221121111 Eecrtrre 15

1;3:2.5 Vận: UTE sec nnenanniegsigA004110T016108319680003814950455YSELSSESEESSSSYEĐvES 15

1.3.3 Phân chia khái niệm - ¿c6 3c 1121112111 11 2154115111551 xe 15

1.4 Trình tự truyền thụ một khái niệm mới - :- 2 ©++©c5seeczsce2 16

1.5 Thuc trang về dạy học khái niệm trong Tin hoc lớp 10 17

1.5.1 Điều tra thăm đò ý kiến giáo viên -©ccccccxxrrrreeerrrrree 17

1.5.2 Điều tra thăm dò ý kiến học sinh .- ¿sec ©secccxeecxerrsesres 18 1.5.3 Đánh giá chung càng HH HH Hư, 20

CHƯƠNG 2 HOẠT ĐỘNG NHẬN DẠNG VÀ THẺ HIỆN KHÁI NIỆM

TIN HỌC TÚ: xin án 0ã1612815504831605514810311158084861139186383155618 21

2.1 Khái niệm, đặc điểm của Tin hỌG- TÚ snueetsoeangateiitti985049350181030083808 21

;”nn c: in .11._—_ bố 21

2.1.2 Đặc điỀm á- sc tk TH HH Lá TH TH HH Hư Tà gàng niệu 21

2.2 Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong Tĩn học 10 26 2.2.1 Hoạt động nhận dạng . óc ch ng ng gi, 26

2.2.2 Hoạt động thể hiện 22: ©2+c22+22SE2EESEEtrEExrtrkrrrrkrrrreerrrree 32

2.3 Phân tích một SỐ nội dung dạy học Tin 10 theo hoạt động nhận dạng và

thể hiện khái niệm .- 6 xxx XE 11 1111157111111 11 11H11 p1 tt cty gưệy 36

2:3.1: Khái nIỆm tép sxcscssssxxies1a21016022016p0084181405054500 8081158850356 36

2;3.2 Khái niệm thự TđUG:si:ssssesavoicsvni0i0001051961090001300391GXEANIEEESLEGSESA606E 39

2.3.3 Khái niệm định dạng văn bản ‹ sc s66 1100 6022222126s6 40 2,3:4 Khái niệm glào tHỨC cscs cos soncevsvercesssssen tee cop oevovanneronsvnsnsseveecsovsnresavanaeess 43 2.3.5 Khái niệm về mạng thông tin toan CaU cesscssssessseessseesseessseesseeseee 44

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ©5++2ccscccxes 45

3.4.3 Kết quả thực nghiệm .2 52c©22xec22xtSEExirtrkkrerkrrrrrkrerrrrree 56

KÉT LUẬN VÀ HƯỚNG PHÁT TRIẺN . -.:¿©5c2c+vccxeccsccee 58 TÀI LIỆU THAM KHẢO - 52-55 1E E11 221221112711 2E1 1x11 58

DANH MỤC BẢNG BIÊU

Bảng 1.1 Kết quả điều tra thăm dò ý kiến giáo viên -:-c-sc¿ 17 Bảng 1.2 Kết quả điều tra thăm dò ý kiến học sinh c- c5: c5+ 19 Bảng 3.1 Các nhóm TN và ĐC

Bảng 3.2 Kết quả bài kiểm tra - 55c 22c 222tr

Bảng 3.3 Bảng tổng hợp kết quả học tập của 2 lớp qua bài kiểm tra 56

MO DAU

1 Lí do chọn đề tài

Tiếp tục day mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, thực hiện công nghiệp

hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển tri thức, tích cực chủ động hội nhập quốc

tế sâu rộng hơn để đến năm 2020 nước ta trở thành một nước công nghiệp

theo hướng hiện đại đặt ra cho giáo dục, đào tạo nước ta những yêu cầu thách

thức mới Một trong những điểm nỗi bật của việc đổi mới giáo dục phổ thông

sau năm 2015 là tiếp tục đổi mới phương pháp kĩ thuật dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo, hợp lý, phù hợp với nội dung, đối tượng và điều kiện, phát huy

tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh

Để thực hiện được việc đó thì sự nghiệp giáo dục cần được đổi mới

Cùng với những thay đổi về nội dung, cần có những thay đổi cơ bản về

phương pháp dạy học, trong đó phương pháp dạy học môn Tin là một yếu tố quan trọng Bởi vì Tin học có liên quan chặt chẽ với thực tế và ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khác nhau của khoa học công nghệ và đời sống xã hội, trở thành công cụ thiết yếu cho mọi ngành khoa học

Xã hội Việt Nam ngày càng phát triển thì người ta cũng càng quan tâm đòi hỏi nhiều ở giáo dục Thời đại công nghệ thông tin ngày càng phát triển, máy tính được sử dụng phô biến ở các lĩnh vực của đời sống Vì vậy giảng dạy Tin học ở các trường đại học, trung học và phổ thông cũng được đây

mạnh đề phát triển theo nhu cầu của xã hội Trong dạy học Tin học, nhiệm vụ chính của giáo viên là rèn luyện phát triển kĩ năng cho học sinh Việc dạy học

khái niệm là một nhiệm vụ hết sức quan trọng trong môn Tìn học

Hiện nay các em học sinh còn gặp rất nhiều khó khăn trong môn Tin học, các em còn bỡ ngỡ khá nhiều trong khi học môn này Các khái niệm Tin

học hầu như còn khá mới mẻ với học sinh lớp 10 Việc hiểu và vận dụng đối

với các em còn nhiêu hạn chê và khó khăn Mặt khác trong Tin học các em đa

số thực hành là chính vả ít quan tâm đến việc học khái niệm Tin học Do vậy

cần phải có những phương pháp giảng dạy phù hợp giúp học sinh có thể học

và vận dụng nó được tốt hơn

Chính vì lí do đó việc dạy học khái niệm cho học sinh khi giảng dạy là một điều đáng quan tâm Muốn tìm cho mình một đường đi để đến với phương pháp dạy học môn Tin học, để từ đó tích lũy và trau dồi những năng lực phâm chất của người giáo viên trong tương lai nên em chon dé tai: “Hoat động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong Tìn học lóp 10” làm đề tài

khóa luận của mình

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

- Tim hiéu về dạy học khái niệm cũng như các hoạt động dạy học khái niệm

- Đưa ra những hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niém trong Tin học

lớp 10

- Ứng dụng vào thực tiễn giảng dạy góp phần nâng cao chất lượng dạy học khái niệm đề bồi dưỡng học sinh trong Tin học lớp 10 ở trường trung học phô thông Lý Thường Kiệt

- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính hiệu quả khả thi của khóa luận để đúc kết kinh nghiệm giảng dạy

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm

- Phạm vi nghiên cứu: Hoạt động nhận dạng và thể hiện các khái niệm trong sách Tin học 10

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Nếu như hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong Tin hoc lớp

10 được nghiên cứu thì sẽ cung cấp tài liệu tham khảo cũng như kinh nghiệm

bồ ích cho sinh viên ngành sư phạm Tin, giáo viên trường THPT nói chung và giáo viên trường THPT Lý Thường Kiệt nói riêng nhằm góp phần nâng cao

hiệu quả dạy và học tại trường

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các văn bản, nghị quyết của Đảng, của Chính phủ, của ngành giáo dục về đổi mới phương pháp dạy học ở trường phô thông

- Nghiên cứu các tài liệu giáo dục học, tâm lý học, các tài liệu về phương pháp dạy học môn Toán, đề từ đó áp dụng vào giảng dạy Tin học

- Nghiên cứu sư dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại,

hệ thông hóa các tài liệu lý thuyết có liên quan, các bài giảng về phương pháp

day hoc Tin hoc

5.2 Phuong phap lay ý kiến chuyên gia

Tham khảo ý kiến của các nhà khoa học về dạy học khái niệm

5.3 Phương pháp điều tra xã hội học

Điều tra thực trạng dạy học khái niệm

5.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tổ chức thực nghiệm sư phạm đề kiểm chứng các giải pháp đề xuất

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và hướng phát triển, tài liệu tham khảo,

khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong Tin hoc 10 Chuong 3: Thuc nghiém su pham

CHƯƠNG l1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỀN

1.1 Tổng quan về dạy học khái niệm

1.1.1 Định nghĩa về khái niệm dạy học khái niệm

Khái niệm là hình thức cơ bản của nhận thức lý tính, được hình thành do

kết quả của hoạt động tư duy, đặc biệt là khái quát hóa và trừu tượng hóa

Khái quát hóa nhằm vạch ra cái chung trong hàng loạt đối tượng (sự vật, sự

VIỆC) cụ thể mà ta quan sát được Trừu tượng hóa nhằm thoát li khỏi những

dấu hiệu cụ thể làm phân biệt đối tượng này với đối tượng khác Ví dụ chúng

ta nhìn thấy rất nhiều người đọc báo, họ đọc các báo khác nhau, các bài báo

khác nhau Nội dung bài báo mà một người nào đó đọc là thông tin về đối

tượng mà họ quan tâm Bài báo đó là đữ liệu thể hiện thông tin mà nó truyền tải đến người đọc Các hãng khác nhau sản xuất ra các máy tính khác nhau, ngay trong một hãng cũng làm ra nhiều loại máy tính khác nhau, chúng khác nhau về hình dáng cân nặng, thẻ tích nhưng chúng đều là công cụ giúp cho ngành công nghệ thông tin xử lý dữ liệu một cách tự động, nhanh chóng, hiệu

quả và tiện lợi Đĩa cứng, đĩa mềm, đĩa CD, USB được sản xuất bằng những vật liệu khác nhau, tốc độ truy cập khác nhau, hình thù khác nhau nhưng

chúng đều là bộ nhớ ngoài của máy tính, dùng để lưu trữ dữ liệu [10]

Khái niệm là một đối tượng, một hình thức cơ bản của tư duy (bao gồm

một ý tưởng, một ý nghĩa của một tên gọi chung trong phạm trù logic, hoặc một sự suy diễn) phản ánh những thuộc tính chung, đặc trưng bản chất của

lớp đối tượng hoặc quan hệ giữa các đối tượng Như vậy có hai loại khái

niệm: khái niệm về lớp đối tượng và khái niệm về quan hệ đối tượng Bản

thân lớp đối tượng xác định khái niệm được gọi là ngoại diên, còn toàn bộ thuộc tính chung của đối tượng được gọi là nội hàm của khái niệm

e Giữa nội hàm và ngoại diên có mỗi quan hệ mang tính quy luật, nội hàm cảng được mở rộng thì ngoại diên càng bị thu hẹp và ngược lại

e Nếu ngoại diên của khái niệm A 1a 1 bộ phận của khái niệm B thì khái

niệm A được gọi là khái niệm chủng của khái niệm B, còn khái niệm B được

gọi là khái niệm loại của khái niệm A

Trong việc dạy học tin học cũng như bất cứ một môn khoa học nào ở

trường THPT điều quan trọng nhất là hình thành một cách vững chắc cho HS

một hệ thông khái niệm Việc hình thành một hệ thống khái niệm tin học là

tiền đề hình thành khả năng vận dụng hiệu quả các kiến thức đã học, có tác dụng lớn đến việc phát triển trí tuệ, đồng thời góp phần giáo dục thế giới quan cho HS qua việc nhận thức đúng đắn quá trình phát sinh và phát triển của khái

niệm tin học

1.1.2 Yêu cầu dạy học khái niệm

Việc dạy học các khái niệm ở trường THPT phải dần dần làm cho HS đạt

được các yêu cầu sau:

se Nắm vững các đặc điểm, đặc trưng của một khái niệm

e Biết nhận dạng khái niệm, tức là biết phát hiện xem một đối tượng cho

trước có thuộc phạm vi một khái niệm nào đó hay không, đồng thời biết thể

hiện khái niệm, nghĩa là biết tạo ra một đối tượng thuộc phạm vi một khái

niệm cho trước

e Biết phát biểu rõ ràng, chính xác định nghĩa của một số khái niệm

e Biết vận dụng khái niệm trong những tình huống cụ thể trong thuật

nhau với mọi khái niệm

Các nội dung cần lưu ý khi dạy khái niệm:

- Liên kết khái niệm đã học

- Trực quan hoá khái niệm

- Trình bày khái niệm và đưa ra các dấu hiệu bản chất

- Đánh giá kết quả học khái niệm bằng cách tạo ra các tình huéng dé hoc

sinh áp dụng khái niệm đã học

Các hình thức dạy học khái niệm: GV có thể sử dụng phương pháp quy

nạp hoặc diễn dịch để dạy học khái niệm

- Phương pháp quy nạp, là đưa ra nhiều ví dụ và phản ví dụ khác nhau,

từ đó rút ra các dấu hiệu bản chất của khái niệm và khái quát thành “định

nghĩa chính xác” về khái niệm

- Phương pháp diễn dịch, sẽ đưa ra “định nghĩa chính xác” về khái niệm

trước, sau đó mới tìm các ví dụ và phản ví dụ dé minh hoạ và làm sáng tỏ

khái niệm

1.2 Các con đường tiếp cận khái niệm

Con đường tiếp cận khái niệm được hiéu 1a quá trình hoạt động và tư

duy dẫn tới một sự hiểu biết về khái niệm đó nhờ định nghĩa tường minh, nhờ

mô tả, nhờ trực giác, ở mức độ nhận biết một đối tượng, một tình huống có

thuộc về khái niệm đó hay không [7]

Trong dạy học, người ta phân biệt ba con đường tiếp cận khái niệm,

đó là:

se Con đường quy nạp

e Con đường suy diễn

e Con đường kiến thiết

a) Tiếp cận khái niệm theo con đường quy nạp

- Nội dung: Xuất phát từ các trường hợp riêng lẻ, mô hình, hình vẽ, vật thật, GV dẫn dắt HS phân tích, so sánh, khái quát hoá đặc biệt hóa, Tìm

ra dấu hiệu đặc trưng của khái niệm và thể hiện ra các trường hợp cụ thé do,

từ đó đi đến định nghĩa tường minh hay hiều biết trực giác của khái niệm

- Quá trình: Gồm 3 bước

+ Bước 1: GV đưa ra các ví dụ cụ thể để HS thấy được sự tồn tại hay tác

dụng của một loại đối tượng

+ Bước 2: Dẫn dắt HS phân tích, so sánh đề nêu bật các đặc điêm chung

của các đối tượng đang được xem xét

+ Bước 3: GV gợi mở để HS phát biểu các đặc điểm cá nhân bằng cách

nêu tên và các đặc điểm đặc trưng của các đối tượng

- Ưu - nhược điểm:

Ưu điểm: Rèn luyện được thao tác tư duy, phân tích, so sánh, tổng hợp Phát huy được tính tích cực chủ động của HS

Nhược điểm: Tốn nhiều thời gian

b) Tiếp cận khái niệm theo con đường suy diễn

- Nội dung: Có một số khái niệm được hình thành theo con đường suy diễn, đi ngay vào định nghĩa khái niệm mới như một trường hợp riêng của một khái niệm nào đó mà HS đã được học

- Quá trình: Gồm 3 bước

+ Bước 1: Xuat phát từ một khái niệm đã biết, thêm vào nội hàm của

khái niệm đó một số đặc điểm mà ta quan tâm

+ Bước 2: Phát biêu một số định nghĩa bằng cách nêu tên khái niệm mới

và định nghĩa nó nhờ một khái niệm tổng quát hóa hơn cùng với những đặc điểm đề hạn chế một bộ phận trong khái niệm tổng quát đó

+ Bước 3: Đưa ra một số ví dụ đơn giản để minh họa cho khái niệm vừa

được định nghĩa

- Ưu - nhược điểm:

Ưu điểm: Tiết kiệm thời gian và thuận lợi cho việc tập dượt cho HS tự

học những khái niệm Tin học thông qua sách và tài liệu, hoặc nghe những báo

cáo trên lĩnh vực Tin học

Nhược điểm: Hạn chế về mặt khuyến khích HS phát triển những năng lực trí tuệ chung như phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa

- Điều kiện sử dụng:

Khi có thể gợi cho HS quan tâm tới một khái niệm làm điểm xuất phát

và đặc điểm có thể bổ sung vào nội hàm của khái niệm đó đề định nghĩa một khái niệm khác hẹp hơn

c) Tiếp cận khái niệm theo con đường kiến thiết

- Nội dung: Con đường này mang cả những yếu tố quy nạp lẫn suy diễn Yếu tổ suy diễn thể hiện ở chỗ xuất phát từ những yêu cầu để xây dựng một

hay nhiều đối tượng đại diện cho khái niệm cấu hình thành Yếu tố quy nạp

thể hiện ở chỗ khái quát hóa quá trình xây dựng những đối tượng đại diện

riêng lẻ đi đến đặc điểm tổng quát đặc trưng cho khái niệm cần định nghĩa

- Quá trình: Gồm 3 bước:

+ Bước l1: Xây dựng một hay nhiều đối tượng đại diện cho khái niệm cần được hình thành hướng vào những yêu cầu tổng quát nhất định xuất phát từ nội bộ Tin học hay từ thực tiễn

+ Bước 2: Khái quát hóa quá trình xây dựng những đối tượng đại diện, đi

tới đặc điểm đặc trưng cho khái niệm cần hình thành

+ Bước 3: Phát biéu định nghĩa

- Ưu - nhược điểm:

Ưu điểm: Thuận lợi cho việc khởi dậy hoạt động tự giác, tích cực của HS

và rèn luyện khả năng giải quyết van dé trong quá trình tiếp cận khái niệm

Nhược điểm: Tốn nhiều thời gian

- Điều kiện sử dụng:

HS chưa định hình được những đối tượng thuộc ngoại diên khái niệm, do

đó con đường quy nạp không thích hợp

HS chưa phát hiện được một khái niệm loại nào thích hợp với khái niệm cần định nghĩa làm điểm xuất phát cho con đường suy diễn

1.3 Các hoạt động dạy học khái niệm

1.3.1 Định nghĩa khái niệm

Định nghĩa một khái niệm là một thao tác logic nhằm phân biệt lớp đối

tượng xác định khái niệm này với các đối tượng khác thường bằng cách vạch

ra nội hàm của khái niệm đỏ [10]

Ví dụ 1.1: Thuật toán dé giải một bài toán là một dãy hữu hạn các thao

tác được sap xếp theo một trình tự xác định sao cho sau khi thực hiện dãy các

thao tác đó, từ đữ liệu đầu vào của bài toán, ta nhận được đữ liệu cần tìm

Một trong các cách định nghĩa một khái niệm là thông qua khái niệm loại và chỉ ra sự khác biệt về chủng

Ví dụ 1.2: Chương trình con là chương trình thực hiện một công việc nào

đó trong các công việc mà máy tính phải thực hiện đề hoàn thành giải quyết bài toán đặt ra ban đầu

Trong định nghĩa trên, khái niệm cần định nghĩa là chương trình con, khái niệm loại đã được biết chương trình giải bài toán, sự khác biệt về chủng

là thực hiện một công việc nào đó trong các công việc mà máy tính phải

thực hiện

Công nghệ thông tin là ngành khoa học ra đời sau các khoa học: toán học, thống kê, thông tin, vật lý, chế tạo máy, quản lý, ngôn ngữ, văn học, sinh

học, y học, vì vậy mà một số khái niệm loại dùng để định nghĩa khái niệm

trong công nghệ thông tin được mặc nhiên dùng với nghĩa thông thường trong cuộc sông, trong khoa học kĩ thuật, trong giao tiếp hàng ngày [10]

Học sinh không xa lạ với những khái niệm như: máy, dụng cụ, thiết bị,

ngôn ngữ, văn bản, đại lượng, vì vậy mà trong định nghĩa một số khái niệm trong công nghệ thông tin ta sử dụng khái niệm loại là khái niệm như đã dùng

thực tiễn [10]

Ví dụ 1.3:

- Máy tính điện tử là máy tự động xử lý thông tin theo chương trình mà

người dùng đã cài đặt trong bộ nhớ của nó

- Ngôn ngữ lập trình là ngôn ngữ mà con người dùng để giao tiếp với máy tính

- Chương tình là văn bản điễn tả thuật toán bằng một ngôn ngữ lập trình sao cho máy tính có thể hiểu được

- Biến là đại lượng được đặt tên dùng để lưu trữ giá trị và giá trị này có thé được thay đổi trong quá trình thực hiện chương trình

1.3.1.1 Các cách định nghĩa

Việc hình thành khái niệm thường kết thúc bằng định nghĩa khái niệm

Trong giảng dạy có những cách khác nhau đề định nghĩa khái niệm

a) Định nghĩa khái niệm theo hình thức loại - chủng

Nội dung: Định nghĩa theo phương pháp loại - chủng là một hình thức định nghĩa nêu lên khái niệm loài và đặc tính của chủng

Khái niệm được định nghĩa = Khai niệm loại + Đặc tính chủng

10

Ví dụ 1.4: “Định dạng văn bản là trình bày các phần văn bản nhằm mục đích cho văn bản được rõ ràng và đẹp, nhẫn mạnh những phần quan trọng, giúp người đọc nắm bắt đễ hơn các nội dung chủ yếu của văn bản”

Trong định nghĩa này:

- Trình bày các phần văn bản là khái niệm loại;

- Rõ ràng và đẹp, nhấn mạnh những phần quan trọng, giúp người đọc nắm bắt dễ hơn các nội dung chủ yếu của văn bản là đặc tính của chủng

Ví dụ 1.5: “Tệp là một tập tin, một tập hợp các thông tin ghi trên bộ nhớ

ngoài” Ở đây:

- Tập tin là khái niệm loại;

- Tập hợp các thông tin ghi trên bộ nhớ ngoài là đặc tính của chủng

b) Định nghĩa bằng quy ước

Nội dung: Định nghĩa bằng quy ước là hình thức định nghĩa gán cho đối

tượng cần định nghĩa tên gọi hay một đối tượng cụ thể nào đó

Ví dụ 1.6: IKB = 1024 byte (Đối tượng cần định nghĩa là

1KB = 1024 byte)

Chú ý: Khi dạy học định nghĩa bằng quy ước, giáo viên không phải giải thích tại sao lại quy ước được như vậy mà chỉ đặt vấn đề quy ước như vậy có hợp lý hay không

e) Định nghĩa bằng phương pháp tiên đề

Nội dung: Người ta chọn ra một đối tượng cơ bản, quan hệ cơ bản và

thừa nhận chúng gọi là các tiên đề Từ đó định nghĩa các khái niệm khác, chứng minh các tính chất khác bằng suy luận hợp logic

Khi định nghĩa khái niệm một đối tượng bằng phương pháp tiên đề, người ta chỉ ra hệ thống tiên đề làm cơ sở định nghĩa khái niệm cần định nghĩa, sau đó chỉ ra đối tượng cần định nghĩa thỏa mãn hệ thống tiên đề đó

Ví dụ 1.7: Mạng máy tính bao gồm 3 thành phần:

11

- Các máy tính;

- Các thiết bị mạng đảm bảo kết nỗi các máy tính với nhau;

- Phần mềm cho phép thực hiện việc giáo tiếp giữa các máy tính

Ví dụ 1.8: Thuật toán có các tính chất sau:

- Tính dừng: Thuật toán phải kết thúc sau một số hữu hạn lần thực hiện các thao tác;

- Tính xác định: Sau khi thực hiện một thao tác thì hoặc là thuật toán kết thúc hoặc là có đúng một thao tác xác định để được thực hiện tiếp theo;

- Tính đúng đắn: Sau khi thuật toán kết thúc, ta phải nhận được Output cần tìm

d) Định nghĩa bằng phương pháp mô tã

Nội dung: Định nghĩa bằng phương pháp mô tả là hình thức định nghĩa chỉ ra những đối tượng trong thực tiền có hình ảnh gần gũi với đối tượng, quan hệ cần định nghĩa hoặc chỉ ra quy trình tạo ra chúng

Vi du 1.9: Các khái niệm “Input, Oufput, thuật toán” là các khái nệm

không định nghĩa, chúng được định nghĩa theo phương pháp mô tả

1.3.1.2 Các yêu cầu của một định nghĩa

Đối với một định nghĩa, ta không thể nói rằng nó đúng hay sai Một định nghĩa có thể hợp lý (chấp nhận được) hay không hợp lý (không chấp nhận được) phụ thuộc vào sự thỏa mãn hay không thỏa mãn những yêu cầu tối thiêu của định nghĩa

Yêu cầu quan trọng nhất là định nghĩa không được vòng quanh Việc vi phạm nguyên tắc này thê hiện ở chỗ cái được định nghĩa lại chứa đựng (tường minh hay không tường minh) trong cái dùng đề định nghĩa

Yêu cầu thứ hai nhằm đảm bảo sự đúng đắn (chuẩn mục) của một định nghĩa, đó là định nghĩa phải có trị nhưng không được đa trị Định nghĩa phải

có trị tức là phải tồn tại ít nhất một đối tượng thỏa mãn các điều kiện trong

12

định nghĩa Định nghĩa không được đa trị tức là mỗi thuật ngữ hay kí hiệu chỉ

được dùng để chỉ một cái được định nghĩa

1.3.2 Củng cỗ khái niệm

Quá trình tiếp cận khái niệm chưa kết thúc khi phát biểu được định nghĩa

khái niệm đó Một khâu rất quan trọng là củng cỗ khái niệm, khâu này thường được thực hiện bằng các hoạt động:

s Nhận dạng và thể hiện khái niệm

s Hoạt động ngôn ngữ

s Khái quát hóa, đặc biệt hóa

e Hệ thống hóa

e Van dung

1.3.2.1 Nhận dạng và thể hiện khái niệm

Nhận dạng và thể hiện khái niệm là hai dạng hoạt động theo chiều hướng

trái ngược nhau, có tác dụng củng cố khái niệm, tạo tiền đề cho việc vận dụng

khái niệm

Khi tập dượt cho HS nhận dạng và thể hiện một khái niệm cần lưu y:

Thứ nhất, cần sử dụng cả những đối tượng thuộc ngoại diên lẫn những

đối tượng không thuộc ngoại diên khái niệm đó

Thứ hai, đôi với những đối tượng thuộc ngoại diên của khái niệm đang

xét thì cần đưa ra cả những trường hợp đặc biệt của khái niệm đó Việc đưa ra

những trường hợp đặc biệt, trong đó một đối tượng mang những đặc tính nổi bật nhưng không phải là thuộc tính bản chất đối với khái niệm đang xét vừa

giúp HS hiểu biết sâu sắc về đặc trưng của khái niệm lại vừa rèn luyện cho

các em khả năng trừu tượng hóa thê hiện ở chỗ biết phân biệt và tách đặc điểm bản chất khỏi những đặc điểm không bản chất

Thứ ba, đôi với những đỗi tượng không thuộc ngoại diên của khái niệm đang xem xét, trong trường hợp đặc trưng của khái niệm có cấu trúc hội, các

13

phản ví dụ thường được xây dựng sao cho chỉ trừ một thành phần trong cấu trúc hội, còn các thuộc tính thành phần khác đều được thỏa mãn

Thứ tr, trường hợp tính chất đặc trưng của khái niệm có cấu trúc hội của hai điều kiện, cần làm rõ cấu trúc này và hướng dẫn HS vận dụng thuật giải

để nhận dạng khái niệm đó

1.3.2.2 Hoạt động ngôn ngữ

Cho HS thực hiện những hoạt động ngôn ngữ vừa có tác dụng củng cố khái niệm vừa góp phần phát triển ngôn ngữ cho HS Đây là nhiệm vụ mà tất

cả các bộ môn trong nhà trường đều có trách nhiệm thực hiện:

- Phát biêu lại định nghĩa bang lời lẽ của mình và biết cách thay đổi phát

biểu, diễn đạt định nghĩa đưới những dạng ngôn ngữ khác nhau;

- Phân tích, nêu bật những ý nghĩa quan trọng chứa đựng trong định nghĩa một cách tường minh hay ẩn tàng

Qua hoạt động ngôn ngữ trong dạy học khái niệm GV đã góp phần phát triển và rèn luyện năng lực trí tuệ cho HS, giúp các em linh hoạt trong việc

nhìn nhận một khái niệm và đặt khái niệm đó trong môi liên hệ với các khái

niệm có liên quan Từ đó sẽ tăng khả nắng ứng dụng của khái niệm giúp các

em học tập tốt hơn

1.3.2.3 Khải quát hóa, đặc biệt hóa

Khái quát hóa khái niệm - một hoạt động quan trọng cần rèn luyện cho học sinh Ngược lại với hoạt động khái quát hóa là đặc biệt hóa

Để củng cố khái niệm, GV có thể thực hiện nhiều hoạt động khác nhau,

trước hết là:

- Khái quát hóa, tức là mở rộng khái niệm

- Đặc biệt hóa

Theo G Polya: “Khái quát hóa là chuyển từ việc nghiên cứu một tập hợp

đối tượng đã cho đến việc nghiên cứu là một tập hợp lớn hơn, bao gồm cả tập

hợp ban đầu”

14

Trong “Phương pháp dạy học môn Toán” của Nguyễn Bá Kim có nêu rõ hơn như sau: “Khái quát hóa là chuyền từ một tập hợp đối tượng sang tập hợp lơn hơn sang tập hợp ban đầu bằng cách nêu bật một số đặc điểm chung của

các phần tử trong tập hợp xuất phát”

Theo G Polya: “Đặc biệt hóa là chuyên từ việc nghiên cứu một tập hợp đối tượng đã cho sang việc nghiên cứu một tập hợp nhỏ hơn chứa trong tập hợp đã cho”

1.3.2.4 Hệ thống hóa

Hệ thống hóa khái niệm, tức là biết nhận ra những mối quan hệ giữa những khái niệm

Hệ thống hóa, chủ yếu là sắp xếp khái niệm mới vào hệ thông khái niệm

đã học, nhận biết mối quan hệ giữa các khái niệm khác nhau trong một hệ

thống khái niệm

1.3.2.5 Vận dụng

Rộng hơn nữa, việc vận dụng khái niệm để giải quyết những vấn đề nảy sinh trong Tin học và đời sống không những có tác dụng củng cô khái niệm

mà còn mục đích sâu xa của việc học khái niệm

1.3.3 Phân chia khái niệm

Biết phân chia khái niệm là một trong những biểu hiện của việc nắm

vững khái niệm Nhiều khi, học sinh phải nắm vững chẳng những định nghĩa

mà cả cách phân chia khái niệm mới có thể giải hay xem xét các vấn đề liên

quan Biết phân chia khái niệm mới có thể hệ thống hóa các khái niệm sau

mỗi phần, mỗi chương

Việc phân loại, hệ thông các khái niệm vượt xa ra khỏi phạm vi của việc

nam vững các kiến thức, nó cần thiết cho bắt kì lĩnh vực hoạt động nào của con người Vì thế, những tri thức và kĩ năng về mặt này cần được chú ý thích đáng Bất cứ một sự phân chia nào cũng phải dựa trên một tiêu chuẩn (dấu

hiệu) thống nhất Cách khác phải có cơ sở đề phân chia

15

Dạy học phân chia khái niệm không chỉ là giới thiệu cho học sinh những

hệ thống phân chia đã có san, dù rằng hiểu và nhớ được hệ thông phân chia

này sẽ góp phần hiểu và nắm vững hơn các khái niệm có liên quan Van dé cốt yếu là tổ chức cho học sinh tiến hành chính hoạt động phân chia này, không chỉ khi ôn tập một chương, ôn tập một phần, mà với mọi cơ hội có thê

Chẳng hạn, khi dạy học một khái niệm mới nảo đó, ta có thể định vị nó so với

một số khái niệm đã học trước đó Nhiều công trình nghiên cứu đã chúng tỏ rằng việc nắm vững định nghĩa của một khái niệm không đủ cho phép nắm

vững khái niệm đó Người ta chỉ có thể hiểu đúng bản chất của khái niệm khi

nam vững hoạt động của nó, bao hàm đồng thời cách đưa khái niệm vào một phạm vi nào đó, hình thức thê hiện và cách tổ chức của khái niệm trong phạm

vi này, đặc biệt là cách sử dụng khái niệm như công cụ giải quyết các bài toán

và cách tác động của khái niệm với các khái niệm khác không chỉ trong phạm

vi đang xem xét, mà cả trong phạm vị khác

Như vậy, việc dạy học một khái niệm bao hàm cả việc làm rõ môi quan

hệ của nó với các khái niệm khác Điều này cho phép làm sáng tỏ nội hàm và ngoại diên của khái niệm đang xem xét

1.4 Trình tự truyền thụ một khái niệm mới

Trình tự truyền thụ một khái niệm mới thường bao gồm các hoạt động sau:

1 Dẫn học sinh vào khái niệm: Giúp học sinh tiếp cận khái niệm, có thể thực hiện được bằng cách thông qua một ví dụ hoặc một hiện tượng có trong

thực tiễn,

2 Hình thành khái niệm: Giúp học sinh có được khái niệm, có thể thực

hiện được bằng cách khái quát hoá,

3 Củng cố khái niệm: Thông qua các hoạt động nhận dạng, thể hiện, ngôn ngữ Khắc sâu kiến thức thông qua ví dụ và phản ví dụ

4 Bước đầu vận dụng khái niệm trong bài tập đơn giản

5 Vận dụng khái niệm trong bài tập tổng hợp

16

1.5 Thực trạng về dạy học khái niệm trong Tin học lớp 10

Môn Tin học có một đặc thù khá rõ nét là chương trình được chia thành

các module tương đối độc lập với nhau Ví dụ có các module: Hệ điều hành, Soạn thảo văn bản, Bảng tính điện tử, Lập trình Pascal, Cơ sở dữ liệu, Mỗi

module như vậy sẽ có một đặc thù riêng trong cách giảng dạy lý thuyết và

thực hành Giáo viên cần hiểu và phân biệt rõ các đặc thù này Tin học là một

môn học với đặc tính công nghệ cao, các khái niệm đi liền với công nghệ và

thay đổi rất nhanh Những khái niệm rất cơ bản như thông tin, khái niệm tệp,

thư mục, khái niệm bộ nhớ, mạng máy tính đều đã thay đổi rất nhiều Khi giảng

dạy khái niệm môn tin đa phần thông qua SGK Còn đối với HS việc học thuộc

lòng các khái niệm, định nghĩa là một phương pháp học truyền thông GV sẽ

truyền đạt kiến thức khái niệm từ SGK cho HS nhưng phương pháp đó chưa

mang lại hiệu quả cáo khi dạy học khái niệm Để cho HS nắm và hiểu rõ hơn

GV cần mô tả khái niệm bằng các tình huống, hình ảnh, thao tác Như vậy

viéc năm bắt các khái niệm mới thực sự có hiệu quả

1.5.1 Điều tra thăm dò ý kiến giáo viên

Việc điều tra, thăm dò ý kiến GV được thực hiện với 15 GV và với 5 câu

hỏi Qua việc điều tra, thăm đò ý kiến được kết quả như sau:

Bảng 1.1 Kết quả điều tra thăm dò ý kiến giáo viên

Câu hỏi Dap an lua chon Két qua Câu 1: Khi day khdi niém thay cô | 1 Sách giáo khoa 15/15 thường dạy theo đâu? 2 Giáo trình trên mạng 0/15

3 Tài liệu tham khảo 0/15

Câu 2: Khi dạy khái niệm các thấy | 1 Có 10/15

cô có mình họa cho học sinh thông | 2 Không 0/15 qua hình ảnh hoặc kiến thức môn | 3 Thỉnh thoảng 5/15 khác không?

17

Câu 3: Khi dạy học khái niệm thấy | 1 Đọc viết 8/15

thầy cô có củng cố lại khái niệm đó | 2 Không 0/15

không? 3 Thính thoảng 8/15

Câu 5: Phương pháp mà các thầy _ | 1 Có kết quả tốt 7/15

cô đã sử dụng có mang lại hiệu quả | 2 Không có kêt qua 0/15 không? 3 Bình thường 8/15

Từ kết quả trên khóa luận đưa ra một vải nhận xét sau:

Môn Tin học khá là mới mẻ với những khái niệm vì vậy khi dạy khái niệm đa phần các thầy cô thường dạy trong sách giáo khoa đề phần nào đó giúp các em đễ hình dung hơn với kiến thức Bởi vì Tin học khá là rộng rãi đối với cuộc sông trong rất nhiều ứng dụng công nghệ nên vì vậy khái niệm cũng khá rộng và bao trùm nhiều kiến thức nên GV càng phải biết sử dụng nhiều phương pháp khác nhau làm cho các khái niệm trở nên sinh động hơn

Để tiết dạy của mình thực sự có hiệu quả mỗi khi dạy học khái niệm các thầy

cô nên áp dụng các hình ảnh, vi dụ có liên quan đề giúp học sinh dễ hình dung

và nắm vững khái niệm đó Và sau mỗi khái niệm, bài học các thầy cô nên củng cô lại khái niệm giúp học sinh nắm rõ hơn được khái niệm đó

1.5.2 Điều tra thăm dò ý kiến học sinh

Em tiến hành lấy ý kiến điều tra của 90 HS khối 10 về việc học tập liên

quan đến sử dụng hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong Tin hoc, với 5 câu hỏi Qua việc điều tra, thăm dò ý kiến được kết quả sau:

18

Bảng 1.2 Kết quả điều tra thăm dò ý kiến học sinh

Câu 1: Cúc em có thích hoc | | Thich 70/90 môn Tin học không ? 2.Không 0/90

3 Bình thường 20/90 Cau 2: Moi khi học khái niệm | 1 Hoc trong sách 70/90

các em thường học như thé | 2 Hoc qua cac vi du 10/90

nao? 3 Học qua tài liệu 10/90

Câu 3: Cóc khái niệm được | 1 Doc sách, học thuộc 35/90

tiếp nhận theo cách nào? 2 Thông qua giáo viên 40/90

3 Học từ một ví dụ liên quan 15/90

Câu 4: Các em thấy thế nào | 1 Dễ hiệu, hứng thú, nhớ lâu 80/90

khi học khải niệm bằng việc | 2 Khó hiểu 0/90 dẫn dắt từ các vi dụ? 3 Bình thường 10/90 Câu 5: Sau khi hiểu được các | 1 Có 65/90

ví dụ các em có thể hiện được | 2 Không 10/90

Đề học tốt môn Tin ngoài lòng đam mê, yêu thích môn học các em còn

phải trang bị cho mình một phương pháp học tập phù hợp Học là cần có sự trao đổi, phát biểu ý kiến từng cá nhân Vậy phải có một phương pháp phù hợp với cách học của các em

Môn Tin học hầu như là những kiến thức cô định, được coi là một môn học

khô khan, vừa khó hiểu vừa là môn học phụ Vì thế các em đều cảm thấy khó

hiểu khi học khái niệm Tin Đề làm học sinh cảm thấy dễ hiểu có hứng thú với bài học giáo viên phải tìm và đổi mới các phương pháp dạy học, vận dụng vào giảng dạy Từ việc cho học sinh tìm hiểu và dạy những thứ từ thực tế dé hiéu đến

19

các kiến thức có liên quan để giúp cho học sinh nắm vững kiến thức và nhớ lâu

Và đặc biệt khi học môn Tin cac em thường nghiên cứu trong bài dạy của GV giảng dạy mà chưa có sự tìm tòi hiểu biết ở bên ngoài Điều này cho thấy các em van con thụ động trong việc tìm kiếm tài liệu học tập cho mình

Như vậy, qua kết quả khảo sát ý kiến em nhận thấy khả năng học

khái niệm trong môn Tin học hầu hết còn thụ động nên việc tìm tòi và tư

duy rất chậm

1.5.3 Đánh giá chung

Qua việc khảo sát, thăm dò ý kiến của GV và HS em nhận thấy dạy học

khái niệm là rất cần thiết đối với môn Tin học Tuy nhiên các hoạt động nhận

dạng và thê hiện khái niệm còn không sử dụng thường xuyên

- Đối với GV chưa áp dụng nhiều hoạt động nhận dạng và thể hiện khi

dạy khái niệm GV không có nhiều thời gian chuẩn bị bài vì đa số GV dạy

không chuyên tin nên thời gian đầu tư ít Các GV dạy thường không chuyên

sâu vào môn Tìn nên việc đầu tư vảo bài dạy là còn hạn chế

- Đối với HS các em vẫn còn thụ động chưa tích cực trong việc học môn Tin Các em vẫn coi đây là môn phụ nên việc học cũng như nghe giảng còn uê oải, không tập trung Việc học khái niệm đối với các em trở nên nhàm chán, không hứng thú Đề việc dạy và học khái niệm đạt kết quả tốt hơn điều này không hề đơn giản mà đòi hỏi sự hợp tác của GV và HS để đem lại sự đổi mới trong Tin hoc

20

CHƯƠNG 2 HOẠT ĐỘNG NHẬN DẠNG VÀ THẺ HIỆN

KHÁI NIỆM TIN HỌC 10

2.1 Khái niệm, đặc điểm của Tin học 10

2.1.1 Khải niệm

Tin học là một ngành khoa học có mục tiêu là phát triển va su dung may tính điện tử để nghiên cứu cấu trúc, tinh chất của thông tin, phương pháp thu nhập, lưu trữ, tìm kiếm, biến đổi, truyền thông tin và ứng dụng các lĩnh vực khác nhau của đời sống [2]

Trong tiếng Pháp, Tin học là “Informatique” Người châu Âu trong các hội thảo ấn phẩm khoa học sử dụng thuật ngữ đó dưới dạng Anh hóa là

“Informatics” Còn người Mĩ lại quen dung thuật ngữ “Computer Science”

(khoa học máy tính) Trên thé gidi co nhiéu dinh nghia khac nhau vé Tin học.Sự khác nhau chỉ ở phạm vi các lĩnh vực được coi là Tin học còn về nội

dung là thông nhất [2]

2.1.2 Đặc điểm

Đặc điểm thứ nhất là tính trừu tượng cao và tính thực tiễn phổ dụng Tính trừu tượng của Tin học thê hiện ở chỗ nó nghiên cứu các phương pháp công nghệ và kĩ thuật xử lí thông tin một cách tự động Bản thân khái niệm thông tin đã là trừu tượng, quá trình xử lí thông tin bao gồm các khâu thu nhập, lưu trữ, biến đổi và truyền nhận thông tin Quá trình xử lý thông tin dựa trên những thành tựu của những ngành khoa học mang tính trừu tượng cao

như Vật lí, Toán học, Lí thuyết thông tin, vì thế Tin học mang đặc điểm trừu

tượng hoá cao Đề xử lý thông tin người ta thường tìm cách biểu diễn thông tin bằng các biện pháp xử lý kĩ thuật trên các tín hiệu tương ứng Trong thực

tế, thông tin được thê hiện bằng nhiều hệ thống tín hiệu rất đa dạng như số liệu, chữ viết, tiếng nói, âm thanh, hình ảnh, màu sắc, Muốn đưa thông tin vào máy tính, con người phải tìm cách biểu diễn thông tin sao cho máy tính

21

có thé nhận biết và xử lý được Muôn nhận biết một đối tượng nảo đó, ta phải

biết đủ lượng thông tin vé no Tuong tu, để máy nhận biết một đối tượng nào

đó ta cũng phải cung cấp cho máy đủ lượng thông tin về đối tượng này Trong Tin học ta có thể biểu diễn thông tin trong máy tính thông qua dãy tín hiệu gồm 2 kí tự 0 và 1 Sự trừu tượng hóa trong Tin học diễn ra trên những bình

diện khác nhau, có những khái niệm Tin hoc là kết quả của sự trừu tượng hóa

những đối tượng vật chất Nhưng cũng có khái niệm là kết quả của sự trừu

tượng đã đạt được trước đó [I]

Tin học có tính thực tiễn phổ dụng, khả năng biễu diễn mọi dạng thông tin bất kì qua một hệ thống tín hiệu đơn giản và thông nhất bằng các kí tự nhị phân là cơ sở cho việc phát triển nhanh chóng khả năng, làm được nhiều chức

năng với mọi dạng thông tin khác nhau [I]

Tin học có nguồn gốc thực tiễn Tin học có tính thực tiễn phô dụng: là

một tiến bộ khoa học mũi nhọn của thời đại, Tin học học nhanh chóng được

ứng dụng rộng rãi trên mọi lĩnh vực của đời sông, xã hội Nó cung cấp những phương pháp và cộng cụ hiệu quả giúp con người khai thác và xử lí thông tin,

là công cụ phục vụ tất cả các ngành khoa học kỹ thuật, các lĩnh vực kinh tế, quân sự, chính trị, văn hoá, dịch vụ và đặc biệt quan trọng trong công tác quản lý

Trong nền kinh tế toàn cầu, với sự phát triển của Tin học, thương mại

điện tử đang trở thành một lĩnh vực phát triển rất mạnh mẽ, nó thúc day cac nganh san xuất dịch vụ trên phạm vi toàn thế giới, và đặc biệt quan trọng với

các nước đang phát triển, nhất là đối với vùng xa xôi hẻo lánh, các nước và các vùng này có cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế Công nghệ thông tin là chiếc chìa khoá đê mở cánh cổng vào nền kinh tế tri thức

Tin học là môi trường lý tưởng cho sự sảng tạo, là phương tiện quan trọng để quảng bá và nhân rộng nhanh vốn tri thức, động lực của sự phát

22

triển, thúc đây phát triển dân chủ trong xã hội, phát triển năng lực của con người Tin học sẽ nhanh chóng thay đổi thế giới một cách mạnh mẽ, sự chuyên đổi này có vị thế trong lịch sử như một cuộc cách mạng kinh tế - xã hội và có ảnh hưởng to lớn đến đời sống con người

Tin học có tính logic và tính thực nghiệm: Khi xây dựng những phần mềm, hay ngôn ngữ lập trình, người ta dùng suy diễn logic, xuất phát từ những dữ liệu chuẩn người ta xây dựng lên các các dữ liệu có cấu trúc Tuy nhiên giáo trình Tin học phô thông cũng vẫn mang tính logic, hệ thông: tri

thức trước chuẩn bị cho tri thức sau, tri thức sau dựa vào tri thức trước

Ngày nay Tin học, nói rộng hơn là công nghệ thông tin được coi là một trong những ngành mũi nhọn chiếm vị trí hàng đầu trong chính sách kinh tế, khoa học và công nghệ ở những nước phát triển Sự phát triển nhanh chóng của kĩ thuật truyền thông đã đưa đến những chuyền biến to lớn và cơ bản trong công nghệ thiết lập các mạng Tin học về việc hình thành trong thực tế các siêu xa lộ cao tốc thông tin như Internet

Đặc điềm thứ hai của môn Tin học, thực hành trên máy tính là bắt buộc và

là một cấu thành của bài giảng lý thuyết Với sự phát triển của các phương tiện truyền thông thông tin, người thầy giáo không còn đóng vai trò như là nguồn thông tin duy nhất, như người điều khiến và đánh giá duy nhất, như người theo dõi và quản lý duy nhất của quá trình dạy học nữa Thay vào đó, người thầy đóng vai trò là người tổ chức, người dẫn đầu, người cùng học, người tư vấn Sự xuất hiện và thâm nhập của máy tính trong thời đại “công nghệ thông tin” đã làm cho những biến đổi trên trở lên sâu sắc hơn, quyết liệt hơn

Nhiều kiến thức và bài học được diễn đạt thông qua cá bước thực hành

và thao tác cụ thể trên máy tính Rất nhiều bài học (ví dụ các bài học Định dạng văn bản) được diễn đạt hoàn toàn thông qua các thao tác cụ thể với phần mềm Kiến thức môn học gắn liền với công nghệ và thay đổi rất nhanh trên

23

thế giới Đặc thù này làm cho Tin học khác hẳn so với tất cả các môn học có liên quan đén công nghệ hay học nghề khác Công nghệ Tin học, cụ thé là máy tính đã và đang thay đổi từng ngày và len lỏi vào trong mọi ngõ ngách của cuộc sông hàng ngày, trong mọi ngành nghề khác nhau Đặc thù đòi hỏi

GV phải không ngừng nâng cao trình độ cá nhân của mình mới đủ kiến thức cập nhật Môi trường thực hành rất đa dạng và không thống nhất Đây cũng là một đặc thù nổi bật của bộ môn Tin học GV cần có chủ động cao nhất khi giảng dạy lí thuyết cũng như hướng dẫn thực hành cho HS Thông tin các tài liệu giáo khoa chỉ mang tính pháp lý về kiến thức môn học chứ không áp đặt

quy trình thao tác trên máy tính Với mỗi bài học cụ thể, tùy vào điều kiện

thực tế mà GV có thể hoàn toàn chủ động trong việc trình bày khái niệm,

minh họa thao tác trên máy tính sao cho dé hiéu nhất đôi với HS

Đa số các GV hiện nay khai thác vai trò này của máy tính Do đặc trưng

của nó, máy tính có thể trình diễn các dạng thông tin khác nhau, như văn bản, hình ảnh, hoạt hình, video, mô phỏng, âm thanh một cách linh hoạt và rõ ràng

cho từng cá nhân cũng như cả lớp Nội dung thong tin ma may tính có khả năng trình diễn cũng đa dạng, từ thông tin về khái niệm đến những thông tin

về quy trình thao tác Tuy nhiên quan trọng hơn, máy tính có thể cho phép tạo

ra nhiều kiểu hình trình diễn bằng cách phối hợp các thành phần thông tin riêng lẻ theo những trật tự khác nhau, như thế có thê huy động hơn, cũng như

tạo ra những kiểu trình bày phù hợp với đặc điểm đa dạng của người học hơn

Tin học là môn học mới chưa có nhiều kinh nghiệm và về lý luận cũng như thực tế cho việc giảng dạy trong nhà trường phỏ thông Tin học là một ngành công nghệ khá mới mẻ đối với Việt Nam và đang phát triển rất nhanh trên thế giới Tại Việt Nam trước năm 2005 Tin học chưa được đưa vào nhà trường thành môn học chính thức và phố cập đại trà [2] Chính vì lí đo đó mà Tin học, máy tính mặc dù đối với xã hội đã phỏ cập nhưng đối với nhà trường

24

lại khá mới mẻ Sự nghiệp giáo dục phải đáp ứng những đòi hỏi của khoa học

kỹ thuật Đó là yêu cầu có tính chất nguyên tắc

Trong thời đại ngày nay Tin học ngày càng được sử dụng rộng rãi, sự hiểu biết nhất định về Tin học phải trở thành học vấn phô thông của mọi thành viên trong xã hội Nếu như sự phát triển mạnh mẽ và ứng dụng rộng rãi

của Tin học là một đặc điểm nỗi bật của cuộc cách mạng khoa học công nghệ

của thế kỷ này, nếu chúng ta đòi hỏi việc đào tạo của nhà trường phải gắn liền

với thực tế xã hội thì không thẻ thoái thác việc đưa Tin học vào trường phổ

thông Việc làm này sẽ đón đầu với yêu cầu của thực tiễn trong kỉ nguyên

thông tin và tự động hóa Vì vay Tin học phải là một môn học “đặc biệt” theo nghĩa nó phải được giảng dạy một cách “linh hoạt”, không nên và không được

phép áp đặt các tiêu chuẩn đánh giá chặt về phương pháp, tiến độ giảng dạy như các môn học khác trong nhà trường Cần ưu tiên tôi đa trang thiết bị cho

GV khi giảng dạy môn học này Với xu thế phát triển mạnh mẽ của Tin học,

GV không thể duy trì cách dạy học truyền thống mà luôn luôn cập nhật đồi mới phương pháp giảng dạy của mình

Đổi mới phương pháp dạy học nâng cao chất lượng giáo dục là một trong những mục tiêu quan trọng hiện nay của ngành giáo dục Việc ứng dụng Tin học nhằm đổi mới nội dung, phương pháp dạy học là một công việc lâu dài, khó khăn đòi hỏi rất nhiều điều kiện về cơ sở vật chất, tài chính, năng lực của đội ngũ GV Nhưng thiết nghĩ rằng, với khả năng sư phạm vốn có cộng

thêm một ít bồi dưỡng về kiến thức tin học, các GV hoàn toàn có thể thiết kế

được bài giảng điện tử đề thê hiện tốt hơn phương pháp sư phạm, góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy trong môn học này

Đứng trước yêu cầu đổi mới của Nhà nước ta hiện nay, đặc biệt là trong

công cuộc cải cách nền hành chính quốc gia cho phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang diễn ra sôi động từ trung ương đến

25

địa phương, không thể không nói đến việc hoàn thiện và hợp lý hoá công tác văn thư trong các cơ quan hành chính Nhà nước mà không nghiên cứu ứng dụng tin học trong công tác văn thư Ngày nay chúng ta không thể tìm thấy một văn bản chính thức nào của nhà nước mà không được thực hiện trên máy tính Do vậy, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong trường học cũng như trong cuộc sống là một tất yếu trong giai đoạn hiện nay

Xuất phát từ mục tiêu nhà trường Việt Nam, đặc điểm môn Tin việc dạy học môn Tin cần có những mục đích sau: Truyền thụ tri thức, kĩ năng Tin học, kĩ năng vận dụng Tin học vào thực tiễn, phát triển năng lực trí tuệ chung,

giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức và thẩm mĩ, đảm bảo chất

lượng phô cập, đồng thời phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu về Tin [1] 2.2 Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm trong Tin học 10

2.2.1 Hoạt động nhận dụng

Một trong những biểu hiện của chủ nghĩa hình thức trong quá trình học

là HS học thuộc cách phát biểu định nghĩa nhưng lại không nhận biết được

một đối tượng cụ thể trong những tình huống khác nhau có thỏa mãn định nghĩa ấy hay không, không tự mình tạo ra được những đối tượng thỏa mãn định nghĩa Vì vậy, cần phải cho HS tiến hành những hoạt động "nhận dạng"

và "thể hiện" đề tránh và khắc phục tình trạng này

Nhận dạng một khái niệm (nhờ một định nghĩa tường minh hoặc an tàng) là phát hiện xem một đối tượng cho trước có thỏa mãn định nghĩa đó hay không

Ví dụ 2.1: Trong các trường hợp sau, đâu là biêu thức quan hệ